15 մարտի  2008 թ. 04 (90)

ԵՐԿԽՈՍՈՒԹՅԱՆ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԸ ԴԱԳԱՆԱԿՆ Է
կամ՝ հակիրճ օրինաց երկիր 

Կյանքում ամենադժվար բաներից մեկը բանակցելու, փոխզիջման գնալու և հարդյունս դրա փոխընդունելի համակեցության պայմանների ստեղծման արվեստն է: Խոսքը միայն քաղաքականության մասին չէ, այդ արվեստին դժվար է լինում հետևել և ընտանիքում, և հարևանությունում, և հիմնարկում, մի խոսքով՝ ամենուր: Դժվար է լինում, քանի որ չենք տիրապետում դրան հասնելու միջոցին՝ երկխոսությանը: Առավել հաճախ գերադասում ենք պարտադրել մեր «մենախոսությունը»:

Հայերիս համար սա շատ ցավոտ թեմա է: Մեր պատմությունը լի է անհաջող բանակցությունների դրվագներով, երբ զիջել կամ կորցրել ենք: Պատճառներից մեկն էլ այն է եղել, որ «թիկունքից», իմա՝ մեր իսկ հանրությունից մեր իսկ մեղքով ապահով չենք եղել, քանի որ ներքին բանակցությունների ու երկխոսության և դրանց հիման վրա ներազգային պայմանավորվածությունների ավանդույթ չենք ունեցել: Հաճախ ավելի դաժան ենք եղել ինքներս մեր նկատմամբ, քան հակառակորդի, պատահել է՝ լեզու ենք գտել հակառակորդի հետ, բայց ինքներս մեզ հետ չենք գտել երբևէ:

Այն, ինչ չի հաջողվել անել դրսի նկատմամբ՝ հաճախ արել ենք ներսում, բավարարելով զորության ու անհողդողդության մեր նկրտումները: Ներսի հակասությունները լուծելիս անզիջում ենք եղել, ուստի ստիպված ենք եղել զիջել դրսում՝ փրկելու համար ներսի մեր անզիջումությունը: Ներսի հակասություններում խաղաղ դաշն կնքելը կամ «մարտական ոչ ոքի»-ն անհնար է լինում, կողմերից մեկն անպայման պիտի հաղթի կամ պարտվի: Մենք միշտ միաբևեռ հոգեբանության կողմնակից ենք եղել, մեզ մոտ ընդունված է հաղթել միանշանակ ու անվերապահ՝ «կապիտուլյացիայի ակտի» եռօրինակ ստորագրմամբ: Ներազգային հակասությունների, կամ, ավելի ճիշտ՝ բազմակարծության պայմաններում երկբևեռ հանրության ձևավորման ավանդույթ չի եղել մեզ մոտ ու չկա: Մինչդեռ «տևական հրադադարի» կնքմամբ իրենց պարտավորեցրած երկու բևեռները՝ միմյանց վերահսկելով ու հավասարակշռելով, կնպաստեին ընդհանուր կայունությանը: Բայց ոչ, ազգային միասնության մեր մոդելը միաբևեռ է և խարսխված չէ երկխոսության ինստիտուտին:

Դարերով ապացուցվել է այս մոդելի անկենսունակությունն ու վնասակարությունը, բայց մենք շարունակում ենք հավատարիմ մնալ դրան: Ու շարունակում է տեսլական մնալ միմյանց նկատմամբ հանդուրժող ու համբերատար լինելը, իրար լսելու հույսը: Իսկ քանի դեռ շարունակվում է՝ բևեռներից մեկը ոչ թե կամովին ներգրվում է ազգային միասնության առկա մոդելի մեջ, այլ պարզապես ինքնամփոփվում է, մի կողմ քաշվում՝ մյուս բևեռի նկատմամբ համապատասխան հոգեբանությամբ ու վերաբերմունքով: Բացասական վերաբերմունքով: Ու էներգիայով, որ, կուտակվելով, որոշ ժամանակ անց նորից դուրս է հորդում: Եւ այսպես շարունակ:

Երկխոսության այլընտրանքը դագանակն է (մահակը): Ինչպես սրամիտներից մեկն է ասել՝ դագանակը օրենքի հակիրճ տարբերակն է: Մնում է պարզել՝  հակի՞րճ օրինաց երկիր ենք ուզում:

անցուդարձ

 Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Ազգային ժողովի պատգամավորական խմբակցությունների ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ

 Կոսովոյի խորհրդարանի կողմից 2008թ© փետրվարի 17-ին ընդունված անկախության հռչակագրի վերաբերյալ

 Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության Ազգային ժողովի խմբակցությունները.
- պաշտպանելով ազատ ինքնորոշման իրավունքը,- ողջունելով միջազգային հանրության կեցվածքը Կոսովոյի բնակչության մեծամասնության մարդկային եւ քաղաքացիական իրավունքների հարգման հարցում,

- արձանագրելով« որ Լեռնային Ղարաբաղի տեղաբնիկ հայ բնակչության նկատմամբ  Ադրբեջանի իշխանությունները տասնամյակներ շարունակ հետեւողականորեն իրականացրել են խտրականության« քաղաքացիական իրավունքների սահմանափակման« էթնիկ զտումների եւ բռնատեղահանման քաղաքականություն« ինչի աղետալի հետեւանքները հնարավոր է եղել կանխել բացառապես կազմակերպված ինքնապաշտպանության միջոցով,

- գտնելով« որ այդ կերպ Խորհրդային Միության իրավական փլուզման պահից Ադրբեջանը կորցրել էր Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ պետական իշխանություն իրականացնելու իրավական եւ բարոյական բոլոր հիմքերը,

- ափսոսանք հայտնելով հակամարտության ընթացքում եւ հատկապես զինված դիմակայության փուլում մարդկային կորուստների եւ զրկանքների առթիվ,

- հուսալով« որ բանակցությունների միջոցով կարելի է հասնել կողմերի համար փոխընդունելի այնպիսի լուծման« որը կերաշխավորի Լեռնային Ղարաբաղի ազատ ինքնորոշման փաստի միջազգային ճանաչումը«

 աշխարհի երկրների խորհրդարաններին կոչ ենք անում հետեւողական լինել  ազգերի ինքնորոշման իրավունքի հիման վրա կազմավորված պետությունների ճանաչման հարցում` ձեռնպահ մնալով երկակի ստանդարտներից:

 ԼՂՀ ԱԺ "Ժողովրդավարություն" խմբակցության անունից՝  Վահրամ ԱԹԱՆԵՍՅԱՆ
"Հայրենիք" խմբակցության անունից՝ Արթուր ԹՈՎՄԱՍՅԱՆ
"ՀՅԴ-Շարժում-88" խմբակցության անունից՝ Արմեն ՍԱՐԳՍՅԱՆ

 ք. Ստեփանակերտ
12 մարտի  2008թ.

Հետընտրական Հայաստանը, սահմանափակումները եւ Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը

 Հայաստանում հետընտրական զարգացումները շարունակվում են: Մարտի 1-ից հայտարարված արտակարգ դրության շրջանակներում մի շարք սահմանափակումներին զուգահեռ շարունակվում են հանրահավաքների կազմակերպիչների եւ մասնակիցների ձերբակալությունները:

Լրատվամիջոցների համար սահմանված սահմանափակումների պարագայում ՀՀ եւ ԼՂՀ բնակիչների գերակշիռ մեծամասնությունը  տեղեկատվություն են ստանում հիմնականում հեռուստատեսությունից, որտեղ ներկայացվում են միայն պաշտոնական տեսակետ ու դիրքորոշում:  Բնականաբար, եթե մարդիկ հնարավորություն չունեն այլ տեսակետներ լսելու՝ նրանց մոտ ձևավորվում է «միտեսակետային» դիրքորոշում: Իսկ հետընտրական զարգացումների ողջ ներկապնակին ծանոթ մարդիկ էլ հասկանում են, որ ամեն ինչ չէ, որ տեղավորվում է «սև ու սպիտակի» և «բարու ու չարի» շրջանակներում, և որ խախտումները տարբեր «հասցեներ» ունեն: Եւ առաջինների, և երկրորդների համար ամենացավալին այն է, որ զոհեր ու վիրավորներ եղան:

Սակայն մեզ ևս մեկ կարևոր հարց է հետաքրքրում, մի երևույթ, որ կարող է բացասական նախադեպ դառնալ: Պաշտոնական քարոզչությունը տասնյակ հազարավոր մարդկանց մասնակցությամբ հանրահավաքներն ամեն կերպ փորձում է ներկայացնել որպես մի խումբ անձանց կողմից հիպնոսացված թափթփուկների, «բոմժերի», քրեածին տարրերի «ժամանց»: Դա այն դեպքում, երբ անգամ իշխանության բազմաթիվ ներկայացուցիչներ էին ընդունում, որ ցուցարարների շարքերում բավականին թվով կիրթ ու նորմալ մարդիկ կան, ծանոթներ ու ընկերներ: Բայց ոչ ոք չի ուզում պարզել, թե ինչն է այդ նորմալ մարդկանց բերել Ազատության հրապարակ, որ միգուցե այլ որակի ընտրությունների պարագայում այդ մարդկանց թիվը շատ քիչ լիներ: Ի վերջո, ընտրությունների հարցում լուրջ դիտողություններ ունեին ոչ միայն միջազգային դիտորդները, այլև նախագահի մի շարք թեկնածուներ, քաղաքական ուժեր, լրատվամիջոցներ ու հասարակական կազմակերպություններ: Ինչ որ է,  պաշտոնական քարոզչամեքենան ցուցարարներին դասում է խառնամբոխի շարքը, այստեղից էլ՝ նրանց նկատմամբ ձեռնարկված միջոցների և արդյունքում արտակարգ դրության ռեժիմ մտցնելու անհրաժեշտությունը հիմնավորումը:

Հենց այս նախադեպն է մեզ մտահոգում: Ղարաբաղում բնակչության շրջանում կարծիքները տարբեր են այդ զարգացումների վերաբերյալ, սակայն, գերակշռողն այն տեսակետն է, որ իշխանությունների քայլերը իրավիճակին համարժեք են: Սույն տեսակետը կրողները քիչ նշանակություն են տալիս այն ճշմարտությանը, որ անկախ մարդկանց թվաքանակից՝ նրանց հետ երկխոսելը ցանկալի է, քանի որ նրանք մեր հայրենակիցներն են և սեփական կարծիք ու այդ կարծիքը պաշտպանելու իրավունք ունեն: Կատարվածին միանշանակ հավանություն տվողների մտքով անգամ չի անցնում, որ այս նախադեպը  կարող են զգալ նաև իրենց մաշկի վրա:

Դիցուք, մի իրավիճակ, որ, ցավոք սրտի, ամենևին էլ ֆանտաստիկայի ժանրից չէ: Խոսքը ղարաբաղյան կարգավորման գործընթացի շրջանակներում հնարավոր զարգացման մասին է: Ասենք, իշխանությունները (Հայաստանի և Ղարաբաղի) միջազգային ճնշումների տակ համաձայնվում են վերադարձնել ազատագրված տարածքները (հավանաբար, ոչ ոքի համար արդեն գաղտնիք չէ, որ բանակցային սեղանին դրված առաջարկությունների փաթեթում նաև տարածքների հարցը կա), իսկ արցախյան հանրության մի զգալի մասը դեմ է դրան և իր բողոքն է արտահայտում, փորձելով կանխել ոչ բարենպաստ որոշումը: Ի՞նչ եք կարծում՝ ինչպիսի՞ն է լինելու այդ մարդկանց նկատմամբ վերաբերմունքը: Կռահել պետք չէ՝ նախադեպն արդեն կա:

Ուշագրավն այն է, որ սույն նախադեպը վտանգավոր է ոչ միայն հանրության համար, այլև իշխանությունների: Ի վերջո, իշխանություններն էլ անսխալական չեն և որոշակի պարագայում կարող են զգալ հանրության սաստիչ դերի խիստ անհրաժեշտությունը: Հանուն համազգային շահերի: Կարող է պահը գալ, երբ իշխանություններն իրենք ունենան հենց նման աջակցության կարիք, իսկ ժողովուրդը վախենա արդեն առկա նախադեպից:

Այս մասին արժե խորհել: Իսկ խորհելու համար հարկ է լսել բոլոր կարծիքները, այլ ոչ թե դրանց վրա տաբու դնել:

 Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ 

Ուշի ուշով հետևելով մայր Հայաստանի ներքաղաքական ցավալի զարգացումներին և տեղեկատվական դաշտում դրանց անդրադարձներին, խոր մտահոգություն ենք հայտնում անհանդուրժողականության առկա դրսևորումների կապակցությամբ և համոզված ենք, որ միայն երկրի ու ժողովրդի ճակատագրի շուրջ շահագրգիռ ու պատասխանատու երկխոսության միջոցով կարելի է ելք գտնել ստեղծված վտանգավոր իրավիճակից, ինչը հնարավոր չէ առանց տեղեկատվական դաշտի բնականոն գործունեության:

Ծանոթանալով խնդրո առարկայի շուրջ ՀՀ մարդու իրավունքների պաշտպանի և հայաստանյան մի շարք լրատվամիջոցների ու լրագրողական կազմակերպությունների ղեկավարների հայտարարություններին՝ մենք ևս կիսում ենք նրանց մտահոգությունը և ՀՀ իշխանություններին կոչ անում բեկանել արտակարգ դրության մասին հրամանագրով նախատեսված լրատվամիջոցների գործունեության սահմանափակումները, առավել ևս, որ դրանք փաստացիորեն կիրառվում են անկախ ու ընդդիմադիր լրատվամիջոցների նկատմամբ միայն:

Կատարվածը գնահատելով որպես քաղաքացիների՝ տեղեկություններ տարածելու եւ ստանալու սահմանադրական իրավունքի, ինչպես նաև խոսքի եւ մամուլի ազատության համընդհանուր ճանաչված սկզբունքների խախտում, ՀՀ իշխանություններին կոչ ենք անում վերանայել իրենց որոշումը: 

ԳԵՂԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
«Դեմո» հանրային թերթի գլխավոր խմբագիր 

ՆԱԻՐԱ ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ
«Karabakh-open.com»  էլեկտրոնային թերթի գլխավոր խմբագիր

ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏ, 12 մարտի

Փոփոխություններ՝ լրատվամիջոցների  գործունեության սահմանափակումներում

 Նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը հինգշաբթի օրը փոփոխություններ է կատարել արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին մարտի 1-ի իր հրամանագրում, որոնք վերաբերում են լրատվամիջոցների գործունեության սահմանափակումներին:

Նախագահի՝ մարտի 13-ի ստորագրած հրամանագրով, մարտի 1-ի հրամանագրի 4-րդ կետի 4-րդ ենթակետը՝ «զանգվածային լրատվության միջոցների կողմից պետական եւ ներքաղաքական հարցերի առնչությամբ հրապարակումները կարող են իրականացվել բացառապես պետական մարմինների պաշտոնական տեղեկատվության սահմաններում», շարադրվում է հետեւյալ խմբագրությամբ՝ «արգելվում է զանգվածային լրատվության միջոցների կողմից պետական եւ ներքաղաքական հարցերի առնչությամբ ակնհայտ սուտ կամ իրավիճակը ապակայունացնող տեղեկատվություն կամ առանց իրազեկման (ապօրինի) միջոցառումների մասնակցության կոչեր, ինչպես նաեւ նման տեղեկատվություն կամ կոչեր որեւէ այլ եղանակով եւ ձեւով հրապարակելը կամ տարածելը»:

Ռոբերտ Քոչարյանի հրամանագրով նաեւ ուժը կորցրած է ճանաչվել նույն կետի 5-րդ ենթակետը՝ «առանց համապատասխան պետական մարմինների թույլտվության՝ թռուցիկների եւ այլ ձեւով քաղաքական քարոզչության իրականացման արգելում»:

Հրամանագիրն ուժի մեջ է մտել մարտի 14-ից:

ՄԵԿ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹՅԱՄԲ 

«2008թ. հունվարի 1-ի դրությամբ ԼՂՀ-ում բնակվում են 138834 մարդ, որոնցից 71.8 հազարը կանայք են, իսկ 67 հազարը՝ տղամարդիկ, 15.5 հազար երեխաներ նպաստներ են ստանում, գրանցված է 34585 թոշակառու եւ 10207 հաշմանդամ»,- այս մասին օրերս հրավիրած մամուլի ասուլիսի ժամանակ տեղեկացրել է ԼՂՀ ազգային վիճակագրական ծառայության պետ Մանուշակ Մինասյանը:

 ԼՂՀ Ազգային վիճակագրական ծառայության տվյալներով, 2008թ. հունվար-փետրվար ամիսներին ծնելիությունն աճել է 31 տոկոսով. 2008թ. առաջին երկու ամիսներին ծնվել է 375 երեխա, ինչը նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ 89-ով ավել է:

 Այս տարվա առաջին երկու ամիսների ընթացքում հանրապետությունում գրանցվել է 1414 ամուսնություն՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի 97-ի դիմաց, իսկ ամուսնալուծությունների թիվը նույնպես աճել է՝ 4-ից հասնելով 21-ի:

 Ինչպես պարզվել է, Ղարաբաղում կանանց միջին երկարակեցությունը 76.2 տարեկանն է, տղամարդկանցը՝ 71.8-ը, իսկ գործազրկության ցուցանիշը 5.1 տոկոս է, ընդ որում՝ գործազուրկների 92 տոկոսը դարձյալ կանայք են:

 Վերջերս Հադրութի շրջանի Նորաշեն գյուղի մոտակայքում ականի պայթյունից զոհվել է նշյալ գյուղի 16-ամյա բնակիչ Սասուն Ժամհարյանը:

 Խորհրդարանի խոսնակ Աշոտ Ղուլյանը ԱԺ մարտի 12-ի նիստում լուրջ քննադատության է ենթարկել Արցախի հանրային հեռուստատեսությամբ հեռարձակվող «Քաղաքական ժամ» հաղորդումը (այն վարում է քաղաքագետ Դավիթ Բաբայանը), նշելով, որ հաղորդումը հետաքրքիր չէ ինչպես ֆորմատի, ընտրված թեմաների, այնպես էլ սուբյեկտիվ մեկնաբանությունների առումով, ուստի խորհուրդ տվեց վերանայել ծրագրի նկատմամբ մոտեցումը:

 «Արցախի հանրային հեռուստառադիոընկերության գործադիր տնօրենն իր տեղում չէ, այդ պաշտոնը զբաղեցնողը գիտակ պետք է լինի, որպեսզի կարողանա նորմալ կազմակերպել ընկերության գործունեությունը»,- այս կարծիքն է հայտնել պատգամավոր Ռոմելա Դադայանը ԱԺ մարտի 12-ի նիստում:

 ԼՂՀ Գլխավոր դատախազության տվյալներով, 2007թ© հանրապետությունում գրանցվել է 535 հանցագործություն /նախորդ տարվա 513-ի դիմաց/, որից ոչ մեծ ծանրության՝ 225« միջին ծանրության՝ 142« ծանր՝ 156 եւ առաձնապես ծանր՝ 12:

 Ազգային ժողովն առաջին ընթերցմամբ ընդունեց դատական համակարգի բարեփոխումներին ուղղված օրինագծերի մի փաթեթ, որոնց համաձայն՝ Ղարաբաղում կգործի եռաստիճան դատական համակարգ, որը կազմված կլինի ընդհանուր իրավասության առաջին ատյանի (1 նախագահով եւ  9 դատավորով), վերաքննիչ (1 նախագահով եւ 3 դատավորով) եւ գերագույն (1 նախագահով եւ 6 դատավորով) դատարաններից, իսկ հաջորդ տարի Գերագույն դատարանում կստեղծվեն սահմանադրական և վերաքննիչ պալատներ:

Հայաստան-Արցախ

 ՊԱՇՏՊԱՆԵԼ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ 

  Նելլի Կասպարովան ղարաբաղյան շարժման առաջամարտիկներից է, այն եզակի մարդկանցից մեկը, ով միշտ էլ իր ուրույն կարծիքն է ունեցել կատարվող ամեն ինչի մասին և երբեք այդ կարծիքը չի հարմարեցրել քաղաքական կոնյունկտուրային: Ի՞նչ է նա մտածում այսօր, ինչպիսի՞ն է նրա հոգեվիճակը հայտնի դեպքերից հետո: Առաջինը, ինչպես միշտ, արձագանքեց նրա սիրտը. Նելլին ունեցավ սրտի հերթական տագնապը: Ահա թե ինչպես նա Karabakh-open-ին ներկայացրեց իր այսօրվա հոգեվիճակը.

- Ես ամեն ինչ գիտեմ ու ամեն ինչ հասկանում եմ: Առաջին զգացումս անզորությունն էր՝ իր հետևանքներով: Հետո փնտրեցի ու գտա հորս հին հրացանը: Մտքերիս մեջ կորած սկսեցի հանգիստ մաքրել փոշուց, խնամքով տեսքի բերել: Ես հասկացա, որ այս թոհուբոհի մեջ կարող ենք մոռանալ հայրենիքի մասին, որ հայրենիքը կարող է տուժել: Մտովի ինձ նորից նախապատրաստում եմ սահմանը պահելուն: Պաշտպանել հայրենիքը՝ սա էր առաջին միտքը:

 ԿԱՐԵԼԻ Է ՑԱՎԱԼ ՄԻԱՅՆ, ՈՐ ԱՐՅՈՒՆ Է ԹԱՓՎԵԼ

 Karabakh-Open.com-ի հարցերին պատասխանում է խորհրդարանի արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը:

- Ձեր կարծիքով, ղարաբաղա-ադրբեջանական ուժերի շփման գծում տեղի ունեցող սրումը հետեւա՞նքն է հայաստանյան հետընտրական իրադարձությունների:

- Ես կասեի, որ շփման գծում վերջին սրումը կապված է Ադրբեջանում նախընտրական մարաթոնի մեկնարկի հետ: Օրերս Ադրբեջանի նախագահ Ալիեւն այցելել է Ղարաբաղի հետ սահմանակից շրջաններից մեկը եւ մի շարք կոշտ հայտարարություններ արել: Եթե գերագույն հրամանատարը հայտարարում է ռազմական գործողություններ սկսելու պատրաստակամության մասին, ապա ի՞նչ է մնում դաշտային հրամանատարին, եթե ոչ` ցուցադրել, թե ինչպես կարելի է դա անել:

Չարժե չափազանցնել Հայաստանի ներքաղաքական իրավիճակի գործոնը: Ավելի շուտ, ամեն ինչ կատարվում է Ալիեւի` «միջազգային հարաբերություններում ուժը մնում է որոշիչ փաստարկ» թեզիսի համատեքստում: Ադրբեջանը շատ ցավալի է ընդունել Կոսովոյի անկախության գործընթացը եւ չի ուզում «նոր Սերբիա» դառնալ, որը, պաշտոնական Բաքվի կարծիքով, ի վիճակի չէր պաշտպանել իր ինքնիշխանությունը: Այլ կերպ ասած, կարելի է ենթադրել, որ Ադրբեջանը մարտահրավեր կնետի միջազգային հանրությանն, առաջին հերթին` միջնորդ-երկրներին: Ինչպիսին կլինի արձագանքը` դժվար է կանխատեսել, սակայն կուզենայի արձանագրել, որ ինտենսիվ փոխհրաձգության օրը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկյան համանախագահ Մեթյու Բրայզան Բաքվում քննարկում էր «Կասպյան տարածաշրջանում էներգետիկ նախագծերը»: Ինձ թվում է, Ադրբեջանը թակարդի մեջ է հայտնվել. մի կողմից, այդ երկիրն ինչ-որ ձեւով «սրբագրել» է իր հարաբերությունները Մոսկվայի հետ` «միջազգային իրավունքի պահպանման քաղաքականության» համատեքստում` ես նկատի ունեմ Ռուսաստանի դիրքորոշումը Կոսովոյի ապագայի վերաբերյալ, մյուս կողմից` Բաքուն ակտիվ համագործակցում է Մոսկվայի մրցակիցների հետ էներգետիկ նախագծերում: Ադրբեջանի քաղաքականության մեջ գոյություն ունի եւս մեկ ուղղություն` Բաքվի եւ Թեհրանի հարաբերությունները հանդարտ, բայց, անկասկած, վատանում են: Այդ երկրում կայանալիք ընտրությունների ընթացքը դժվար է կանխատեսել, եւ, հետեւաբար, Ալիեւը փորձում է «առաջ անցնել»:

- Ինչպիսի՞ն է, Ձեր կարծիքով, իրադրությունը ռազմաճակատում: Ձեր կարծիքով, հնարավո՞ր է, որ մարտի 3-ի իրադարձությունները լայնածավալ գործողությունների սկիզբ դառնան:

- Չեմ կարծում, որ միջադեպը լայնածավալ հակամարտության «դետոնատոր» կհանդիսանա, սակայն, ինձ թվում է, լարվածությունը կպահպանվի: Համենայնդեպս, մինչ այն պահը, երբ միջնորդները նոր հանդիպում կնախաձեռնեն` գոնե արտգործնախարարի մակարդակով:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի հետընտրական իրադարձությունները եւ, արդյոք, համարժե՞ք էին իշխանությունների գործողությունները:

- Ճիշտն ասած, ես ամոթով եւ ցավով եմ ընդունել այն, ինչ կատարվել է Երեւանում: Դիմելով Լեւոն Տեր-Պետրոսյանին, ուզում եմ հիշեցնել իր իսկ խոսքերը` 1996-ին Վազգեն Մանուկյանի հասցեին ասած, որ «ընդդիմության առաջնորդը ծախսել է իր քաղաքական կապիտալը, որը հասել է իրեն»: Եկեք հիշենք, որ Մանուկյանն այն ժամանակ 48 տոկոս ձայն է ստացել: Եւ, նույնիսկ պաշտոնական տվյալներով, նա ավելի ծանրակշիռ հիմք ուներ` ընտրությունների արդյունքները վիճարկելու համար, քան այսօր՝ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը: Այո, Մանուկյանը ծախսել է իր կապիտալը, երբ փորձել է գրոհել երկրի խորհրդարանը: Բայց եւ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանն էլ է սրման գնացել, մարդկանց կոչ անելով քաղաքացիական անհնազանդության: Հենց այդ պահից էլ նա սկսեց կորցնել իր քաղաքական կապիտալը: Նա իրեն դրել է օրենքից վեր, ԵԱՀԿ, ԵՄ, ԵԽԽՎ, ԱՊՀ դիտորդների գնահատականներից վեր: Կարծում եմ, այս պարագայում ոչ համարժեք էին առաջին հերթին Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի քայլերը, եւ այս պարագայում անտրամաբանական եմ համարում դատել, որքանով էին համարժեք իշխանությունների գործողությունները: Կարելի է ցավալ միայն, որ արյուն է թափվել: Մնացյալ պարագաներում ձեռնարկված քայլերը արդարացված են եւ օրենքով, եւ իրավիճակի ավելի արյունալի զարգացումների վտանգի հաշվարկով: Ինչպե՞ս դա կազդի ղարաբաղյան կարգավորմանը: Ժամանակը ցույց կտա:

ԴԱ ԱՎԵԼԻ ՇԱՏ ԻՆՉ-ՈՐ ՓՈՐՁԱՐԿՈՒՄ ԷՐ` ՍՏՈՒԳԵԼՈՒ ՄԵՐ ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ

 Karabakh-Open.com-ի հարցերին պատասխանում է ՀՅԴ Արցախի ԿԿ ներկայացուցիչ Դավիթ Իշխանյանը:

- Ձեր կարծիքով, ղարաբաղա-ադրբեջանական ուժերի շփման գծում տեղի ունեցող սրումը հետեւա՞նքն է հայաստանյան հետընտրական իրադարձությունների:

- Դա չի բացառվում, բայց ես այդքան հակված չեմ այդպես մտածել: Իմ կարծիքով, դա ավելի շատ ինչ-որ փորձարկում էր` ստուգելու մեր ընդհանուր իրավիճակը` թե պաշտպանունակության, թե ներքին կայունության հարցերում: Հայաստանի իրադարձությունները բնականորեն մեր բոլորի մտահոգությունն են, բայց չեմ կարծում, թե այդ իրադարձությունները ուղղակիորեն ազդել են Լեռնային Ղարաբաղի իշխանությունների բնականոն գործունեության վրա:

- Ինչպիսի՞ն է, Ձեր կարծիքով, իրադրությունը ռազմաճակատում: Ձեր կարծիքով, հնարավո՞ր է, որ մարտի 3-ի իրադարձությունները լայնածավալ գործողությունների սկիզբ դառնան:

- Ընդհանրապես մենք երբեք չպիտի բացառենք լայնածավալ հարձակումների փաստը, քանի որ դե-ֆակտո մենք գտնվում ենք մի այնպիսի իրավիճակում, որ դեռեւս չի ստորագրված հաշտության պայմանագիր, դեռեւս բանակցային գործընթացը ընթացքի մեջ է: Սա կարելի՞ է համարել սկիզբ, կամ սրան կարո՞ղ են հաջորդել լայնամասշտաբ գործողություններ, ես մի առիթով էլ եմ ակնարկել, որ Ադրբեջանը երբ զգա իր վստահությունը, որ հաջողություն կարող է ունենալ` միշտ էլ կարող է լայնամասշտաբ գործողություններ սկսել: Պարզապես խնդիրը մեր մեջ է` որքանով ենք պատրաստ դիմակայելու եւ հակահարված տալու: Կարծում եմ, որ հակահարված տալու պատրաստակամությունը մեր մեջ միշտ պետք է լինի առաջին գծի վրա: Եվ երեւի ադրբեջանական կողմը ամբողջությամբ ծանոթ լինելով մեր սահմանին, գուցե ընտրել է մի թույլ կետ ու օգտվել այդ առիթից` ինչ-որ աժիոտաժ, աղաղակող անդրադարձ ունենալու համար:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի հետընտրական իրադարձությունները եւ, արդյոք, համարժե՞ք էին իշխանությունների գործողությունները:

- Հայաստանի ընտրությունների նախընտրական փուլում մեր կողմից մեկնաբանություններ չեն եղել, որովհետեւ այդ փուլում խառնվելը Հայաստանի ներքին գործերին այդքան էլ ճիշտ չէր: Հետընտրական փուլում արձանագրվել է մի ողբերգություն, որը ոչ միայն Հայաստանի, այլ ամբողջ հայ ժողովրդի ողբերգությունն է եւ կարող է ուղղակիորեն անդրադարձ ունենալ նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի վրա, որը նաեւ մեր բոլորիս ամոթն է: Ինչ վերաբերում է իշխանությունների գործողությունների ադեկվատ կամ ոչ ադեկվատ լինելուն, ապա ասեմ, որ երկու կողմերն էլ` իշխանություն եւ ընդդիմություն, ունեն իրենց լուրջ մեղքի բաժինը: Կարծում եմ, որ չպետք է ամեն ինչ հասներ այդ աստիճանին:

Բնականորեն այդ իրադարձությունները որոշակի ազդեցություն կունենան նաեւ ղարաբաղյան հարցի կարգավորման վրա: Համենայնդեպս կունենան այնքանով, որքանով որ փորձ կարվի թե Ադրբեջանի, թե միջազգային կառույցների կողմից առիթը բաց չթողնելով որոշակի ճնշումներ գործադրել: Մենք պետք է նախապատրաստվենք եւ կարողանանք մեր պատասխան քայլերով դիմակայել այդ որոշակի ճնշումներին: Իհարկե, սա կախված է նաեւ Հայաստանի հետագա իրադարձություններից, ընդհանուր քաղաքական իրավիճակից: Համենայնդեպս, ես լավատես եմ, որ կարող ենք մեր մեջ ուժ գտնել եւ էքստրեմալ պայմաններում երկրորդականը առաջնայինից տարբերակելու միտումները ունենալով հանդերձ, միասնականորեն մեր բոլոր ուժերը կենտրոնացնել մեր արտաքին քաղաքականության կարեւոր բնագավառներից մեկի` Ղարաբաղյան հիմնահարցի վրա:

ՄԻՋԱԴԵՊԸ ՊԱՏԱՀԱԿԱՆՈՐԵՆ ՀԱՄԸՆԿԵԼ Է ՀՀ-ՈՒՄ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑՈՂ ՊՐՈՑԵՍՆԵՐԻՆ

 Karabakh-Open.com-ի հարցերին պատասխանում է «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության նախագահ Արթուր Թովմասյանը:

- Ձեր կարծիքով, ղարաբաղա-ադրբեջանական ուժերի շփման գծում տեղի ունեցող սրումը հետեւա՞նքն է հայաստանյան հետընտրական իրադարձությունների:

- Ընդհանրապես շփման գծում միշտ էլ կրակոցները եղել են` 1994թ. մայիսի 12-ի զինադադարից հետո, միշտ էլ միջադեպեր արձանագրվել են: Իմ կարծիքով, այդ միջադեպը պատահականորեն համընկնում է նաեւ ՀՀ-ում տեղի ունեցող պրոցեսներին:

-Ինչպիսի՞ն է, Ձեր կարծիքով, իրադրությունը ռազմաճակատում: Ձեր կարծիքով, հնարավո՞ր է, որ մարտի 3-ի իրադարձությունները լայնածավալ գործողությունների սկիզբ դառնան:

- Միանշանակ ասեմ, որ՝ ոչ, պատերազմական գործողությունները վերսկսելը այս պահին անհնար եմ համարում: Բայց այդպիսի միջադեպերը հետագայում բացառել չի կարելի, քանի որ նույնիսկ միջնորդների առաքելության, երկու պետությունների` ՀՀ եւ Ադրբեջանի պաշտպանության նախարարների լավագույն ցանկության դեպքում միջադեպեր լինելու են նաեւ հետագայում: Իմ կարծիքով, ոչ մի պայման չկա պատերազմը վերսկսելու առումով, որովհետեւ Բաքու-Ջեյհան-Թբիլիսի նավթամուղը կառուցելու ժամանակ, քանի որ ներդրումները կատարել են ԱՄՆ-ի եւ Մեծ Բրիտանիայի գործարարները` նրանք տարածաշրջանում կայունության երաշխիքներ են պահանջել Ադրբեջանից: Ես միշտ ասել եմ, որ այսօր նավթամուղը խաղաղության երաշխավորն է մինչեւ 2015 թվականը: Ինչու մինչեւ 2015 թվականը, որովհետեւ այդ նավթամուղը Ադրբեջանի տնտեսության համար շահութաբեր է աշխատելու մինչեւ այդ ժամանակը: Բացառվում է մինչ այդ ժամանակը պատերազմական գործողությունների վերսկսումը, քանի որ այսօր եւ Ադրբեջանի, եւ Հայաստանի եւ ԼՂՀ իշխանությունները պատրաստակամություն են հայտնել Ղարաբաղի հիմնախնդիրը լուծել խաղաղ բանակցային գործընթացում:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում Հայաստանի հետընտրական իրադարձությունները եւ, արդյոք, համարժե՞ք էին իշխանությունների գործողությունները:

- ՀՀ ԿԸՀ-ն փետրվարի 25-ին հայտարարությամբ հանդես եկավ եւ քվեարկության արդյունքներով առաջին փուլում հաղթող ճանաչվեց նախագահի թեկնածու Սերժ Սարգսյանը: Դրանից հետո ցույցերը շարունակվեցին, որոնք իշխանությունը չարտոնեց օրենքով սահմանված կարգով ցույցեր անցկացնելու: Սերժ Սարգսյանը հայտարարեց, որ պատրաստ է համագործակցելու բոլոր քաղաքական ուժերի հետ, բայց Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի կողմնակիցները բացառեցին կոալիցիոն կառավարություն կազմելը: Իշխանությունը ստիպված, որպեսզի պահպանի իր սահմանադրական կարգը, գնաց այդ քայլերին: Այսօր, քան երբեւէ, պետք է ՀՀ-ում ստեղծվի փոխվստահության մթնոլորտ` բոլոր ուժերի միջեւ, քանի որ հզոր Հայաստանի առկայության դեպքում ԼՂՀ-ն կարող է հասնել անկախության ճանաչմանը:

Իշխանությունները օրենքով սահմանված կարգով իրենց լիազորությունների շրջանակներում են գործել: Վիճակն անկայուն էր, եթե այդպիսի քայլեր չձեռնարկվեին, ապա անկայուն Հայաստան կունենայինք, որը ձեռնտու է մեր թշնամիներին: Ոչ ոք չպետք է ձերբակալվի իր քաղաքական հայացքների համար, իսկ նորմալ պետություններում ապօրինի զենք կրելը քաղաքական հայացքների հետ կապ չունի: Եթե արարքը հակաօրինական է, ապա այն պետք է պատժվի:

Ինչ վերաբերում է զարգացումների ազդեցությանը ղարաբաղյան կարգավորման վրա, ասեմ, որ գտնում եմ, որ բանակցային գործընթացը ոչ մի կապ չունի Հայաստանի հետընտրական զարգացումների հետ, որովհետեւ միանգամայն համոզված եմ, որ վիճակը կկայունանա Հայաստանում:

 ՓՈՐՁՈՒԹՅԱՆԸ ՉԴԻՄԱՑԱՆ

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ 

Մայր Հայաստանում կատարվածում ամենաողբերգականը հայորդիների թափած ու թափված արյունն է և դրան հավասարազոր՝ մի դառը ճշմարտության բացահատումը: Դա այն է, որ հայ հանրության ներսում չկան ներազգային երկխոսության ռեսուրսներ: Սակայն երևույթն ավելի դառը խորք ունի: Խոսքն, ըստ էության, հանրային-պետական կյանքի բաղկացուցիչ մասերի, հանրային-պետական ինստիտուտների չկայացածության կամ կիսակայացածության մասին է, ինչը ժողովրդի ու պետության համար շատ վատ երևույթ է: Իշխանություն, ընդդիմություն, լրատվական դաշտ, ստեղծագործական մտավորականություն, քաղաքացիական հասարակություն, եկեղեցի. այս ատրիբուտների փորձությունն էր, որին չդիմացավ ոչ մեկը: Պարզվեց, որ իշխանության համար հանրության հետ խոսելու ամենահուսալի, եթե չասենք՝ միակ, միջոցը ուժն է՝ բառի բուն իմաստով: Ինչն էլ համարժեք հոգեբանություն է սերմանում: Այս պարագայում եթե հանրային-պետական կյանքի մյուս ատրիբուտները կայացած լինեին, ապա կարող էին միջնորդ լինել իշխանության և ընդդիմության միջև: Բայց այդպես չէ, և ոչ ոք չգտնվեց, որ անշահախնդրորեն խոսի ժողովրդի հետ: Նույնիսկ՝ եկեղեցին: Այս մասին պիտի մտածել: Իսկ ողբերգության արմատները նրանում են, որ մեր երկրում չկա ներազգային երկխոսություն-բանավեճ հայրենիքի ճակատագրի շուրջ: Ինքնին բանավեճ-երկխոսությունը դավաճանության ատրիբուտ է համարվում, և ամենացավալին այն է, որ սև-սպիտակի վերածված այս գունասնանկությունը հասարակական պահանջարկ ունի:

Հայաստան 

ՀՀ Մարդու իրավունքների պաշտպանի դիրքորոշումը երկրում ստեղծված իրավիճակի վերաբերյալ

1. Դեռևս նախընտրական քարոզչության ընթացքում տարբեր քաղաքական ուժերի հրապարակային գործունեությունը հանգեցրեց հասարակությունում անհանդուրժողականության մթնոլորտի ձևավորմանը: Միջազգային հեղինակավոր կազմակերպությունների, ինչպես նաև Պաշտպանի հանդուրժողականության կոչերը, ցավոք սրտի, մնացին անարձագանք:
2. Ավելին, անհանդուրժողականության մթնոլորտը մարտի 1-ի ողբերգական իրադարձություններից հետո վերաճեց փոխադարձ ատելության:
3. 2. Մարտի 1-ի իրադարձությունները սկսեցին Ազատության հրապարակում խաղաղ նստացույցը բռնի կերպով դադարեցնելուց: Ըստ պաշտոնական մոտեցման` Ազատության հրապարակում զենքի կուտակում է եղել, իսկ ոստիկանները փորձել են ընդամենը խուզարկել և կատաղի դիմադրություն են ստացել:
4. Մարդու իրավունքների պաշտպանը գտնում է, որ իշխանությունները պետք է պատասխանեն որոշակի հարցերի: Մասնավորապես, ո՞վ, ե՞րբ և ի՞նչ հանգամանքներում է որոշում կայացրել խաղաղ նստացույցը մարտի 1-ի վաղ առավոտյան ուժի գործադրմամբ հարկադիր դադարեցնելու վերաբերյալ, արդյո՞ք նստացույցի մասնակիցներին ներկայացվել է խուզարկություն իրականացնելու հրապարակային պահանջ և արդյո՞ք քաղաքացիները հրաժարվել կամ դիմադրություն են ցուցաբերել, արդյո՞ք ուժի կիրառումը համարժեք է եղել ստեղծված իրավիճակին:
5. Վերոհիշյալ հարցադրումները պայմանավորված են ցուցարարների այն հայտարարությամբ, որ վաղ առավոտյան առանց նախազգուշացման նրանք ենթարկվել են հարձակման և դաժան ծեծի: Մեզ համար դժվար է իրականությունը բացահայտել, բայց մեկ հարց մնում է անպատասխան: Ի՞նչն էր պատճառը, որ ոստիկանությունը խոչընդոտեց լրագրողների մասնագիտական գործունեության իրականացմանը, ինչը հնարավորություն կընձեռեր ստանալ լիարժեք և անաչառ տեղեկատվություն: Իսկ այն, որ իրենց լրագրողական գործունեությանը խոչընդոտել են, պաշտոնապես հայտարարել են «Երկիր Մեդիա» և «ԱԼՄ» հեռուստաընկերությունները:
6. 3. Ֆրանսիայի դեսպանատան մոտ հավաքված մարդիկ մեր հասարակության մի մասն են, նրանք ավազակներ և թալանչիներ չեն, այլ` իրավապահ մարմինների կողմից, իրենց պատկերացմամբ, ապօրինաբար բռնության ենթարկված ՀՀ քաղաքացիներ:
7. Ոստիկանությունը առաջարկել է երթ կազմակերպել և Մատենադարանի մոտ հանրահավաք անցկացնել: Ինչն էր պատճառը, որ մարդիկ, ովքեր կարող էին ուղղորդել ցուցարարներին, չարեցին դա, այլ վերջին պահին հայտարարեցին, որ ցուցարարները իրենց չեն ենթարկվում: Վերջին հաշվով ինչով էր պայմանավորված ցուցարարների անհամաձայնությունը թե իրավապահների, թե Լեվոն Տեր-Պետրոսյանի շտաբի ներկայացուցիչներ հետ: Գուցե դրա պատճառը հենց առավոտյան տեղի ունեցած իրադարձություններն էին: Թերևս այդ անհամաձայնության հետևանքն էր, որ եղան բազմաթիվ վիրավորներ և 8 զոհեր:
8. Պաշտպանն իր խորը վշտակցությունն է հայտնում զոհվածների հարազատներին:
9. 4. Ներկայումս առնվազն տարակուսանք է առաջացնում որոշ ԶԼՄ-ների, առավելապես հեռուստաընկերությունների` ատելության մթնոլորտի շիկացմանն ուղղված գործունեությունը: Մասնավորապես, հեռուստատեսության եթերից շարունակաբար հնչում են իշխանության ներկայացուցիչների հայտարարությունները բացառապես ցուցարարների շարքից մարտի 1-ի իրադարձությունների մեղավորներին պատասխանատվության ենթարկելու, պատժելու վերաբերյալ: Ինչո՞ւ չի քննարկվում իրավապահ մարմինների ներկայացուցիչների կողմից հնարավոր ապօրինությունների և նրանց պատասխանության ենթարկելու հարցը:
10. 5. ՀՀ Նախագահի «Արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին» 01.03.2008թ. հրամանագրով սահմանվել են Երևան քաղաքում մարդու և քաղաքացու սահմանադրական իրավունքների մի շարք սահմանափակումներ:
11. Այսպես, հրամանագրի 4-րդ կետի 4-րդ ենթակետի համաձայն` զանգվածային լրատվության միջոցների կողմից պետական և ներքաղաքական հարցերի առնչությամբ հրապարակումները կարող են իրականացվել բացառապես պետական մարմինների պաշտոնական տեղեկատվության սահմաններում: Մինչդեռ Պաշտպանի կողմից ստացված տեղեկատվության համաձայն` «Ա1+», «Պանարամա», «Լրագիր» տեղեկատվական ինտերնետային կայքերի գործունեությունը դադարեցվել է: Այս կապակցությամբ, ԱԱԾ ղեկավարը Մարդու իրավունքների պաշտպանին հայտնել է, որ այդպիսի ծայրահեղ միջոց ձեռնարկելու պատճառը` համապատասխան տեղեկատվական ինտերնետային կայքերի պրովայդերների հանրապետությունից դուրս գտնվելն է: Վերջիններս, ըստ ԱԱԾ ղեկավարի հայտնած տվյալների, զգուշացվել են Նախագահի հրամանագրով նախատեսված սահմանափակումների մասին, սակայն հրաժարվել են պահպանել դրանք` պատճառաբանելով, որ իրենք գտնվում են սեփական պետության օրենսդրության գործողության ներքո:
12. ՀՀ Նախագահի վերոնշյալ հրամանագրի 4-րդ կետի 3-րդ ենթակետով նախատեսվել է իրավապահ մարմինների կողմից, անհրաժեշտության դեպքում, անձանց, տրանսպորտային միջոցների տեղաշարժի սահմանափակման և զննության իրականացման հնարավորություն: Պաշտպանի կողմից ստացված դիմում-բողոքները վկայում են այն մասին, որ մեջբերված դրույթին տարածական մեկնաբանություն տալու հետևանքով անհամաչափ սահմանափակվում է, մասնավորապես, Երևան քաղաք մուտք գործելու քաղաքացիների իրավունքը:
13. Բացի այդ, Պաշտպանի գրասենյակ ստացվում են հաղորդումներ քաղաքացիների զանգվածային ձերբակալումների և ոստիկանության բաժանմունքներ նրանց բերման ենթարկելու վերաբերյալ, ինչը, ըստ դիմումատուների, զուգորդվում է քրեադատավարական նորմերի խախտումներով: Այս հարցի կապակցությամբ Պաշտպանը հեռախոսազրույց է ունեցել ՀՀ գլխավոր դատախազի հետ, որը պատրաստակամություն է հայտնել Պաշտպանի գրասենյակ ներկայացնել բոլոր ձերբակալված անձանց ցուցակը:
14. Այդուհանդերձ, իրավապահ մարմինների որոշ ներկայացուցիչներ խոչընդոտներ են ստեղծում Պաշտպանի կողմից իրեն վերապահված լիազորությունների իրականացման համար: Այսպես, նման դեպք է տեղի ունեցել ՀՀ ոստիկանության Երևան քաղաքի վարչության Քանաքեռ-Զեյթուն բաժանմունքում:
15. 6. Մեր կարծիքով, ստեղծված իրավիճակը պայմանավորված է կոշտ կառավարման համակարգով, իշխանության գերկենտրոնացմամբ, հակակշիռների ձեւական բնույթով, սոցիալական և տնտեսական բևեռացմամբ, բիզնեսի և իշխանության միահյուսմամբ, իշխանության նկատմամբ հասարակության վերահսկողության բացակայությամբ, քաղաքացիական ազատությունների ոչ լիարժեք լինելով: Այսինքն, սա այն իրավիճակն է, որի կապակցությամբ ես, որպես Մարդու իրավունքների պաշտպան, բազմաթիվ անգամ նշել եմ` մարդու իրավունքների պաշտպանության տեսանկյունից ունենք համակարգային խնդիրներ: Այս ամենը բերել է նրան, որ հասարակության մի ստվար զանգված իրեն օտարված է զգում իշխանությունից, տոտալ անվստահություն ունի հանրային ինստիտուտների, ընտրական մեխանիզմների, արդարադատության և ԶԼՄ-ների նկատմամբ:
16. Քաղաքական ուժերի մի հատված փորձեց օգտվել ստեղծված իրավիճակից և այն օգտագործել իր նեղ քաղաքական շահերի համար` գնալով ոչ թե երկխոսության, այլ` առճակատման ճանապարհով: Ձևավորված իրավիճակում, իհարկե, մեղքի իրենց բաժինն ունեն նաև իշխանությունները:
17. Այս իրավիճակի լուծման երկու ճանապարհ կա` ոչ իրավական` փակուղային և իրավական: Փակուղայինը կլինի, եթե քաղաքական դաշտը ամայացվի և տոտալ վախի մթնոլորտ ձևավորվի: Մյուս ճանապարհը` իրոք հիմնվել ժողովրդավարության մեխանիզմների վրա, անկյունաքար վերցնել մարդու իրավունքները` որպես բարձրագույն արժեք և գնալ երկխոսության և համագործակցության ճանապարհով:
18. Հուսադրող է, որ հենց այս ճանապարհին է նախապատվություն տվել նորընտիր նախագահը: Դա ցույց է տալիս, որ նոր ձևավորվող իշխանությունը փորձում է գնալ իրավական ճանապարհով: Հատկանշական է, որ համագործակցության առաջարկ է անում մի քաղաքական առաջնորդ, որի գլխավորած քաղաքական ուժը Ազգային ժողովում մեծամասնություն է կազմում:
19. Համոզված եմ, որ նույնիսկ այս իրավիճակում դեռևս չեն սպառվել երկխոսության և խնդրի քաղաքական ճանապարհով խաղաղ լուծման հնարավորությունները:

 Արդեն 2007թ. դեկտեմբերին ՄԻԺԻ-ն իր հստակ դիրքորոշումով է հանդես եկել և համապարփակ վերլուծել Հայաստանի Հանրապետության անցյալ 16 տարիների զարգացումները և 2008թ. նախընտրական կացությունը (տես` «Տեսակետ-ՄԻԺԻ» թիվ 24-ի խմբագրականը www.idhr.am): Իբրև հայ և հայաստանյան ինքնուրույն և անկախ քաղաքացիական գործոն` մենք ցավով ենք արձանագրում, որ այս վերլուծություններն ու կանխատեսումներն արդարանում են:

Սույն թվականի մարտի 1-ի վաղ առավոտյան Երևանի Ազատության հրապարակում խաղաղ ցույցի բռնի ցրումը, չնայած իր կանխատեսելիությանը, կրկին անգամ փաստում է, որ իշխանությունները և նրանց հետ համագործակից բոլոր քաղաքական կուսակցությունները, քաղաքական ուժերը, պաշտոնական մտավորականությունն ու արվեստագետները, նրանց սատարող այլ ուժերը գործում են ոչ քաղաքական և Սահմանադրական կարգով ու մեթոդներով: Հայաստանի Հանրապետության ու հայ ժողովրդի պաշտոնական պատասխանատու ուժերը կրկին անգամ փորձում են վերարտադրել իրենց` ոչ քաղաքական խաղի օրենքներով, մանիպուլացիաներով, հակաիրավական ու անպատասխանատու գործելաոճով: Ներկայումս առավել ևս հանդես եկավ քաղաքական ուժերի, վարչարար-իշխանավորների անվստահելիությունը, անպատասխանատվությունը և անկարողությունը` քաղաքական և իրավական սկզբունքներով առաջնորդվելու, կառավարելու մեր հասարակությանն ու ժողովրդին:

Վառ վկայությունն են փետրվարի 19-ի նախագահական ընտրությունները, որոնք նախընտրական, ընտրական և հետընտրական ժամանակահատվածում ուղեկցվեցին բազմաթիվ խախտումներով, կեղծումներով և բռնարարքներով, ընտրակաշառքներով, Հանրային հեռուստատեսության կողմնակալ վերաբերմունքով, ընտրական խախտումների նկատմամբ իրավապահ մարմինների անգործությամբ ու կաշկանդվածությամբ, քաղաքական ուժերի ոչ սկզբունքային, անբարոյական գործելաոճով և մանրառևտրի մեջ մտնելով: Այս ամեն գործողությունները քողարկվում են հայտարարություններով, թե իբր ազգը պառակտված է, թե ազգային խնդիրների հարցում դավադրություններ են եղել, թե հանուն քաղաքացիական պատերազմից խուսափելու են քաղաքական ուժերը միավորվում այսօրվա իշխանությունների շուրջ: Սակայն մեր ազգը պառակտված չէ, իսկ եթե պնդում են, որ Արցախի հարցում ու պետական այլ գործերում կան դավաճաններ ու հանցագործներ, ապա դրանք պետք է ժամանակին օրինական կերպով, օրենքի շրջանակում դատապարտվեին կամ դատապարտվեն:

Մեր հասարակությունը և ժողովուրդը պառակտված չէ, այլ կա սոցիալական և տնտեսական հսկայական բևեռացում, չկա քաղաքացիական պատերազմի վտանգ, այլ կա լուրջ վտանգ պետականության և հասարակության ճգնաժամի ու քայքայման` շնորհիվ նույն այդ անպատասխանատու և վարկաբեկված քաղաքական, «մտավորական» ու «հոգևոր» ուժերի անմարդկային և ապազգային, անպատասխանատու և անբարոյական վարքագծի ու գործելաոճի:

Վարկաբեկված է իշխանությունը, վարկաբեկված են պաշտոնական «մտավորականությունը», քաղաքական դաշտը և ուժերը, Հայ Առաքելական Մայր Աթոռի ղեկավարությունը…

Ինչպես արդեն իսկ հանդես ենք եկել մեր դիրքորոշմամբ` ՄԻԺԻ-ն չի կիսում Հայոց համազգային շարժման` ՀՀՇ-ի և Լևոն Տեր-Պետրոսյանի գաղափարները և չի համակրում դրանք և մինչև օրս էլ շարունակում ենք մնալ այդ նույն գծի վրա: Սակայն գտնում ենք, որ իշխանությունները և նրանց հետ համագործակցող ուժերը իրավունք չունեին բռնություն գործադրելու Ազատության հրապարակի ցուցարարների դեմ, որոնք քաղաքական և Սահմանադրական ձևով էին իրենց դժգոհությունը և քաղաքացիական պահանջն արտահայտում: Քաղաքակիրթ մարդկային ու ազգային քաղաքական և հասարակական ուժերը պարտավոր են հանուն իրենց հասարակության, ազգի և պետության զարգացման, առաջնորդվել և բոլոր խնդիրները լուծել միայն ու միայն քաղաքական ճանապարհով և Սահմանադրության շրջանակում:

ՄԻԺԻ-ն դատապարտում է ՀՀ իշխանավորների կողմից ծրագրված և կիրառված հանցագործ բռնատիրական գործելաոճը, որը վտանգում է քաղաքացիական և հասարակական համերաշխությունը` ի հավելումն իրենց կողմից մինչ օրս իրականացվող սոցիալ-տնտեսական անարդար քաղաքականության, որի հետևանքով բևեռացվել և թուլացվել է մեր երկիրն ու պետությունը, և որի հետևանքով ճաշակում ենք այս ըմբոստացումն ու ընդվզումը:

Մեր գերակա քաղաքական ուժերի մեջ բացակայում է քաղաքական, բարոյական, ազգային և մարդասեր ուղեգիծը, մշակույթն ու գործելաոճը. բացակայում է նաև այս հատկանիշներով տոգորված ՈՐԱԿԱԿԱՆ քաղաքական երրորդ ուժը: Այդ իսկ պատճառով ցավով ենք ականատես, որ մեր երիտասարդության, հասարակության և ժողովրդի դժգոհությունն ու քաղաքական պահանջարկը ուղղորդվում և առաջնորդվում է ՀՀ առաջին նախագահի` Լևոն Տեր-Պետրոսյանի վերադարձով: ՄԻԺԻ-ն գտնում է, որ հայ ժողովրդի, ՀՀ հասարակության խավերի ցուցաբերած դժգոհությունն ու ըմբոստությունն ունեն արդարացի և իրավացի արմատներ:

Ազգային և մարդկային հավաքական շահերը իր անձնական, հատվածական հանցագործ կամ ոչ հանցագործ շահերից գերադասող յուրաքանչյուր ուժ և իշխանավոր պարտավոր է հաշվի նստել այս արդարացի դժգոհության և պահանջի հետ` ճշմարիտ ինքնաքննադատության ենթարկելով իրենց և իրենց քայլերը. հանուն հայ երիտասարդության, ՀՀ հասարակության, բովանդակ հայ ժողովրդի մեծամասնության հավաքական բարօրության և համերաշխության` պարտավոր են որակական և արմատական քաղաքական բարեփոխումներ կատարել իրենց կեցվածքի, ուղեգծի, քաղաքականությունների և գործունեության մեջ:

Հայաստանի Հանրապետությունը իր Սահմանադրությամբ ժողովրդավարական, իրավական և սոցիալական պետություն է, որտեղ իշխանությունը պատկանում է ժողովրդին:

Մենք սթափության կոչ ենք անում հայ երիտասարդության, հասարակության և ժողովրդի գիտակից, ինքնուրույն, անկախ գործոններին` անհատ և կառույց, վեր կանգնել ամբոխային և ամբոխավարական մանիպուլացիաներից և սթափվել, լիարժեք տերը լինել մեր ժողովրդի և հայրենիքի, թույլ չտալ, որ մեր հասարակությունը և ժողովուրդը նորից հուսահատության, անտարբերության, հարմարվողության և ստրկության ուղին բռնի: Դիմե°նք քաղաքական և քաղաքացիական ակցիաների, արհամարհե°նք և ամոթանքի մատնե°նք հատվածական, հանցագործ, անբարոյական, քաղաքական և քաղաքացիական մանրավաճառությամբ զբաղվող թե° հովանավորողներին և թե° նրանց գործիքներին` քաղաքական, հասարակական ու մշակութային գործիչներին, «մտավորականներին», լրագրողներին…` դպրոցներում, համալսարաններում, աշխատավայրերում, հարևանության մեջ, հանրային վայրերում, ամենուր, մեր ամենօրյա քաղաքացիական վերաբերմունքով ու վարքագծով, տարբեր քաղաքական-քաղաքացիական ակցիաների միջոցով:

Կոչ ենք անում Հայաստանի Հանրապետության հասարակության և հայ ժողովրդի յուրաքանչյուր գիտակից անհատի ու կառույցի` ինքնակազմակերպվել, քաղաքական և հասարակական սահմանադրական, իրավական համարձակ, անվախ գործունեություն ծավալել` անհապաղ: Գիտակցելով և հարգելով ՀՀ Սահմանադրությունը` տերը լինենք սահմանադրական կարգի և իրավունքի գերակայությանը մեր հայրենիքում, չթողնելով, որ այն մանիպուլացվի այս կամ այն իշխանավորի կամ գործիչի հատվածապաշտ ձգտումներով:

Հասարակական և սահմանադրական կարգը պաշտպանելու համար բռնության հրահանգ տվող և իրականացնող յուրաքանչյուր ոք պարտավոր կլինի հաշվետվություն տալ իր որոշումների և գործողությունների օրինականության համար. մենք` ժողովուրդս, պահանջում ենք այդ հաշվետվությունը:  

 Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ինստիտուտ` ՄԻԺԻ, Երևան, 1 մարտի 2008թ.

հասարակություն

 ԻՆՉՈՒ՞ ՇԱՆՍ ՉԵՆՔ ՏԱԼԻՍ ԻՐԱՐ

 Շուտով մեկ տարին կլրանա, ինչ անազատության մեջ է «Արցախկապ» ՓԲԸ նախկին ղեկավար Սուրեն Միրզոյանը: Նրա պատմության մեջ մի շարք անհասկանալի հարցեր կան, որոնք կուզեի բարձրաձայնել.

- Մարդը ստեղծածի համար է հայտնվել ծանր կացության մեջ, կամ, ավելի ճիշտ՝ ստեղծելիս-արարելիս: Ինչու՞ եմ սա շեշտում: Որովհետև ոչ մեկիս համար գաղտնիք չէ, որ հաճախ մարդ չի պատժվում քանդածի-ավերածի համար, ավելին՝ քիչ չեն դեպքերը, երբ նույն մարդուն ոչ միայն չեն հարցնում, թե ինչու է իրեն հանձնարարված ոլորտը կամ ձեռնարկությունը փոշիացել, այլև վստահում են մեկ այլ ձեռնարկություն, մեկ այլ ոլորտ: Իսկ Ս. Միրզոյանը, համենայն դեպս, ստեղծել է, հեռուստացանց է ստեղծել, որն արդեն իսկ դրական դեր է խաղացել և կարող էր ավելի շատ լավ գործեր անել: Լավ է արել, թե վատ, ամեն ինչ օրենքի շրջանակներում է արել, թե ոչ՝ այլ խնդիր է: Ինչ խոսք, ոչ ոք օրենքից դուրս չի կարող լինել, ոչ ոք չպիտի արտոնված լինի շրջանցելու օրենքը, այդ թվում՝ ստեղծողը: Բայց այս վերաբերմունքը պիտի համատարած լինի և վերաբերի բոլորին, այլ ոչ թե ընտրովի կիրառվի:

- Քրեական գործը հարուցվել է մոտ մեկ տարի առաջ, բայց գործը դեռ չի հասել դատարան: Ինչ խոսք, օրենքը սահմանում է նման հնարավորություն, բայց դա պիտի արդարացված ու հիմնավորված լինի: Իրավական հատուկ գիտելիքների կարիք չկա հասկանալու համար, որ ցանկության դեպքում գործը վաղուց կարող էր հայտնված լինել դատարանում: Այսօր արդեն շատերը գիտեն, որ նախկին դատախազը ոչ թե օրինականության պահպանմանն էր հետամուտ լինում այս գործում, այլ միանգամայն այլ խնդիրներ ու շահեր էր հետապնդում: Բայց, չգիտես ինչու, այսօր էլ ոչինչ չի փոխվում այս հարցում:

- Կալանքը որպես խափանման միջոց ընտրելու պարագան լուրջ կասկածների տեղիք է տալիս: Ի վերջո, Ս. Միրզոյանը առանձնակի վտանգավոր հանցագործ չէ, որ մինչև գործի քննությունը մեկուսացվի հանրությունից: Հանրությանը ծանոթ են դեպքեր, երբ շատ ավելի լուրջ պարագաներում նման միջոցի չեն դիմել մեզ մոտ:

- Եթե Ս. Միրզոյանի գործունեության հետևանքով կազմակերպությանը վնաս է հասցվել, ապա մի՞թե պետությանն ավելի ձեռնտու չէ հնարավորություն տալ փակելու պատճառած վնասը:

- Ս. Միրզոյանն իր հեղինակության ու կապերի շնորհիվ կարողացել է ներդրողներ ներգրավել և բավականին մեծ գումարների ներդրումներ ապահովել, ձեռք բերել թանկարժեք սարքավորումներ, որոնք այսօր շարքից դուրս են գալիս: Մի՞թե պետությանն ավեի ձեռնտու չէ առկա հնարավորությունների օգտագործումն ի շահ սպառողների:

-Եւ, վերջապես, ու՞մ է ձեռնտու, որ մինչ այդ միջադեպը բարի համբավ ունեցող, մեր երկրին նվիրված մարդը, չորս երեխաների հայրը շարունակի մնալ ճաղերի ետևում, ի՞նչ է դրանից շահում երկիրը, ժողովուրդը, քաղաքացին:

Իսկ հարցերից ամենակարևորը հետևյալն է՝ ինչու՞ մենք շանս չենք տալիս իրար: Պետությունը միայն պատժիչ մարմին չէ, պետությունը նաև քաղաքացու հենարանն է: Խնդրո առարկան մեր հայրենակիցն է, մեր քաղաքացին, մեր հայը:

Գեղամ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ՄԻ՞ԹԵ ԱՅԴՊԵՍ Է ԳՆԱՀԱՏՎՈՒՄ ԿԱՌՈՒՑԱԾԸ 

Կուզեի հայրենակիցներիս տեղյակ պահել իմ պաշտոնավարման ժամանակահատվածում սեփական եկամուտներով կատարած շինարարական աշխատանքների ու նույն նպատակների համար նախատեսված պետական գումարների տնտեսման մասին:

Կատարված աշխատանքներով  հանրային հեռուստատեսության ազդանշանները հասանելի են դարձել բնակչության մոտավորապես 70-80 տոկոսի համար: Մասնավորապես.

1.            Կառուցելով Բերդաշենի բարձունքում՝ մասնավորի տարածքում, սարքավորումների տեղադրման սենյակ, հեռուստաաշտարակ, հոսանքատար գիծ ԱՀ-ի և Հ1-ի հեռուստաազդանշանները հասանելի ենք դարձրել Բերդաշեն, Գիշի, Խնուշինակ գյուղերի բնակչության 30 տոկոսի, Աշան, Նորշեն, Վազգենաշեն գյուղերի բնակչության՝ 40 տոկոսի, Նախջիվանիկի 50 տոկոսի համար, ինչպես նաև Ուխտասարի ու մի շարք սահմանամերձ բնակավայրերի համար: Տնտեսվել են ԼՂՀ կառավարության թիվ 61 առ 09.02.2007թ. որոշմամբ հասարակական նշանակության օբյեկտների շինարարության (Մարտունու շրջանի Բերդաշենի համայնքում և Խնուշինակի բլուրում հեռուստահաղորդման կայանների կառուցման) համար  նախատեսված 12.7-ական մլն դրամ գումարները:

2.            Կառուցելով Հինշեն համայնքին կից՝ մոտակա բարձունքում, հեռուստակայան, ԱՀ-ի և Հ1-ի  հեռուստաազդանշանները հասանելի են դարձել Հինշենի, Մեծշենի, Կանաչթալայի, Եղծահողի, Քիրսավանի, Քաշաթաղի բնակչության 50 տոկոսի, դեպի հարավային սահմանները՝ մի շարք բնակավայրերի համար: Աշխատանքներն իրականացվել են կառավարության հատկացրած գումարներով:

3.  Կառուցելով շարժական հեռակայաններ ու տեղադրելով Հաթերքի, Լիսագորի «ՂՏ» ՓԲԸ կայանների տարածքներում, հնարավոր է դարձել Բովուրխանի հեռակայանից ԱՀ-ի և Հ1-ի հեռուստաազդանշանները վերաուղղել  Քաշաթաղի, Հաթերքի, Շահումյանի ու ՀՀ շրջանների ուղղությամբ: Նույն աշխատանքների համար ԼՂՀ կառավարության թիվ 61 առ 09.02.2007թ. որոշմամբ նախատեսված էր հատկացնել  2.4-ական մլն դրամ գումար:

4.            Տեղադրելով  Խաչենի  «ՂՏ» ՓԲԸ  կայանի տարածքում 200 վատտ հզորության դեցիմետրային տիրույթի հեռուստահաղորդակ,  ԱՀ-ի և Հ1-ի հեռուստաազդանշանները հասանելի են դարձել Կիչանի, Քոլատակի, Առաջաձորի, Ծմակահողի բնակչության մեծ մասի համար, Գառնաքարի կայանը վերահաղորդելով՝ Գառնաքարի, Վանքի բնակչության համար: Տնտեսվել է նույն ծրագրով մոտավորապես  2.0 մլն դրամ:

5.            Տեղադրելով Հաթերքի հեռուստակայանում 200 վատտ հաղորդակ, ԱՀ-ի և Հ1-ի մետրային տիրույթի հեռուստաազդանշանները հասանելի են դարձել Մարտակերտի հյուսիսային ենթաշրջանի՝ կայանի համար տեսանելի  բոլոր բնակավայրերում: Տնտեսվել են նույն ծրագրով 2.0 և 1.2 մլն դրամ գումարներ:

6.            Կառուցելով հեռակայաններ ու տեղադրելով հեռուստահաղորդակներ՝ Քարվաճառում, Մարտակերտում,  Վաղուհասում, Տումիում, Խնապատում, Չլդրանում, Հինշենում, Նորշենում (Հացի համայքի համար), Սուսիում, Միջնևանում, Ծաղկավանում, Կովսականում  ապահովել ենք Հ1-ի, ԱՀ-ի և ՌԴ հեռուստածրագրերի ազդանշանների հասանելիությունը լոկալ բնակավայրերում: Նախատեսված էր հատկացնել Կառավարության միջնաժամկետ զարգացման ծրագրով մոտ 6-9 մլն դրամ:

7.            Տեղադրելով Շուշիի հեռուստակայանում 200 վատտ հզ. դեցիմետրային հեռուստահաղորդակ՝ «Արցախ», «Հ1» հեռուստաազդանշանները հասանելի են դարձել՝ Ստեփանակերտ քաղաքի Բովուրխան հեռուստակայանից ոչ տեսանելի 15%, Ասկերան քաղաքում՝ 60%, Կարմիր գյուղ, Շոշ, Սարիշեն բնակավայրերի տարածքներում:

8.            Տեղադրելով Ճարտարի հեռուստակայանում 200 վատտ հզ. դեցիմետրային հեռուստահաղորդակ՝ ԱՀ-ի և Հ1-ի հեռուստաազդանշանները հասանելի են դարձել Մարտունի քաղաքի, Ճարտարի, Կաղարծու բնակչության 60 տոկոսի, Խնուշինակի բնակչության 70 տոկոսի, մինչև Կարմիր շուկա 40 տոկոսի համար՝ կայանը տեսանելի բոլոր բնակավայրերում: Նույն աշխատանքների համար նախատեսված էր հատկացնել  ԼՂՀ կառավարության թիվ 61 առ 09.02.2007թ. որոշմամբ  2.4 մլն դրամ գումար:

9.            Տեղադրելով Մոխրաթաղի հեռուստակայանում 200 վատտ հզ. դեցիմետրային հեռուստահաղորդակ՝ ՌԴ «Առաջին» ալիքի ազդանշանները հասանելի են դարձել ք. Մարտակերտում, Մոխրաթաղում, Ներքին Հոռաթաղում, զորամասերում, Մեծշենում ու կայանը տեսանելի մի շարք այլ  բնակավայրերում: Նույն աշխատանքի համար ԼՂՀ կառավարության թիվ 61 առ 09.02.2007թ. որոշմամբ նախատեսված էր հատկացնել  2.4 մլն դրամ գումար:

10.          Վերակառուցելով Հադրութի Սարիշենի հեռակայանի  700 վատտ հզորության հեռուստահաղորդակը,  ԱՀ-ի և Հ1-ի մետրային տիրույթով հեռուստաազդանշանները տեսանելի են դարձել ք. Հադրութի ու կայանը տեսանելի բնակավայրերի 70 տոկոս բնակչության համար:

11.          Տեղադրելով Բովուրխանի հեռուստակայանում ներքոնշված հեռուստահաղորդակները, նրանց ազդանշանները հասանելի են դարձել հանրապետության՝ կայանը տեսանելի բնակավայրերի 75 տոկոս բնակչության համար.

-մետրային 12 կապուղի/700վատտ հաղորդակով սփռվում են ԱՀ-ի ազդանշանները,

-մետրային 2  կապուղի/200վատտ հաղորդակով սփռվում են «Արմենիա» հեռուստաընկերության ազդանշանները,

- դեցիմետրային 38 կապուղի/200վատտ երկու հեռուստահաղորդակով սփռվում են ՌԴ «1» հեռուստաընկերության  ազդանշանները,

- դեցիմետրային 25 կապուղի/ 200վատտ  հեռուստահաղորդակով սփռվում են ՌԴ «ՌՏՌ» հեռուստաընկերության ազդանշանները,

-FM տիրույթի 102.3ՄՀց հաճախությամբ 200վատտ հզորության ռադիոհաղորդակով սփռվում է Արցախի հանրային   ռադիոծրագիրը:

Ներկայացնում եմ մինչև իմ պաշտոնավարումը և իմ պաշտոնավարման ժամանակ կառուցած, տեղադրած հաղորդակների, հեռակայանների  վիճակագրական տվյալները, քանակական հարաբերությունները.

  Մինչև իմ պաշտոնավարումը 

Հեռակայանների թիվը՝ 14    

Հաղորդակների թիվը՝   23    

Իմ պաշտոնավարման

ժամանակահատվածում 

Հեռակայանների թիվը՝    29 

Հաղորդակների թիվը՝     48

 Այսքանից հետո, կարծում եմ, հասկանալի կլինի իմ տարակուսանքը իմ նկատմամբ վերաբերմունքից: Մի՞թե այդպես են գնահատում կատարածը:

Սուրեն ՄԻՐԶՈՅԱՆ
«Արցախկապ» ՓԲԸ նախկին տնօրեն

 
 ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԿԱՐԾԻՔ 

ԼՂՀ սահմանամերձ, քիչ բնակչություն ունեցող լեռնային բնակավայրերում բնակիչների ու քաղաքացիների համար համապայմաններով տեղեկատվության պաշարներից օգտվելու հնարավորության ապահովման մասին

 Արդի ժամանակաշրջանում տեղեկատվությունը մարդու համար դարձել է խիստ պահանջված, օդի պես անհրաժեշտ:

Հեռակապի մասնագետների խնդիրը երեք «Հ»-երի ապահովումն է «երեքը մեկում» սկզբունքով՝ «հեռուստատեսություն, հեռախոսակապ, համացանց»: Դա կարելի է անել հետևյալ կերպ՝ խիտ բնակեցված բնակավայրերում օպտիկական մալուխով, հոսքերով, իսկ լեռնային, սահմանամերձ բնակավայրերում՝ ռադիոգծերով:

 Մարդկանց համար հեռուստատեսությամբ տեղեկատվություն ստանալը ամենադյուրընկալելին է, ահա թե ինչու ցանկացած երկրում այս ոլորտին մեծ ուշադրություն է դարձվում:  Մեր երկրում օրախնդիր է տեղեկատվության հասանելիությունն ապահովող ժամանակակից տեխնիկական միջոցների ներդնումը, միջազգային կազմակերպու-թյունների կողմից  առաջարկվող համակարգի օգտագործման նպատակահարմարությունը:

Այսօր տեխնիկապես հնարավոր է հեռուստածրագրերը դիտել համացանցով, բջջային հեռախոսով, արբանյակայից ընդունիչներով ու տարբեր տեսաձայնային համակարգերով: Իսկ ինչպե՞ս տեղեկատվության մեծ ծավալները իրական ժամանակում մեկ սարքի միջոցով հասանելի դարձնել բաժանորդին, ընդ որում՝ այնպես, որ ինքնածախսածածկում ապահովվի: Այս հարցը մասնագետներին ստիպել է  գտնելու նոր լուծումներ:

Հաճախությունների բաշխման միջազգային կազմակերպությունը որոշում է ընդունել ու դիմել է եվրասիական պետություններին, առաջարկելով  հեռուստաարտադրությունն ու սփռումը կազմակերպել միայն թվային ձևաչափով, հեռուստացանցերում ներդնել թվային կցորդներ, սփռել թվային ձևաչափով: Դա պիտի արվի մինչև  2015 թվականը: Թվային հեռուստատեսության համակարգի այսօր կիրառվող ստանդարտները  հետևյալն են՝   DVB-S, DVB-C, DVB-T, DVB-G, Hi-F:.... 

Այդ ծրագրում ընդգրկված են Հայաստանն ու հարևան պետությունները, որոնց միջև կնքվել են հաճախությունների օգտագործման համաձայնեցված պայմանագրեր: Իսկ Ղարաբա՞ղը….

Ուսումնասիրելով գործող անալոգային հեռուստատեսության թերությունները, «մեկ հեռուստածրագիր-մեկ հեռուստակապուղի» սկզբունքով հնարավորինս շատ կապուղիների անհրաժեշտությունը, մատուցվող ծառայությունների մեծ ծախսերն ու դրանց ինքնածախսածածկման անհնարինությունը, սահմանամերձ տարածքներից հակառակորդի կողմից ձեռնարկվող խափանման փորձերը, մշակվել է ծրագիր, ներկայացվել ոլորտի զարգացման ռազմավարություն և շահավետ բիզնես ծրագրերի հեռանկարներ:

Ժամանակակից թվային հեռուստատեսության կայան շահագործման է հանձնվել 2007թ.  փետրվարի մեկին, բայց ոչ լրիվ կազմավորված, այլ սկզբնական փուլում ներդնելով միայն DVB-S ձևաչափի սաքավորումներ` Արցախի հանրային հեռուստատեսության ազդանշանը «Արցախկապ» ՓԲԸ հեռակայաններից բարձր որակով վերահեռարձակման կազմակերպման նպատակով, ինչը կարևորագույն ձեռքբերում էր:

Թվային հեռուստատեսություն ղեկավարման համակարգում ընդգրկելով արբանյակային կապի հատկանիշները, թվային հոսքերի միավորումներ, համակարգիչներ , գումարների հավաքագրման ծրագրեր, ռադիոկապ՝ ստեղծվել է ներկայիս թվային հեռուստացանցի համակարգը, որն ունի բոլոր ձևաչափերը ինտեգրելու հնարավորություն, նաև նախատեսվել խիտ բնակեցված տարածքների համար  ազդանշանները սփռել DVB-T ձևաչափով:

Կենտրոնական հեռասփռող կայանից ազդանշանների տարածման համար ընտրվել է DVB-S ձևաչափը, մալուխային հեռուստատեսության օպերատորների համար՝ DVB-S-DVB-C ձեւաչափի փոխակերպող սարքով, թվային հեռուստահաղորդակների համար առկա են փոխարկիչներ DVB-S-- DVB- T ձեւաչափի փոխակերպող սարքով և ապագայի շատ պահանջների համար այլ ձևաչափերի սփռման հնարավորություններ: Ափսոս, որ մասնագետի բացակայության պատճառով կայանը լրիվ կազմով չի աշխատում, լրիվ ծավալով չի մատուցում ծառայություններ, ու փչանում են ներդրած 500000 ԱՄՆ դոլար արժողության սարքավորումները, նախատեսված աշխատատեղերն այսօր դեռ չեն բացվել, պետությանը վճարվելիք  հաշվարկված հարկերը մնացել են թղթերին գրված:

Ղարաբաղում թվային հեռուստացանցի ազդանշանները ներկայումս տարածվում են միայն DVB-S ձևաչափով: Սակայն, հաշվի առնելով զարգացման հեռանկարներն ու արդեն կատարված որոշակի աշխատանքները՝ պարզապես անխոհեմություն է առաջինը տարածաշրջանում չօգտագործել, չզարգացնել կեսից ավելին կառուցած կայանը: Ինչու՞ չգնահատել կատարվել, ինչու՞ չհավատալ, որ արդեն առկա է ու գործում է կայանը, որը ստեղծվել է անհատների միջոցներով, առանց պետությանը ծանրաբեռնելու:

Թերևս ճիշտ կլիներ, որ այս հարցը հասարակական հնչողություն ստանար, առկա հնարավորությունների ու հեռանկարների մասին քննարկումներ անցկացնեին մասնագետները, մասնակցեին շահագրգիռ բոլոր անձինք: Ի վերջո, խոսքը հազարավոր արցախցիների ստանալիք ծառայությունների մասին է:

 «ԹՎԱՅԻՆ ՀԵՌՈՒՍՏԱՑԱՆՑ» ՓԲԸ

 գյուղ 

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐՆ ԱՎԵԼԻ ՄԵԾ ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԻՔ ՈՒՆԵՆ

 Արդեն 20 տարի է, ինչ Լեռնային Ղարաբաղն անկախացել է: Խորհրդային իշխանության փլուզումից հետո մեծ փոփոխություններ են տեղի ունեցել, կոլեկտիվ սեփականությունից անցել ենք մանր սեփականատիրական տնտեսությունների, յուրաքանչյուր գյուղական տնտեսության հողամաս են տվել սեփականության իրավունքով, մի խոսքով՝ սոցիալիստական արտադրության եղանակից անցել ենք շուկայական հարաբերությունների, կոլտնտեսությունները լուծարվել են, եղած տեխնիկան չնչին գներով վաճառվել է մի քանի մարդկանց, որոնք պետք է կատարեն գյուղացիների վարը, ցանքսը, հունձը: Պետությունը ձեռքերը թափ է տվել, հեռացել գյուղացու հոգսերը հոգալուց, ասելով՝ ինչպես ուզում ես՝ հողը մշակիր, բայց հողի վարձը պարտավոր ես վճարել: Գյուղացին որքան էլ որ ցանկանա ցանքսը, հունձքը ժամանակին կատարել՝ չի կարող, որովհետեւ տեխնիկա չունի, տեխնիկան գտնվում է անհատ մարդկանց սեփականության տակ, նրանցից պահանջող չկա, որ տեխնիկան սեզոնային աշխատանքներին պատրաստ լինի: Իսկ դաշտային աշխատանքները ժամանակին չկատարելու դեպքում բարձր բերքի ստացումը բացառվում է: Այդ է պատճառը, որ քանի գնում՝ հացահատիկի արտադրությունը պակասում է, ստացած ցածր բերքը չի փակում գյուղացու կատարած ծախսերը,  ուստի շատերը հրաժարվում են ցանքս կատարելուց:

Մյուս կողմից էլ ցանքսերը չեն պարարտացվում, ցանքսաշրջանառություն չի կիրառվում, իսկ մոնոկուլտուրայի դեպքում հողը հյուծվում եւ կորցնում է բերքատվությունը, իսկ այս ամենը կարծես թե չի մտահոգում մեր գյուղնախարարությանը: Մեր պաշտոնյաներից շատերը զբաղված են իրենց բիզնեսով, ստացված տեխնիկան, պարարտանյութերը, որակյալ սերմերն առաջին տերցին իրենք են  օգտագործում, քանի որ ազատագրված շրջանների հազարավոր հեկտարների վրա ցանքս են կատարում, գյուղական համայնքներում գտնվող տեխնիկան առաջին հերթին տանում են իրենց դաշտային աշխատանքները կատարում և հետո միայն գյուղացու մասին մտածում: Գյուղացին սպասում է, բայց ահա եղանակը, բնությունը չեն սպասում:

Նախորդ կառավարությունը գյուղատնտեսության առաջընթացի համար գրեթե ոչինչ չի արել, ահա թե ինչու ներկայիս  կառավարությունը պետք է շրջադարձային միջոցներ ձեռնարկի գյուղատնտեսության զարգացման ուղղությամբ, հատկապես՝ հացահատիկի արտադրության գծով, գյուղական համայնքները պետք է ապահովի նոր տեխնիկայով, գյուղացու համար ստեղծի նորմալ պայմաններ, որպեսզի ստեղծվեն կոոպերատիվներ, ֆերմերային տնտեսություններ, քանի որ փոքր գյուղատնտեսական սեփականությամբ հեռու գնալ հնարավոր չէ: Իսկ անասնապահությամբ զբաղվող գյուղացիները նախնադարյան ձեւի անասնապահություն են վարում, ամառ-ձմեռ բաց երկնքի տակ, ձմեռվա համար կեր չեն  կուտակում, բացակայում են անասնաբուժական միջոցառումները: Սանիտարակարանտինային միջոցառումների բացակայության պատճառով ոչնչացվել է հավերի, խոզերի հսկայական գլխաքանակը, վաղն էլ գալու է խոշոր եղջերավոր անասունների լիկվիդացման հերթը: Էսպես աշխատելով ո՞ւր պիտի հասնենք... Վնասների համար գյուղացին քիչ հատուցում է ստանում: Գյուղացին մինչեւ անգամ շուկայում տեղ չունի իր մթերքը վաճառելու համար, առաջներում կոլխոզային շուկա է եղել, այժմ ամբողջ շուկան լցված է ներմուծվող մթերքներով ու ապրանքներով, իսկ գյուղացուն գետինն է բաժին հասնում՝ ցեխի մեջ, անձրեւի տակ, պատերի տակ, փողոցներում: Մեր իշխանավորները մի անգամ ոտքով չե՞ն շրջում և այս ամենը չե՞ն տեսնում:

Եթե հողը հանդիսանում է անհրաժեշտ պայման ցանկացած արտադրության համար, ապա գյուղատնտեսության մեջ այն հանդես է գալիս որպես արտադրության հիմնական միջոց, որը մյուս միջոցներից տարբերվում է իր սահմանափակ լինելով: Հողի սահմանափակ լինելը երկրագործին պարտավորեցնում է պահպանել եւ անընդհատ բարելավել այն, որը հնարավոր է նաեւ հողի մեկ այլ՝ չմաշվելու հատկության շնորհիվ, մինչդեռ արտադրության բոլոր միջոցները (մեքենաներ, շինություններ եւ այլն) օգտագործման ընթացքում մաշվում են եւ փոխարինվում նորերով: Իսկ հողը ոչ միայն չի մաշվում, այլև ճիշտ օգտագործման դեպքում անընդհատ բարելավվում է: Նշելով հողի այս հատկությունները, Մարքսը մարդկության յուրաքանչյուր սերնդի պարտքն է համարել հողի բարիքներից այնպես օգտվել, որպեսզի այն հետնորդներին թողնվի ավելի բարվոք վիճակում, քան ընդունել է տվյալ սերունդը  իր նախնիներից, այսինքն՝ սիստեմատիկաբար բարձրացնել հողի բերրիությունը: Արդյո՞ք մանր գյուղացիական տնտեսություններով կարող ենք այդպես վարվել: Ոչ, և նորից՝ ոչ: Դա հնարավոր է միայն խոշոր գյուղացիական տնտեսություններ ստեղծելով՝ բոլոր տեխնիկական միջոցներով, բարձրորակ սերմերի առկայության, ագրոմիջոցների ժամանակին կատարման դեպքում: Պետությունը պիտի նպաստի, չեմ ասում՝ պարտադրի, որ կայանան նման տնտեսություններ:

Պետական բոլոր պաշտոնյաները պետք Է զբաղվեն իրենց գործով, իրենց ծառայողական պարտականությունների կատարմամբ, իշխանությունը պիտի անջատել բիզնեսից: Օրենքը պետական պաշտոնյային արգելում է գործարարությամբ զբաղվել, բայց ու՞մ համար է գաղտնիք, որ իրականում այդպես չէ: Եւ եթե այդպես էլ շարունակվի, ապա տնտեսությունը չի կարող զարգանալ, քանի որ անհավասար պայմաններ են: Իշխանավորը պիտի զբաղվի իր գործով, գյուղացին՝ իր: Այստեղ տեղին է նշել Մայակովսկու ոտանավորը.

 Если тебе корова имя
У тебя должны быть
Молоко и вымя.
А если ты без молока
и без вымени, то черта ль
в твоем  коровьем имени. 

Իսկ եթե պետական պաշտոնյան չի կատարում իր պարտականությունները, էլ ինչո՞ւ նրան նախարար անվանել:

Պետության առաջին դեմքերը պետք  է պահանջեն նախարարներից, մյուս բոլոր պաշտոնյաներից սրբությամբ կատարել իրենց ծառայողական պարտականությունները: Պաշտոնից ազատելը բավարար տույժ չէ, պետք է պահանջել հատուցում վնասի, բաց թողածի համար: Հատկացված գումարների ծախսումը պետք է ստուգվի համապատասխան ծառայությունների, իրավապահ մարմինների կողմից ու իրազեկվի բարձրագույն ղեկավարությանը, հանրությանը:

Սա միայն գյուղատնտեսությանը չէ, որ վերաբերում է: Օրինակ, վատ է կազմակերպված առողջապահական սպասարկումը գյուղական համայնքներում: Ավետարանոց /Չանախչի/ գյուղը ժամանակին ունեցել է 25 մահճակալով հիվանդանոց, ենթաշրջանի բոլոր գյուղերի հիվանդներն իրենց բուժումը եւ համապատասխան սպասարկումը ստացել են այստեղ, այն էլ՝ բարձր մակարդակով: Հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ Գեորգի Մնացականյանի մահից հետո անցել է չորս տարի, 1200 բնակիչ ունեցող գյուղը բժիշկ չունի, չգիտես ով պետք է մտածի այս մասին: Վերջին երկու տարվա ընթացքում այստեղ մոտ տասը մարդ է մահացել սրտային եւ ուղեղային կաթվածից, եթե բժիշկ լիներ՝ հնարավոր կլիներ փրկել նրանց կյանքը: Ցավալի է, որ նրանք կնքեցին իրենց մահկանացուն 45-50 տարեկան հասակում: Քաղաքում բժիշկները, ինչպես ասում են՝ «իրար գլխով լոք են տալիս», մի՞թե իշխանությունն անզոր է մի բժիշկ նշանակել հիվանդանոցում:  2007 թվականին վերանորոգվել է հիվանդանոցի շենքը, ահագին գումար է ծախսվել, բոլոր հարմարությունները կան, մնում է, որպեսզի մի բժիշկ նշանակվի:

Ինչ որ է, պրոբլեմներ շատ կան: Հուսով եմ, որ մեր երկրի նոր ղեկավարությունը դեմքով կշրջվի դեպի գյուղական համայնքները:

ԳԵՈՐԳԻ Ա. ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
գ. Ավետարանոց

նամականի

  ԿԻՆԸ ՀԱՎԱՏՈՎ Է ԿԻՆ 

Հայ կինը տարիներ ի վեր եղել է համեստ, հեզ, նուրբ, միեւնույն ժամանակ՝ ուժեղ և հայրենասեր: Նա եղել է մեր պատմիչների ու բանաստեղծների ներշնչանքի աղբյուրը: Այդպես եղել է, այդպես էլ կա: Ղարաբաղյան պատերազմում ևս դրսևորվեց դա:

Նուրվարդ Ալեքսանդրի Խաչատրյանը ծնվել է 1959 թվականին՝ Ծմակահող գյուղում: Երկար ժամանակ ընտանիքով ապրել է Երեւանի Առինջ գյուղում: Ղարաբաղյան շարժումը սկսվելուց ընտանիքը տեղափոխվել է Ստեփանակերտ: Ամուսինը՝ Վարուժան Վլադիմիրի Խաչատրյանը, ընդգրկվել էր կամավորական ջոկատում: Նա ծառայության է անցել Ասկերան եւ մարտերով հասել մինչեւ Կուբաթլու: 1993-ին Վարուժանն իր մի քանի մարտական ընկերներով շրջապատման մեջ է ընկել: Մինչ այդ 13-ամյա որդին՝ Վալերին, ծածուկ եկել էր հորը տեսակցության: Պատանուն իր հոր հետ պատանդ են վերցրել: 13-ամյա պատանու աչքերի առջեւ սպանեցին հորը, իսկ իրեն պատանդ վերցրին ու դիակների հետ բեռնատար մեքենայով տեղափոխեցին Ֆիզուլի, որտեղ դեռատի տղայի առջեւ բացվեց կյանքն իր ամբողջ դաժանությամբ ու անմարդկայնությամբ: Հայերի դիակների կողքին կային վիրավորներ, ամիսներով առանց ուտելիքի եւ նույնիսկ ջրի գոյատեւող մարդիկ: Մեկ ամիս պատանուն պահում են այդտեղ: Հետո Մամեդ անունով մի ազերի գնում է Վալերիկին եւ տանում Բաքու: Մամեդն ուզում էր հայ պատանդին փոխել իր քրոջ տղայի հետ: Շուտով զանգում են Վալերիկի մորը: Մայրը դեռ չէր կորցրել հավատը, նա մայրական սրտով զգում էր տղայի շունչը: Տղան ողջ էր... Ազերին Նուրվարդին տվեց իր բարեկամի անձնական տվյալներն ու հրամայեց փնտրել, այլապես կսպանի պատանուն: Մայրը կորցրեց վերջին հույսի նշույլը, երբ պարզվեց, որ որոնվող տղան զոհվել էր Աղդամում: Ազերին վեց ամիս առանց հացուջրի պահեց Վալերիկին՝ իր տան բաղնիքում շղթայված: Նա շաբաթը մեկ անգամ զանգում էր, սպառնում, հայհոյում, ասում, որ խաբելով ձգձգում են ու չեն փնտրում բարեկամին:

Տղային ծածուկ հաջողվում է նամակ գրել իր մորը եւ մի հայի դիակ տեղափոխելու ժամանակ այն ուղարկել: Մորն առավել շատ հուզեց հետեւյալ նախադասությունը. «Մամա, ինձ ստըղ լյավն պահում չէ...»: Ակնհայտ էր, որ «չէ» բառը տղան ավելացրել էր հետո՝ մեզ անհայտ պատճառով:

Մամեդից Վալերիկին գնում է մեկ այլ ազերի եւ տանում Ֆիզուլի՝ իր տղայի հետ փոխելու հույսով: Ճակատագիրը դեռ շարունակում էր իր դաժան խաղը: 40 օր մութուխավարի մեջ պահեցին նրան, տանջում էին, ծաղրում, քաղցած թողնում:

«Տերը» ստիպում էր տղային իր հետ նարդի խաղալ: Տղան գրեթե միշտ հաղթում էր: Ազերին խփում էր տղայի գլխին եւ ասում. «Հայի խելք է...»: Որոշ ժամանակ անց մեծ դժվարությամբ Վալերիկի մորը հաջողվում է գտնել որոնվող ազերի տղային: Այս գործում Նուրվարդին մեծ օգնություն է ցուցաբերել Ալբերտ Ոսկանյանը: Պատանդների փոխանակումը հետաձգվեց երեք օրով:

 ... Ահա եւ եկավ սպասված օրը, ժամը... Մայրը, վարորդը եւ Ալբերտ Ոսկանյանը մեկնեցին Նոյեմբերյան: Կրկին կապվեցին ազերիների  հետ: Վերջիններս ձգձգելուց հետո հրաժարվեցին փոխանակումը կատարելուց: Սա ի՞նչ խաղ էր... Հայ միջնորդը հեռախոսով գոռաց եւ ջղային հայտարարեց, որ փոխանակումը տեղի չի ունենա: Մայրն անհույս նստած էր մեքենայի մեջ, լալիս էր անդադար: Շուրջը անտառ էր, անշունչ բնություն, մթին արահետներ... Անելանելի թվացող իրավիճակ էր ստեղծվել, երբ ... լսվեց հեռախոսազանգ: Միջնորդը լուրջ դեմքով հեռախոսի մոտ կանչեց մորը: Մայրը չէր հավատում իր ականջներին՝ այսքան հարազատ, խորաթափանց  ու ոգեշնչող ձայն նա չի լսել երկար ժամանակ, դարեր թվացող ժամանակ... Մեղմ ու կարոտալից ձայնը աղաչում էր մորը սպասել: Երկու ժամ հետո մթության մեջ ձայներ լսվեցին, միջնորդները, մեկ-երկու խոսք փոխանակելուց հետո, նկատեցին մի ցածրահասակ, նիհար տղայի: Իսկ հետո... Նուրվարդը ոչինչ չէր հիշում: Հիշում էր միայն այն պահը, երբ մեքենայի մեջ տանջահար հայացքով որդուն էին որոնում: Տեսավ ու  չճանաչեց. «Բալես, դո՞ւ ես...»: Չէր հիշում, թե քանի անգամ կրկնեց այս հարցը: Անդադար համբուրում էր տղայի ձեռքերը, ճակատը, իսկ արցունքները ծանրացած թարթիչների վրա ազատություն էին տենչում...

Տղան ճանաչեց հարազատ բակը, հարազատ մուտքը, առաջին հարկի պատուհանը: Բակում մարդիկ էին հավաքվել՝ հերոսուհի մորը եւ հերոս տղային դիմավորելու համար: Հարեւանները մեծ սեղան էին բացել եւ անհամբեր սպասում էին նրանց: Ահա երեւաց մեքենան... Տղային ամուր գրկած՝ մեքենայից դուրս եկավ մայրը: Հարեւանները չճանաչեցին տղային, նույնիսկ չհավատացին, որ նա հենց Վալերիկն է: Նա անչափ գունատ էր, այնքան էր նիհարել, որ ոսկորները կարելի էր հատ-հատ հաշվել: Տղան սեղանին չմոտեցավ, այլ վախվորած կծկվել էր մի անկյունում: Երկար ժամանակ պահանջվեց, որ նա խոսեր ուրիշի ներկայությամբ, իսկ երբ խոսեցնում էին, միայն պատմում էր ոճրագործների դաժանության մասին:

Տղան պատմեց, որ մի անգամ իրեն ուզում էին կախաղան բարձրացնել, բայց մի ազերի սպա սաստեց՝ «Բաց թողեք տղային, Աստված չի ների»:

Այժմ շատ բան է փոխվել, շատ տարիներ են հոսել: Մայրը ամուսնացրել է իր երեք երեխաներին: Վալերիկը ունի հրաշք կին՝ Սիլվա անունով  եւ հրաշք դուստր: Փոքրիկ Աննան հպարտությամբ է լցված իր հոր եւ տատիկի նկատմամբ:

 Գայանե ԵՂԻԱԶԱՐՅԱՆ
ԱրՊՀ, ժուռն. 3-րդ կուրս

ԽՆԱՅԵՆՔ ՋՈՒՐԸ

Ջուրը բնության բարիքն է, առանց որի կյանքն անհնար է պատկերացնել, hետևաբար անհրաժեշտ է խնայել բնության բարիքը,  քանզի բնության մեջ ոչինչ անհատնում լինել չի կարող: Իսկ ինչպիսի՞ն է մեր վերաբերմունքը: Հարցին պատասխանելու համար փորձեք մի փոքրիկ շրջայց կատարել քաղաքամայր Ստեփանակերտում:

Ցերեկային ժամերին ծարավից պապակ սիրտդ հագեցնելու համար չես կարող հայտնաբերել գոնե մեկ ցայտաղբյուր: Քաղաքապետարանի դիմացի  երեք ցայտաղբյուրները, կարելի է ասել, միայն տոնական օրերին են կանոնավոր գործում: Հաճախ այստեղ գոյանում են հերթեր, որոնք հիշեցնում են հետպատերազմյան Արցախը: Թատրոնի շենքի հարակից աղբյուրները ևս գովելի վիճակում չեն: Իսկ շատրվաններ կարող ենք տեսնել միայն տոն օրերին: Եթե այս ամենը դիտենք որպես խնայողական վերաբերմունք ջրի հանդեպ՝ գուցե կարելի է հասկանալ ու ըմբռնումով մոտենալ  տվյալ երևույթին: Սակայն հաճախ ականատես ենք լինում, թե  ինչպես է բնակելի  շենքերի ջրահեռացման խողովակներով անանձրև եղանակներին ջուր հոսում: Պատկերացնելը դժվար չէ, թե դա ինչ ջուր է և որտեղից է հոսում: 

Մենք՝ հայերս, հեռատես ազգ լինելով, թերևս միակն ենք, որ  այնքան ենք  անվստահ ապագայի հանդեպ, որ բնակելի շենքերի տանիքում կարող ենք մեծ ջրատար տարաներ  տեղադրել՝ ապահովագրելով մեզ ջրի պակասից: Տանիքում տեղադրված ջրի տարաները լցվելուց ջրահեռացման  ամենահեշտ տարբերակը անձրևաջրի հեռացման խողովակների օգտագործումն է: Իսկ սառը լոգանքի սիրահարներն անվճար կարող են լողանալ այստեղ: Սակայն դրա հետևանքով գոյացող ցեխի լճակները ևս, խոստովանենք, այդքան էլ տեսարժան չեն: Թերևս կարող ենք պատկերացնել, թե քանի խորանարդ մետր ջուր կարող է անօգուտ հոսել: Եվ դա այն պարագայում, երբ Ստեփանակերտի բնակչությունը ջուր ստանում է գրաֆիկով: Իսկ որոշ թաղամասերում էլ՝ օրումեջ:

Ձմռանը մենք ականատես եղանք ևս մեկ տարօրինակ երևույթի: Ջրատար խողովակների սառելու հետևանքով բնակչությունը բավականին երկար ժամանակ զրկվեց բնության ամենաթանկ բարիքից՝  ջրից: Եվ սա բացատրվում էր անսպասելի ձմեռային սառնամանիքներով: Իսկ ո՞րն է ձմեռվա, որպես տարվա եղանակի, առանձնահատկությունը, եթե ոչ սառնամանիքները: Համապատասխան կառույցների պարտականությունն է պատրաստվել հարկ եղած ձևով՝  անկախ ձմեռվա ցրտերի խստության աստիճանից:

 Նշենք ևս մեկ տհաճ երևույթ: Գարնան ու աշնան անձրևային եղանակներին խմելու ջուրը վերածվում է ցեխաջրի, որը սննդի ու անձնական հիգիենայի նպատակով օգտագործելն անհնար է դառնում: Ստացվում է այնպես, որ տարվա ամեն մի եղանակ ունի իր յուրահատուկ խնդիրները այս բնագավառում: Սակայն, որ դրանք աննախադեպ շատ են, միանշանակ փաստ է: Հուսով ենք, որ հետզհետե բոլոր խնդիրները կստանան իրենց լուծումը: Ինչպես ասում են՝ բնությունը վատ եղանակ չունի:

 Մհեր  ԻՍՐԱՅԵԼՅԱՆ

ԵՎ ԿՈՂՄ ԵՄ, ԵՎ ԴԵՄ 

«Դեմո» թերթի այս տարվա թիվ 2 համարի «Ձայնազուրկ մեռելներ» հրապարակումն աշխույժ քննարկումների տեղիք է տվել: Ներկայացնում ենք Ասկերանի շրջանի Ծաղկաշատ գյուղի «վաստակավոր թամադա» Վլադիկ ՍԱՐԳՍՅԱՆԻ կարծիքը:

 - Նյութը կարդալուց հետո որոշեցի որպես երկար տարիների թամադա արտահայտել իմ կարծիքը արծարծված հարցերի վերաբերյալ: Սկսենք խմիչքի օգտագործման խնդրից, որը, իմ կարծիքով, շատ լուրջ մտորումների տեղիք է տալիս: Սովորույթի ուժը մեծ է, կայուն, կարծրացած: Նյութական նույնիսկ ծանր պայմաններում գտնվող մարդը մեծ պարտքերի տակ է ընկնում հարազատի թաղման արարողությունը «հաստատված մակարդակով» անցկացնելու համար: Առաջին հերթին մտածում է, որ խմիչքի և ուտելիքի պակասություն չլինի: Այստեղից էլ սկսվում է խմիչքի «անկասելի» չարաշահումը: Նախ, իմ կարծիքով, ավանդույթ, պարտադիր դարձած կենացները շատ են՝ մինչեւ վեց-յոթ կենաց, այնինչ երրորդ կենացից հետո նույնիսկ քիչ խմող հուղարկավորողներն են արդեն սկսում աղմկել: Եվ ցավալին այն է, որ խմիչքի սիրահարներն էլ այդ 6-7  բաժակ օղիով չեն բավարարվում եւ նորից ու նորից օղու նոր շշեր են «պատվիրում», մոռանալով, որ խմիչքը սեղանին է դրված հանգուցյալին հիշելու եւ ոչ թե կոնծաբանելու համար: «Թամադայության պատմությունից» հայտնի է. եղել է դեպք, երբ հարբած «հուղարկավորը» ցանկացել է «ուռռա¯» գոռալ, բայց, բարեբախտաբար, նրան մի կերպ զսպել են:

Խմիչքի օգտագործման, չարաշահման հարցերը շատ լուրջ են, այն առումով, որ հուղարկավորման օրվանը հաջորդում են ինքնահողը, յոթը, քառասունքը, տարին, հետագա տարելիցները: Դե, հիմա պատկերացրեք, որ եթե նույնիսկ թաղման օրը խմիչքը չարաշահվում է, ապա պարզ չէ՞, որ հետագա նշումներին խմիչքի չարաշահումը էլ ավելի մեծ չափեր է ընդունում: Ամեն անգամ հուղարկավորման սգո սեղան կամ հետագա նշումների սեղանները վարելիս՝ որպես թամադա այդ խնդիրը ծառանում է իմ առջեւ: Այս հարցը միանգամից, մի հարվածով լուծելը հնարավոր չեմ գտնում, քանի որ այն կապված է ամրակայված նորաստեղծ սովորույթների խախտման, ավանդախախտության հետ: Եվ, այնուամենայնիվ, ես գտնում եմ, որ առայժմ որպես սկիզբ պետք է կատեգորիկ արգելվի լրացուցիչ ալկոհոլի մատակարարումը հուղարկավորման օրվա հոգեհացին եւ բավարարվել միայն պարտադիր կենացների համար հատկացված խմիչքով: Իսկ հետագա արարողությունների ընթացքում օգտագործվող խմիչքի չափավորման հարցը թողնենք հետագային: Կապրենք, կտեսնենք:

Իսկ ինչ վերաբերում է հանգուցյալի հուղարկավորման օրվա սգո սեղանի արարողությանը երեք-չորս հոգու ելույթ ունենալու առաջարկությանը՝ կատեգորիկ դեմ եմ: Ասեմ ինչու: Թաղման օրը հանգուցյալի հարազատների սգո «դոզան» շատ բարձր է. նրանք խոր կսկիծի, վշտի մեջ են եւ թեկուզ մեկ ավելորդ խոսքը կարող է խանգարել արարողությունը: Ելույթ ունեցողը կարող է սխալ մի բան ասել եւ հարազատները, ամբողջ դահլիճը կարող են դժգոհել եւ վիրավորվել: Նման դեպքեր շատ են եղել, եւ դրա համար էլ տարիներ առաջ ընդունվեց հուղարկավորության օրը ելույթ չթույլատրելու «որոշումը»: Գտնում եմ, որ դա ճիշտ մոտեցում է, եւ որ թաղման օրը ելույթների կարիք չկա: 

պատմություն

 ԹԵ ԻՆՉՊԵՍ ԽՄԿԿ ԿԵՆՏԿՈՄԸ ՉՕԳՆԵՑ, ԲԱՅՑ ՄԵՐ ԹԹԻ ՕՂԻՆ ՕԳՆԵՑ

 1956թ. նոյեմբերին ես ԼՂ կուսմարզկոմի քարոզչության բաժնի հրահանգչի պաշտոնից աշխատանքի եմ փոխադրվում «Խորհրդային Ղարաբաղ» թերթի խմբագրություն՝ որպես պատասխանատու քարտուղար: Երկրորդ դեմքն էի այստեղ, քանի որ հաստիքով խմբագրի տեղակալ չկար:

Մարզային մեր միամորիկ թերթը լույս էր ընծայվում շաբաթական երեք անգամ՝ «Պրավդա»-ի ձեւաչափի կիսով: Այսօրվա թերթերի մեր գործընկերները հազիվ թե պատկերացնեն այն դժվարությունները, որ վիճակված էր հաղթահարելու մեզ: Շարվածքը դեռ ձեռքով էր կատարվում, տառերը երկար կյանք չունեին, տպագրիչ մեքենայի թափանիվի տակ կարճ ժամկետում կորցնում էին իրենց պիտանիությունը եւ ստիպված Երեւան էինք գնում նորերը ձեռք բերելու համար: Թերթի հերթական համարի, այսպես կոչված, "Թ րՉպՑ" տալը ձգձգվում էր մինչեւ գիշերվա ժամը 2-3-ը:

Երկու թե երեք տարի հետո «Խորհրդային Ղարաբաղ»-ն արդեն լույս էր ընծայվում շաբաթը հինգ անգամ, սակայն դա էլ հնարավորություն չէր տալիս լիարյուն լուսաբանելու մարզի առօրյան: Եվ ահա ԽՄԿԿ Կենտկոմը 1967թ. դեկտեմբերին որոշում է ընդունում մեր մարզային եւ Նախիջեւանի հանրապետական թերթերը ամենօրյա դարձնելու և «Պրավդա»-ի ձեւաչափով լույս ընծայելու մասին: Չափ չկար մեր ուրախությանը: Թերթի խմբագակազմը յոթի փոխարեն հիմա պետք է բաղկացած լինի 28 հոգուց, նախատեսվում էր հեռատիպային (տելետայպային) կապի հաստատում:

Սակայն շուտով մեր ոգեւորությունը վերածվեց հիասթափության: Նոր ձեւաչափով թերթը լույս ընծայելու համար պետք է, որ մեր տպարանի տպագրական մեքենաները լրիվ փոխարինվեին նորերով: Սակայն անցնում էին ժամանակները, իսկ ձեն ու ծպտուն այդ մասին չկային: Մինչդեռ Կարելիայից արդեն տպագրական թուղթ էինք ստանում մեծ ծավալի թերթի հրատարակման համար:

Վրա հասավ պահը, երբ արդեն նախկին ձևաչափի թղթի մեր պաշարը կարող էր հերիքել թերթի հազիվ մի քանի համար լույս ընծայելուն: Ստեղծված իրադրությունից դուրս գալու միակ ելքը Բաքվից թուղթ բերելն էր: Բաքու մեկնեցի ես, եղա կուսակցության կենտկոմում, պետպլանում, նյութատեխնիկական մատակարարման կոմիտեում: Աջակցեցին եւ, այսպես կոչված, «անձեռնմխելի պաշարից» մեզ բաժին հանեցին: Գործուղման գնացի մի անգամ էլ, բայց արդեն նկատելի էր, որ ես դարձել եմ անհաճո խնդրող: Եվ դա հասկանալի էր՝ թղթի պահանջը մեծ էր, դրանով կարելի էր սրա-նրա խաթրը առնել, սիրաշահել, օգուտ ունենալ:

Մենք պահեստում արդեն բավական թուղթ ունեինք, սակայն, մեկ է, թերթի հետագա լույս ընծայումը վտանգի տակ էր, մինչդեռ ԽՄԿԿ Կենտկոմի հասցեով մեր հեռագրերը մնում էին անհետեւանք: «Խորհրդային Ղարաբաղ»-ի խմբագիրն այն ժամանակ Հովհաննես Արզումանյանն էր: Երրորդ տարին էր, ինչ նա այդ պաշտոնում էր եւ դրանից հետո էլ եւս 15 տարի մնաց մեր խմբագիրը, սահմանելով յուրօրինակ ռեկորդ: Միասին քննարկեցինք ստեղծված իրավիճակը եւ եկանք այն եզրակացության, որ ինքներս պետք է հոգանք մեր մասին, ինքներս պետք է ձեռք բերենք տպարանային անհրաժեշտ սարքավորումներ: Դրանց մի զգալի մասը մեզ պետք է մատակարարեր Կուրգանի մարզի Շադրինսկ քաղաքի պոլիգրաֆիական կոմբինատը: Խոստանում եմ ինքս գնալ գործուղման Շադրինսկ: Ես գիտակցում էի, որ ինձ վրա վերցնում եմ ծանր բեռ, գիտեի, որ երկրում թագավորում է «բրեժնեւյան ներազբերիխան», բայց այլ կերպ վարվել չէի կարող:

Կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար Գուրգեն Մելքումյանը հավանություն է տալիս մեր մտադրությանը եւ իր ստորագրությամբ մի նամակ տալիս Կուրգանի կուսմարզկոմի առաջին քարտուղարի հասցեով՝ ինձ աջակցելու համար: Միաժամանակ նա ասում է, որ Բաքվում լինելուց մտնեմ Ադրբեջանի կոմկուսի առաջին քարտուղար Վելի Ախունդովի մոտ: Սրա փորացավն էլ այլ էր՝ սարքավորում ձեռք բերել ոչ միայն մեզ, այլեւ Նախիջեւանի համար, քանի որ այստեղի հանրապետական թերթն էլ պետք է անցներ նոր ֆորմատի: Մելքումյանի օրինակով Ախունդովն էլ նամակ է տալիս ինձ:

Ռուսական կյանքին ու կենցաղին ես քաջածանոթ էի, Մեծ Հայրենականի ճակատներում իմ մարտական ընկերները գերազանցապես ռուսներ էին: Բացի այդ, ես բանակ եմ զորակոչվել երկրորդ անգամ 1952թ., երբ սովորում էի Բաքվի կուսակցական դպրոցում: Ի դեպ, այստեղ սովորող 37 զորակոչվողներից վերջում մնացինք հինգը՝ երկու հայ (ես եւ Մարտակերտից ուսման եկած Ջիվանշիր Սարգսյանը) եւ մի հրեա, որ իր կամքով էր բանակ գնում: Մնացածները գրեթե բոլորն էլ ադրբեջանցիներ էին, որոնք, ծակ ու ծուկ գտան եւ խուսափեցին զորակոչումից: Ծառայում էի Գորկի /այժմ Նիժնի Նովգորոդ/ քաղաքում եւ ականատես եղա, թե որքան մեծ էր մարդկանց կիրքն օղու նկատմամբ: Հիշելով այս, ես մտածում էի՝ մի՞թե մեր արցախյան թթի օղին չի օգնի դրստելու գործը: Ձեռք բերելն էլ դժվար չէր ինձ համար, իմ հայրենի Սարուշեն գյուղի կոլտնտեսության օղին Ղարաբաղում ամենից որակյալն էր: Գյուղում էլ լավից լավն եմ վերցնում, օգնում է անձամբ թթից օղի թորողը՝ քեռի Իսակը, որը գիտեր, թե որ տակառի պարունակությունը որերորդ թափից եւ թթենու այգու որ տեղամասից է ստացվել:

Եվ ահա ես Կուրգանում եմ: Կուսմարզկոմի առաջին քարտուղարի օգնությունը լինում է այն, որ զանգում է Շադրինսկի կուսքաղկոմի առաջին քարտուղարին, խնդրում աջակցել ինձ: Վերջինս էլ աջակցության խնդրանքով դիմում է կոմբինատի տնօրենին: Գնացի կոմբինատի տնօրենի մոտ: Առնական դիմագծերով, արդեն սպիտակող խիտ մազերով, շագանակագույն աչքերով տղամարդ էր իմ առջեւ:

-Սիրելիս, ոչնչով օգնել չենք կարող,- ասում է նա:- Ձեր հասանելիք տիպի մեքենան եւ ոչ քիչ այլ սարքավորումներ հանված են արտադրությունից, մեր կոնվեյերն էլ փոխադրված է այլ արտադրատեսակների թողարկմանը: Նոր տիպի նախագծերն էլ չունենք, նախագծային ինստիտուտը չի շտապում, մեր հարցումներին տալիս է միեւնույն պատասխանը՝ պատվերները շատ-շատ են, պետք է սպասել:

Հույսս կտրվում է լիովին: Թթի օղիդ էլ չի օգնի, ճամպրուկդ վերցրու, ետ դառ՝ խլրտում էր ուղեղումս: Երբ արդեն ուզում էի դուրս գալ տնօրենի մոտից, նա հարցրեց, թե ինչպիսին է մեր երկրամասը, ինչով է հայտնի: Ձեռքիս տակ ռուսերեն լեզվով նյութեր կային Ղարաբաղի մասին, տվի իրեն ծանոթանալու:

Հաջորդ օրը գնացի տվածս ետ վերցնելու: Տնօրենի դեմքին երեկվա մռայլությունը չկար, խոսելաձեւն էլ բարյացակամ էր:

-Հրաշալի երկրամաս ունեք: Հետաքրքրությամբ կարդացի ձեր տված նյութերը,- ասաց, քիչ լռեց եւ շարունակեց:- Իսկապե՞ս ձեր թթի օղին խմելուց գլուխդ չի ցավում, այն, ավելին, բուժիչ հատկություն ունի:

Որքան հիշում եմ, տնօրենը այդ տեղեկությունները Լ. Հուրունցի "ՄՈւ ՑցՑՈ Չ ՏտՈրվՏրՑՌ" հոդվածից էր քաղել, որը տպագրվել էր  "ԼջՉպրՑՌÿ"-ում եւ որը ես նրան էի տվել ընթերցելու:

Ես հաստատեցի նրա ասածը, որից հետո մեր միջեւ տեղի ունեցավ հետեւյալ խոսակցությունը.

-Իսկ Ձեզ հետ վերցրե՞լ եք:

-Բա ինչպե՞ս չէ, Վիկտոր Վասիլեւիչ: Մենք տնից որեւէ տեղ գնալուց հետներս եթե ուրիշ բան էլ չենք վերցնում, օղի վերցնում ենք:

-Իսկ կարելի՞ է, որ մենք էլ համտես անենք այդ օղուց:

Ես Շադրինսկ՝ տեղական փոստի հասցեով, օղի էի ուղարկել ծանրոցով: Տնօրենն ինձ տրամադրեց իր ծառայողական մեքենան եւ մի 15-20 րոպե հետո օղիով լիքը մի լիտրանոց շշով արդեն նրա մոտ էի: Սպասավորուհին կոմբինատի ճաշարանից դեսից-դենից բերեց, պետի կարգադրությամբ դրսից փակեց աշխատասենյակի դուռը:

Վիկտոր Վասիլեւիչը պահարանից երկու ֆուժեր բաժակ հանեց, երկուսն էլ լցրեց իմ բերած օղիով, առաջարկեց խմել:

Ամբողջ կյանքումս միանգամից ես այդչափ օղի /ամեն մի բաժակում կլիներ առնվազն 150 գրամ/ օղի չէի խմել, բայց հիմա ստիպված էի խմել եւ այն էլ՝ մինչեւ վերջ, քանի որ գիտեի ռուսների բնավորությունը՝ եթե չես խմում կամ կիսատ ես խմում, բաժակակիցդ իրեն վիրավորված է զգում:

-Հիանալի է,- պարպելով իր բաժակը, եզրակացրեց Վիկտոր Վասիլեւիչը:

Հետո նա բաժակները լցրեց կիսով չափ, եւ այդ պարունակությունն էլ մենք «հաջողությամբ» պարպեցինք: Գոհ էի հիմա ես իմ վիճակից, մեր օղին արդեն իրենն անում էր: Ճանապարհի սկիզբն անցված էր եւ դեռ պետք էր առաջ ընթանալ: Ես Վիկտոր Վասիլեւիչին արդեն առանց իսկ քաշվելու հասկացնել տվի, որ եթե հաջորդ օրը «հանգստանալ» /այստեղ եւ Ռուսաստանի շատ այլ վայրերում այսպես էին անվանում կերուխումը/ են ուզում, օղի էլի կգտնվի:

«Հաջորդ օրը» շաբաթ էր, համալիրը չէր աշխատում, եւ երկու մեքենայով դուրս եկանք քաղաքից, կանգ առանք մի գեղատեսիլ վայրում: Նրա կենտրոնում ճաշարանն էր՝ շրջապատված կեչիներով եւ լորենիներով, մոտակայքով էլ գետակ էր հոսում: Ամեն ինչ իրոք որ տրամադրող էր լավ «հանգստանալու» համար: Սեղան բացվեց, եւ նրա շուրջը Վիկտոր Վասիլեւիչից բացի բազմեցին համալիրի գլխավոր ինժեները, գլխավոր տեխնոլոգը, արտադրամասերի պետերից մեկը եւ, իհարկե, նաեւ ես:

Հաճելի անցավ մեր ժամանցը, թթի օղին «տաքացրեց» բոլորիս, նույնիսկ ինձ, թեկուզ թաքուն նրանց համեմատ քիչ էի խմում: Երգեցինք, պարեցինք, կատակեցինք եւ միայն ուշ երեկոյան վերադարձանք Շադրինսկ: Հաշիվն էլ, թեկուզ մեծ գումար չէր, Վիկտոր Վասիլեւիչի առաջարկով փակեցինք "տՏ վպՎպՓՍՏՎց րփպՑց" : Վերադառնալիս էլ նրան հուշեցի, որ ի վիճակի եմ իրեն եւ «հանգստի» մյուս մասնակիցներին նվիրել մեկական շիշ օղի:

Երկուշաբթի օրը ես նորից համալիրում էի: Վիկտոր Վասիլեւիչը ընդունեց սիրալիր, ամուր սեղմեց աջս եւ ասաց.

-Յակով Գրիգորիչ (Եղիշե դժվարանում էր ասել), շնորհավորում եմ, որոշել ենք ընդառաջել, կոնվեյերի մի մասը փոխադրել ձեր պատվերի կատարմանը:

Գլխավոր ինժեներն էլ հավաստիացրեց, որ ինքը հնարավորն անելու է, որ մեքենան ոչնչով չտարբերվի նախագծվողից: Շատ չանցած՝ իմ պատվերը կատարված էր եւ երկու /այսինքն՝ Նախիջեւանի համար էլ/ մեքենաներն էլ երկաթուղով ուղարկվեցին մեզ:

Ստեփանակերտ վերադառնալուց մի քանի օր անց ես նորից դուրս եկա ուղեւորության:

Այս անգամ մեկնման վայրս Օդեսան էր: Այստեղի պոլիգրաֆիական կոմբինատն էլ ուշացնում էր մեզ անհրաժեշտ տպագրիչ մյուս մեքենաների ուղարկումը: Օդեսայում էլ թթի օղին օգնեց, եւ ես անձամբ ներկա էի բեռնատար այն գնացքի ուղեւորմանը, որտեղ նաև մեր երկու տպագրական մեքենաներն էին:

Վերադարձա Ստեփանակերտ: Շուտով Նախիջեւանում ստացան ուղարկվածը, եւ տեղական հանրապետական թերթն անցավ մեծ ծավալի թողարկման:

Երկար սպասեցինք, բայց մեր տպագրական մեքենան չեկավ: Ստիպված էի մեկնել Բաքու, բայց ոչինչ պարզել չկարողացա: Մտածեցի՝ միգո՞ւցե Նախիջեւանին հասցեագրված մեքենան Ռոստովի մոտակայքում գտնվող նմանանուն ենթակայարանում են իջեցրել, մերն էլ Բաքու հասցնելուց՝ հատկացրել Նախիջեւանին: Օգնեց ինձ վերհիշելու այս կիսակայարանն այն, որ 1943-ի գարնանը ես մասնակցել եմ Ռոստովի եւ այս կիսակայարանի ազատագրմանը ֆաշիստներից:

Ենթադրությունս հաստատվեց: Պարզ էր, որ ազգայնամոլությունը կատարել է իր դերը եւ որ, այսպես կոչված, «ռակիրովկան» տեղի է ունեցել ոչ առանց Վ.Ախունդովի իմացության, ավելին, նրա կարգադրությամբ: Շատ չանցած Ռոստովի Նախիջեւանից տպագրիչ մեքենան մեզ հասավ: Եւ «Խորհրդային Ղարաբաղ»-ը 1969թ. հունվարին լուս տեսավ տոնական տեսքով եւ մեծ ծավալով, ընդ որում՝ ոչ թե շաբաթական հինգ համարի հաճախականությամբ, ինչպես նախատեսված էր ԽՄԿԿ Կենտկոմի որոշմամբ, այլ՝ վեց: Սա էլ թերթի խմբագիր Հովհաննես Արզումանյանի «ձեռագրի» արդյունքն էր, ինչը, սակայն, առանձին թեմայի նյութ է:

Այսպես մեր թթի օղին ավելի զորավոր գտնվեց, քան երկրի այն ժամանակվա ամենաբարձրագույն մարմինը` ԽՄԿԿ Կենտկոմը:

 ԵՂԻՇԵ ՍԱՐԳՍՅԱՆ

մշակույթ

 ԱՌԱՆՑ ԿՈՇԻԿԻ ԿՈՇԿԱԿԱ՞Ր

70-ամյա Վոլոդյա Բաբայանը 1981-ին Ղարաբաղ է հրավիրվել՝ Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցին վերանորոգելու համար:

«Մի ամպամած օր էր, երբ առաջին անգամ  տեսա եկեղեցին: Եղանակն էլ էր համահունչ եկեղեցուն: Չեմ կարող նկարագրել իմ զգացմունքները, երբ ես առաջին անգամ եկա Ղարաբաղ: Անկարող եմ եղել հուզմունքս զսպել: Այդ քարեղեն հրաշքին խոստացա, որ ինչ գնով էլ լինի՝ պետք է վերականգնեմ եկեղեցին:  Եվ սկսվեց իմ տառապանքի սկիզբը»,- հուզմունքը մի կերպ զսպելով՝ այսպես է վերհիշում վաղեմի օրերը Վ. Բաբայանը:

Խորհրդային կարգերի օրոք Շուշի քաղաքում հայկական եկեղեցի վերանորոգելը, ինչպես նա է խոստովանում, հեշտ չէր: Իր հետ եկած մի խումբ շինարարներ, չդիմանալով Շուշիում ապրող ադրբեջանցիների «թուքումուր»-ին և հասկանալով, որ «սեզոն» չեն եկել, մի կողմ թողեցին «հայրենանվեր» գործը եւ վերադարձան տուն:

«Հետո ստիպված եղա ինձ օգնողներ գտնել: Ուժերիս գերագույն լարումով, էությամբ դիմակավորվելով, ինձ սուտ խելառի տեղ եմ դրել, որպեսզի ադրբեջանցիները չխանգարեին: Ստիպված էի լինում ասել, որ ինձ համար նշանակություն չունի եկեղեցի եմ սարքում, թե մեկ այլ կառույց, եւ որ ես եկել եմ պարզապես փող աշխատելու»,-պատմում է նա:

Ղազանչեցոց եկեղեցու վերանորոգումը տեւում է 14 տարի՝ 1981-1995 թթ.: Այդ 14 տարիները նրա կյանքը հիմնովին փոխեցին:

«Սկզբից ստիպված եղա փոխել գրանցումս, որովհետեւ ադրբեջանցի պաշտոնյաները պնդում էին, որպեսզի եկեղեցու շինարարությունը կատարվի տեղացի մասնագետի կողմից: Հետո կնոջս փոխեցի, որովհետեւ հրաժարվեց ինձ հետ Ղարաբաղում ապրել»,- կեսկատակ-կեսլուրջ ասում է «հայաստանցի շինարարը» եւ ավելացնում, որ այդ ամենի ապացույցն ու պարգևը իր 13-ամյա որդին է, որը ծնվել է երկրորդ ամուսնությունից:

Տունը, որտեղ ապրում էր աշխատելու ընթացքում, ինչպես ինքն է ասում՝ «պետությունն էր տրամադրել», որն էլ շուտով հետ վերցրին, ու ինքը հայտնվեց փողոցում: Փոխարենը «տարածք տվեցին», որտեղ սեփական ուժերով պետք է տուն կառուցեր:

«Հիշում եմ, երբ սկսեցի տունս կառուցել, կողքիս հարեւանները բամբասում էին ինձնից՝ ասելով, որ մարդիկ ողբում են իրենց զոհված երեխաների համար, իսկ նա տուն է կառուցում: Շատ ազդվեցի այդ խոսքերից ու դադարեցրի շինարարությունը՝ բնակություն հաստատելով գործիքներիս համար նախատեսված վագոնչիկում»,- իրեն բնորոշ հպարտությամբ հիշում է Վոլոդյա Բաբայանը, ով մինչեւ հիմա շարունակում է ապրել նույն այդ «վագոնչիկում»:

 Ավելի քան կես դարի աշխատանքային փորձ ունեցող շինարար-վերանորոգողն այսօր էլ շարունակում է ապրել «վագոնչիկում»: Չի աշխատում: Ժամանակին վնասված ձեռքի պատճառով  չի կարողանում ֆիզիկական աշխատանք կատարել: Իսկ դա նշանակում է, որ ընտանիքի միակ եկամուտը իր 15 հազար դրամ թոշակն է եւ, ինչպես ինքն է ասում՝ «պարտքով փողը»:

Բազմաթիվ նամակներով դիմել է հնարավոր բոլոր ատյաններին ու ղեկավար անձանց: Ուզածն ի՞նչ էր՝ որ ընդամենը լսեն իրեն:

«Ես հո չէի՞ գնալու միլիոններ խնդրելու, ինձ պետք չէ, ես ուղղակի ուզում էի խնդրել, որպեսզի հնարավորության սահմաններում օգնեին տունս կառուցեմ: Ես վագոնչիկում ծերացա, գոնե տղաս նորմալ մեծանա»,- բացատրում է նա:

«Ասելիք ունեմ, խոսք ունեմ ասելու, ես հո չեմ ուզում նստեմ ձեր վզին: Ինչո՞ւ եք անտերության մատնում: Ես վիրավորված եմ այն մտքից, որ հայ վարպետի նկատմամբ այս աստիճան անփույթ ու անմարդկային վերաբերմունք են ցուցաբերում: Ու՞մ դիմեմ՝ չգիտեմ: Էս ի՞նչ կարգ է»,- տարակուսում է նա:

Այս ձեռքերը դեռ շատ բան կարող են անել, այս ձեռքերի կարիքը դեռ ունեն մշակութային շատ արժեքներ, բայց այս ձեռքերը կարծես թե ոչ ոքի այլևս պետք չեն, նույնիսկ՝ ինձ, քանի որ չեմ կարող անգամ ինձ համար տուն կառուցել, մի խոսքով՝ կոշկակար առանց կոշիկի՝ այսպես է ինքն իրեն փիքր անում շինարարը:

Ահա այսպիսի բաներ, ահա այսպիսի ճակատագիր: 

Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ

  ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ.- Ծանոթանալով այս մարդու ճակատագրին, նրա արած-թողածին՝ ինքդ էլ ես տարակուսում, թե ինչպես ենք կարողանում անտարբեր լինել: Եւ դա այն դեպքում, երբ մամուլում քանիցս արծարծվել է այս հարցը: Ունեցածի ու վաստակի, տվածի ու ստացածի չափանիշներով երբ «կշռում ես» մեր շրջապատի մարդկանց, ապա չես կարող չտեսնել անարդարության այս անդունդը: «Կեսօրից հետո» հայրենասեր դարձած մի շարք մարդիկ ուղղակի չեն ուզում տեսնել, չեն ուզում նկատել հայրենասիրությունն իրենցից շատ ավելի առաջ ընկալած ու գործով ապացուցած այս մարդուն: Ինչու՞ վերջապես անկախացած և հայեցիացած մեր այս հողակտորում նման մարդն իրեն լավ չի զգում, մարդ, որ իրենից կախվածն արել է այսօրվա համար: Մարդ, որին երջանկացնելու համար շատ քիչ բան է պետք: Պարզապես՝ մարդկային վերաբերմունք:

«ՄԱՆՐԱՊՃԵՂԱՐԱՆ»

                        անտիպ գրքից

ՄԻ ԶՐՈՅԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ

Չըխկի Արսենը  կոլխոզի նախագահի տված երկտողում 25-ին մի զրո ավելացրեց եւ կոլտնտեսության պահեստից ստացավ 250 կգ ցորեն: Երբ խարդախությունը պարզվեց՝

-Նախագահ ջան, ամոթ է, ամոթ: Մի զրոյի եղածը ի՞նչ է, որ դրա համար խոսում ես,- արդարացավ Չըխկի Արսենը:

ՖԻԶԻԿՈՍ ՊԱՊԻԿԸ

Ֆիզիկոս պապիկը շատ է սիրում իր տղա թոռնիկին: Պապիկը ժամերով զբաղվում է նրա հետ, ուրախանում, աշխարհով մին է լինում, երբ թոռնիկը ուրախ ծիծաղում, կչկչում է: Պապը այնքան է տարվում այդ ուրախությամբ, որ սկսում է թոռնիկին բացատրել Նյուտոնի օրենքները: Այդ դեռ ոչինչ, հաճախ նա ինքնամոռացության մեջ թոռնիկին հարցնում է.

-Բալիկ ջան, դե մի Նյուտոնի առաջին օրենքը ասա տեսնեմ...

Իսկ թոռնիկը խոսել չգիտեր, քանի որ նա մեկ տարեկան է:

Ո՞ՒՄ ՀԱՄԱՐ Է ԱՄՈԹ

Հայրը գյուղից տեսության եկավ քաղաքում սովորող իր որդուն: Երբ դուրս եկան փողոց՝

-Այ հեր,- ասաց տղան,- դու ինձնից մի 15-20 մետր հեռավորությամբ առջեւիցս քայլիր, կամ էլ հետևիցս արի: Մարդիկ ինձ քեզ հետ կտեսնեն, ամոթ է:

ԱՅԾԻ ԱՔԻԼԵՍՅԱՆ ԳԱՐՇԱՊԱՐԸ

Խորամանկ է գայլը, շատ խորամանկ: Նա գիտե, որ այծի ամենախեղճ տեղը ականջն է, եւ նեղություն չի քաշում ճանկն ընկած այծին շալակած տանելու: Ինչո՞ւ շալակած տանի, երբ այծի ականջից «բռնում է», այծը հլու-հնազանդ, կողք-կողքի վազում է նրա հետ՝ ընդհուպ մինչեւ... այն տեղը, ուր գայլը բարեհաճում է գիշերաճաշել:

Առակս զի՞նչ ցուցանե:

Ականջներից խեղճ մարդիկ, սա ձեզ համար է:

ՀԵՌԱԽՈՍԱԶՐՈՒՅՑ

 -Բարեւ, բարեկամ, այդ դո՞ւ ես:

-Համարյա:

-Իսկ ինչո՞ւ համարյա:

-Հայ-հայըս գնացել, վայ-վայըս է մնացել: Համարյա չէ, բա ի՞նչ է:

 «ՔԱՋ» ՏՂԱՆ

 Մութ էր, հանկարծ չրխկոց լսվեց, քիչ մնաց տղայի լեղին պատռվեր: Սակայն քիչ հետո տեսավ, որ կատուն չրխկոցի կողմից դուրս եկավ եւ վազելով անցավ իր առջեւով:

-Սիրտ իմ, մի վախենա, Թամամենց կատուն է,- մրմնջաց տղան:

 ՓԱՅՏ ԿՏՐԵԼՈՒ ՆՈՐ ՀՆԱՐՆԵՐ

-Այ տղա, ինչո՞ւ ես փայտը նստած կտրում:

-Դե պառկած կտրել-հոգնել եմ, հիմա էլ նստած եմ կտրում:

 ՕԳՆՈՒԹՅՈՒՆ ՔԱՉԱԼ ԲԱՐԵԿԱՄԻՆ

 Մի պաշտոնյա մի անբաշար քաչալ բարեկամ ուներ: Էս պաշտոնյան ինչքան ջանում էր, չէր կարողանում նրան մի աշխատանքի տեղավորել: Վերջապես պաշտոնյան քաչալ բարեկամին տեղավորեց մի ճաշարանում: Երբ տնօրենն ընդվզեց, որ քաչալը ոչինչ անել չի կարողանում, պաշտոնյան խիստ զայրացավ.

- Ո՞նց թե չի կարողանում,- ասաց,- ուրիշ բան որ չլինի՝ քաչալ գլուխը շատ հարմար է եփած կարտոֆիլը ճմոռելու համար:

ՄԵՌԱԾ ՄԱՐԴԸ՝ ԿԵՆԴԱՆԻ ԽՐԱՏ

 Հարբեցողը գլորվել էր ձորը եւ մահացել:

Երբ համագյուղացիները գնացին դիակը բերելու, մի գյուղացի սկսեց խրատել իր կոնծել սիրող տղային.

-Այ որդի, որ ասում եմ՝ մի խմիր, կամ գոնե չափավոր խմիր, չես լսում: Էս մեռած մարդը՝ քեզ կենդանի խրատ:

  Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

Ճամփորդական նոթեր

ՂՈՒՇ ԹԵ ԳԻՐ՝ ԷՆ ԳԼԽԻՑ ՀԱՅՏՆԻ Է

 «Ես մարդ եմ» հարավկովկասյան կինոփառատոնի շրջանակներում մարտի 21-27-ը Ստամբուլում տեղի ունեցավ կինոփառատոնի կազմակերպիչների հանդիպումը, որին հրավիրված էի նաեւ ես` որպես ղարաբաղյան կազմակերպիչներից մեկը:

Ճամփորդական նոթեր գրելուց սովորաբար սկսում են սահմանը հատելու պահից: Ես չեմ հետեւի այդ կանոնին, որովհետեւ ինձ համար չափազանց կարեւոր փաստը ճշտելուց հետո իմ լարվածությունն անցավ եւ ես հանգիստ սրտով, առանց արտառոց զգացողության օդանավ նստեցի. օդաչուն հայ էր:

Առաջին թուրք ծանոթներս եղան հյուրանոցի աշխատողները: Ինձ համար թուրքերն անմիջապես բաժանվեցին երկու խմբի՝ բեղերով եւ առանց բեղերի թուրքեր: Բեղերով թուրքերը տարիքով էին, որոնք, հավանաբար, շատ լավ տեղյակ էին իրենց պապերի կատարած ոճրագործության մասին ու հմտորեն լռում էին, իսկ առանց բեղերի թուրքերը երիտասարդ էին, որոնք դաստիարակվել են ցեղասպանության մասին բառ անգամ չպարունակող դասագրքերով:

Առաջին երկու օրը նոր մարդկանց հետ ծանոթանալուց ես հպարտությամբ ասում էի, որ հայ եմ ու Հայաստանից եմ: Բայց տեսնելով իմ պատասխանից հետո այդ մարդկանց դեմքի արտահայտության կտրուկ փոփոխությունը՝ «խղճահարությունից» այլեւս չփորձեցի անկեղծանալ ու խուսանավում էի՝ ասելով, որ Վրաստանից եմ: Հատկապես՝ խանութներում առեւտուր անելուց: Իհարկե, լինում էին դեպքեր, երբ իմ «գամար ջոբաթ»-ին հետեւում էր մեկ այլ վրացական արտահայտություն, եւ ես ստիպված էի լինում առեւտուրը կիսատ թողնել եւ անհապաղ դուրս գալ վրացերեն իմացող առեւտրականի խանութից:

Հերթական անգամ մտա մի խանութ եւ ներկայացա որպես վրացուհի: Բայց իմ  ղարաբաղցի գործընկերուհու հետ խոսում էի մեր բարբառով: Երիտասարդ խանութպանը, լսելով մեր զրույցը, հասկացավ, որ մենք  խոսում ենք «ինչ-որ հայերեն լեզվով»: Պարզվեց, որ խանութպանը Վրաստանում ծնված ադրբեջանցի է եւ հայերենը իրեն «մի քիչ ծանոթ է»: Խանութպան Յաշան, իմանալով, որ մենք լրագրողներ ենք, խնդրեց մեզ պատասխանել հետեւյալ հարցին. «Այ, ինչո՞ւ դարավոր թշնամիներ թուրքերն ու հայերը կարողանում են լինել միմյանց երկրներում, իսկ ղարաբաղցիներն ու ադրբեջանցիները չեն կարողանում: Օրինակ, ես շատ եմ ուզում լինել Ղարաբաղում, բայց վախենում եմ ինձ ձերբակալեն այնտեղ»: Մենք բացատրեցինք, որ այդ մենք չենք կարող գնալ Ադրբեջան, բայց որ ադրբեջանցիները երբեմն գալիս են Հայաստան կամ Ղարաբաղ՝ դա փաստ է:

Մտանք մեկ այլ խանութ: Առանց ավելորդ սակարկումների խանութի տերը համաձայնվեց մեր առաջարկած գնին: Հիացած խանութպանի մեծահոգությամբ՝ հարցրինք նրա ազգային պատկանելության մասին: Պարզվեց, որ ադրբեջանցի է: Մենք էլ մեր հերթին խոստովանեցինք, որ ղարաբաղցի ենք: «Ի՞նչ կա որ. առեւտուրը ազգություն չի ճանաչում: Այս գործում մարդիկ պետք է իրար լավ վերաբերվեն»,- զարմանալու փոխարեն ասաց ադրբեջանցի առեւտրականը:

Մի անգամ էլ մի ռեստորանում մատուցողն ինձ հարցրեց, թե որտեղից է իմ նման «գյոզալ աղջիկը»: Պատասխանեցի, որ Հայաստանից եմ: Ինքն էլ ուրախացած դեմքով ինձ հաղորդեց, որ ինքն էլ Կարսից է, բայց արդեն մի քանի տարի է, ինչ ապրում է Ստամբուլում: Պարտքս համարեցի հարցնել, թե արդյո՞ք նա տեղյակ է, որ Կարսը հայկական քաղաք է: «Այո, ես գիտեմ, որ դա հայկական է: Սկզբից ձերն էր, հետո դարձավ մերը»,- ոգեւորությամբ պատասխանեց մատուցողը: Ու այլեւս անիմաստ համարեցի այլ մանրամասներ հարցնել իրենից, որովհետեւ վստահ էի, որ նույն ոգեւորությամբ էլ հնարավոր է, որ պատմեր, թե ինչպես հայկական քաղաքը դարձավ թուրքական:

Ստամբուլում անհնար էր հանգիստ քայլել: Ամեն մի անկյունից նկատելի էին չտեսության տարրեր: Տղամարդիկ՝ մեծից փոքր, «պրպտուն» հայացքով զննում են բոլոր կանանց: Հետո հասկացա, որ հաճոյախոսություն անելը, կնոջը մեծարելը թուրքական մշակույթի մաս է կազմում: Իսկ, ընդհանուր առմամբ, այդ մարդիկ առեւտրականի հոգեբանություն ունեն. ամեն կերպ ուզում են քեզ գոհացնել ու իրենց «ապրանքը ծախել»: Իսկ «ապրանք»-ը կարող էր լինել իրենց հետ թեյ խմելը, «kiss me»-ն,  եւ վերջապես՝ իրենց արտադրած էժանագին ու անորակ հագուստեղենը:

Հայտնի «Լալելի» շուկայի պարունակությունն ինձ մոտ, թերեւս առաջին անգամ, հագուստ ասվածից ալերգիա  առաջացրեց: Հատկապես վիրավորական էր այն միտքը, որ, փաստորեն, թուրքերն են այսօր թելադրում, թե ինչ հագնեն Հայաստանում կամ Ղարաբաղում (խոսքս, իհարկե, այսպես կոչված, «շիրպոտրեբի» մասին է:

Ստամբուլում մեր գտնվելու օրերին  տեղեկացանք, որ «Տաքսիմ»  կոչվող թաղամասում ստամբուլաբնակ ադրբեջանցիները ցույց էին կազմակերպել, իրենց ասելով՝ «Խոջալուի ցեղասպանությունը ճանաչելու նպատակով»: Երկու բանից հաստատ կզարմանաս. որ, նախ՝ այդ մարդիկ փաստերը խեղաթյուրելու տաղանդ ունեն, եւ որ, արի ու տես, թուրքերը գիտեն ինչ ասել է ցեղասպանություն: Մնում էր սփյուռքահայերի ասած «է, բռավո» քրթմնջալ:

Հարութ անունով մի հայ երիտասարդի հետ ծանոթացա, որ շուկայում կոշկի խանութ ուներ: Պատմեց, որ ծնվել է Թուրքիայում, հայերեն վերջերս է սովորել, որ հետեւում է հայաստանյան իրադարձություններին: Առաջին հայացքից ուսյալ թվացող երիտասարդին հարցրի, թե, արդյո՞ք, սովորում է որեւէ բուհում: «Թուքիայի հայերը լավ գիտեն, որ բուհ սովորելը անիմաստ կլինի, որովհետեւ չեն կարողանա աշխատել մասնագիտությամբ՝ զբաղեցնելով որեւէ բարձր պաշտոն: Մեր պապերից սկսած՝ հայերը Թուրքիայում արհեստից բացի որեւէ այլ բանով չեն կարող զբաղվել, դա անհնար է, թուրքերը չեն թողնի»,- պատասխանեց Հարութը:

Առիթ ունեցա ծանոթանալ եւս մեկ հայի հետ, ով աշխատում էր Ստամբուլի օդանավակայանի անձնագրային բաժնում: Մինչ անձնագիրս լրացվում էր, հետաքրքրվեցի պարոնով. երկու խոսքով նա նկարագրեց այն հայերի ճակատագրերը, ովքեր ապրում են Թուրքիայում. «Թշնամուդ երկրում ծնվելը ամենասարսափելի դժբախտությունն է: Երբ կոպեկը նետում ես՝ ենթադրում ես ղուշ  կամ գիր. թուրքի համար գիրն էլ է ղուշ, ղուշն էլ»:

 Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ