|
|
31 հունվարի 2008 թ. 01 (87)
Բառն էլ է կենդանի օրգանիզմ, բառն էլ բնավորություն ունի, որ գլուխը կախ ու հեզուխոնարհ դրսեւորում է: Բառի բնավորության առավելությունը կամ նրա իմաստի անաղարտության գրավականն այն է, որ նա համեստ է, որ նա խոսող մունջ է: Մարդն է իր բնավորությունն ու իմաստը արտահայտում բառով, «ւ այդժամ բառը հենց մարդուն է բնորոշում, իրեն օգտագործողին: Այս առումով բառը «հանգիստ» է, ինքը չէ, որ դրսեւորվում է, այլ իրենով դրսեւորվում են: Եւ բառը դառնում է լակմուսաթուղթ ու գնահատական: Բայց կա մի վտանգ, որ սպառնում է նաեւ բառին, հնչած ու տպված բառին: Շատ, անիմաստ շատ հնչող բառերն ամենեւին էլ անհետ չեն կորչում, ինչպես բնության մեջ ոչինչ անհետ չի կորչում «ւ, կուտակվելով, մի տեղով դուրս է գալիս: Ուրիշ բան որ չլինի՝ մեգով պատում են երկինքը, մեր մտքի ու հոգու երկինքը ծածկվում է բառախուղով, որը մեր տեսած մառախուղից ավելի ճնշող է: Ու գալիս է բառի գիշերը: Գալիս է բառիմաստի գիշերը: Մեր նորանկախ երկրում երբեք այնքան շատ չի օգտագործվել «ժողովրդավարություն» բառը, որքան վերջին 7-8 տարում, այս առումով երեւի նույնիսկ յուրօրինակ ռեկորդ ենք սահմանել՝ բնակչության մեկ շնչի հաշվով, կամ մեկ հեկտարի վրա աճեցված բառամթերքով: Սրա միակ դրական կողմն այն է, որ մթնոլորտում այդ գաղափարն է թեւածում, ինչը այս կամ այն չափով պարտավորեցնում է, բայց ամենամեծ վնասն էլ այն է, որ իրական ժողովրդավարություն այդպես էլ չտեսած ժողովուրդն արդեն հասցնում է հոգնել «ժողովրդավարությունից» «ւ ակամա սկսում մտորել «ուժեղ ձեռքի» մասին: Սա էլ հենց բառախուղի բերած պղտորությունն է:
Ասում
են՝ լռելը հատկապես դժվար է լինում այն ժամանակ, երբ բան չկա ասելու: Իմա՝
երբ արվածը քիչ է: Իսկ երբ արվածը շատ է լինում՝ բառերը հանգստանում են կամ
հայտնվում են իրենց իսկական տեղում: Երբ խոսում են գործերը՝ բառերը լռում
են: Բառերը լռում են, ու շրջակայքում ամեն ինչ սկսում է խոսել՝ տունը,
ծառերը, քարերը, աստղերը: Ու մարդ լսում է այդ ամենն իր մաշկով, իր մորթի
վրա է զգում: Ու ցրվում է բառախուղը:
լրահոս Քաշաթաղի զարգացման ծրագիրը կքննարկվի միջազգային կոնֆերանսում Մարտի 28-ին տեղի կունենա Քաշաթաղին նվիրված միջազգային կոնֆերանս: Այդ մասին հայտնել է վարչապետ Արա Հարությունյանը կառավարության նիստում: Ա. Հարությունյանի խոսքերով, կոնֆերանսին կմասնակցեն բարեգործական եւ մարդասիրական ֆոնդերի ներկայացուցիչներ: Ներկայումս կառավարությունը Քաշաթաղի վարչակազմի հետ համատեղ մշակում է Քաշաթաղի վերականգնման ծրագիր, որը կներկայացվի կոնֆերանսի մասնակիցներին: Վարչապետը մեծ ներդրումներ եւ բարեգործություններ է ակնկալում շրջանի համար: 1.5 միլիարդ դրամ Ժամկետանց վարկ ԼՂՀ վարչապետ Արա Հարությունյանը խորհրդակցություն է անցկացրել ժամկետանց վարկերի մարման խնդրի շուրջ: Նախնական տվյալներով՝ ԼՂՀ քաղաքացիներն անցած տարիներին պետությունից ստացել եւ չեն վերադարձրել ընդհանուր առմամբ 1.5 մլրդ դրամի վարկ: Ա.Հարությունյանը հիշեցրեց, որ ժամկետանց վարկերի մարման հարցով վերջերս ԼՂՀ նախագահը ստեղծել է հանձնաժողով՝ վարչապետի գլխավորությամբ, եւ իրավասու մարմինների հրատապ գործն է՝ ժամանակին հանգուցալուծել այդ խնդիրը: Նա խորհրդակցության մասնակիցներին հանձնարարեց 10-օրյա ժամկետում լիովին ճշտել պարտքերի վերածված վարկերի ամբողջական պատկերը, առանձնացնել խոշոր վարկառուների ցուցակը: Նախատեսվում է վերադարձման գործընթացն ավարտել մինչեւ 2009 թ. հունվարի 1-ը: Խորհրդակցությունում վարչապետ Ա.Հարությունյանը ներկաների ուշադրությունը սեւեռեց մեկ այլ հրատապ հարցի՝ ժամկետանց վարձավճարների մարման անհրաժեշտության վրա: Նշվեց, որ վերջին տարիներին չմուծված վարձավճարների չափը հասել է 243 մլն դրամի: Նախնական քննարկմամբ՝ տույժերից կազատվեն այն պարտապանները, ովքեր պարտքերը կմարեն մինչեւ ս.թ. նոյեմբերի 1-ը: Վարձավճարներից, ամենայն հավանականությամբ, կազատվեն հրդեհված դաշտերի սեփականատերերը: Միայնակ մայրերին տրվող նպաստի չափը չի փոխվել Միայնակ մայրերին տրվող նպաստի չափը չի փոխվել: Նրանք նախկինի պես ամսական կստանան 5000 դրամ: Նույնչափ նպաստ է տրամադրվում նաեւ միայնակ մայրերի երեխաներին: ԼՂՀ սոցիալական ապահովության նախարարությունից մեզ տեղեկացրեցին, որ վերոնշյալ երկու նպաստների չափերը մնացել են նույնը: Փոփոխության է ենթարկվել, օրինակ, մինչեւ 18 տարեկան հաշմանդամ երեխաներին տրվող նպաստի չափը, որը նախկին 7000 դրամից դարձել է 8500 դրամ: Միակողմանի ծնողազուրկ երեխաները 5000-ի փոխարեն կստանան 10000 դրամ, առանց ծնողական խնամքի մնացած երեխաները` 10000-ի փոխարեն` 20000: Ալիմենտ ստացող երեխաների նպաստը 4000-ից հասել է 5000 դրամի: 4 եւ ավելի անչափահաս երեխաներ ունեցող ընտանիքների յուրաքանչյուր երեխային կտրամադրվի 5500 դրամ` նախկին 4500-ի փոխարեն: 1-ին եւ 2-րդ կարգի հաշմանդամների երեխաները նախկինում ստանում էին 4500 դրամ: Այս տարվանից 1-ին կարգի հաշմանդամների երեխաների նպաստը կկազմի 9000 դրամ, իսկ 2-րդ կարգի հաշմանդամների երեխաներինը` 5500 դրամ: Մինչեւ 2 տարեկան երեխաներ խնամող բոլոր մայրերը հունվարի 1-ից կստանան 4500 դրամ, իսկ մինչեւ 1 տարեկան երեխաների սննդի ապահովման համար կտրամադրվի 6000 դրամ` նախկին 4500 դրամի փոխարեն: Ստեփանակերտում պահածոների գործարան կբացվի Ստեփանակերտում նախատեսվում է վերամշակող ձեռնարկություն բացել: Պայմանավորվածության համաձայն, այն լինելու է պահածոների գործարան, որը նախատեսվում է շահագործման հանձնել այս տարվա մայիսի 9-ին: Այս մասին Karabakh-Open.com-ին ասել է ԼՂՀ փոխվարչապետ, գյուղատնտեսության նախարար Արմո Ծատուրյանը: Սա նշանակում է, որ Ղարաբաղում ինչ-որ չափով կլուծվի բանջարեղենի, մրգերի եւ հատապտուղների իրացման հարցը: Փոխվարչապետի խոսքերով, գործարանի բացումը նախաձեռնում է երեւանաբնակ մի գործարար, որը նախատեսում է միայն գործարանում բացել 150-200 աշխատատեղ: Իսկ բիզնես-ծրագրով շուրջ 3 մլն դոլարի ներդրում պետք է կատարվի: Ա.Ծատուրյանի հավաստմամբ` պետությունը գործարարին կաջակցի միայն բանկից վերցված վարկի տոկոսադրույքի մի մասի մարման գործում: Զինծառայողների համար Շուշիում տներ կկառուցվեն 2007 թվականին ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի միջոցներով զինծառայողների համար կառուցվել է 132 բնակարան: Այս տարի շինարարության համար նախատեսված ծախսերն աճել են 50 տոկոսով: Նախատեսված է կառուցել 174 բնակարան, որից 60-ը` Շուշիում: Հարցին, թե ինչո՞ւ հենց Շուշիում, պաշտպանության նախարարը պատասխանել է, որ շինարարության տեմպը Շուշիում պետք է գերազանցի մնացած բնակավայրերին: Բացի այդ, Շուշիում տեղակայված է զորամաս, եւ այնտեղ ծառայողների ընտանիքները մինչեւ տարեվերջ ապահովված կլինեն բնակարանով: Նախարարը չի բացառել, որ Շուշի կտեղափոխվի եւս մեկ զինվորական ստորաբաժանում: Գներն աճում են Հանրապետությունում սպառողական գների ինդեքսը 2007 թվականի դեկտեմբերին 2006 թվականի դեկտեմբերի համեմատ կազմել է 108.2 տոկոս, այդ թվում՝ պարենային ապրանքներինը (ներառյալ ոգելից խմիչք «ւ ծխախոտ)` 114.3 տոկոս, ոչ պարենային ապրանքներինը՝ 98.2, ծառայությունների սակագներինը՝ 102.8 տոկոս: Կտրուկ աճ է արձանագրվել հետեւյալ ապրանքախմբերում. հացամթերք` 134.2 տոկոս, կենդանական «ւ բուսական յուղ` 155.3 տոկոս ու կրթության ծառայություններ` 113.2 տոկոս: 2007 թվականին 2006 թվականի համեմատ սպառողական գների ինդեքսը կազմել է 104.4 տոկոս, այդ թվում՝ պարենային ապրանքներինը (ներառյալ ոգելից խմիչք «ւ ծխախոտ)` 105.1 տոկոս, ոչ պարենային ապրանքներինը՝ 99.2, ծառայությունների սակագներինը՝ 108.3 տոկոս: Սպառողական գների ինդեքսը 2007 թվականի դեկտեմբերին 2006 թվականի համեմատ կազմել է 110.4 տոկոս: Հիպոթեքային վարկավորման կարգը դեռ չի հաստատվել Հիպոթեքային վարկերի պետական աջակցության կարգը ներկայացված է կառավարության քննարկմանը: Այս մասին Karabakh-Open.com-ին հայտնել է Արցախի ներդրումային հիմնադրամի ղեկավար Կարեն Եսայանը, որը հավաստիացրեց, որ կարգի հաստատումից հետո կհրավիրեն լրագրողներին, որոնց միջոցով բնակչությանը կտեղեկացնեն վարկավորման անհրաժեշտ մանրամասներին: Հիմնադրամի ղեկավարը միաժամանակ ավելացրեց, որ ֆինանսական ոչ մի խնդիր չունեն եւ պատրաստ են իրականացնելու այդ ծրագիրը: Հիշեցնենք, որ հանրապետության քաղաքացիները բնակարան կամ առանձնատուն կառուցելու համար Ղարաբաղում գործող բանկերից հնարավորություն կունենան տարեկան 6 տոկոս տոկոսադրույքով հիպոթեքային վարկ վերցնել: ԼՂՀ ֆինանսների նախարար Ս.Թեւոսյանի խոսքերով, բնակարանաշինության համար հիպոթեքային վարկի տրամադրման դեպքում կառավարությունը կմարի այդ 6 տոկոսից բարձր տոկոսադրույքի տարբերությունը: Անցնում ենք կենսաթոշակների անհատական հաշվառման 2007թ. դեկտեմբերի 25-ին ԼՂՀ կառավարության որոշմամբ հաստատվել է պետական կենսաթոշակային սոցիալական ապահովագրության համակարգում անհատական հաշվառման ներդրման կարգը, ըստ որի, յուրաքանչյուր աշխատող քաղաքացու համար կբացվի անհատական հաշիվ: Ոլորտում ներդրվող նոր համակարգի մասին փորձեցինք մանրամասներ ստանալ ԼՂՀ սոցիալական ապահովության նախարարության սոցիալական ապահովության եւ կենսաթոշակային ապահովության վարչության պետ Վահրամ Առաքելյանից: Նրա խոսքերով, վերոնշյալ կարգի համաձայն, յուրաքանչյուր աշխատող քաղաքացու համար նախատեսվում է սոցիալական ապահովագրության պետական հիմնադրամում բացել անհատական հաշիվ, որտեղ պետք է արտացոլվեն նրա աշխատանքային ողջ գործունեության ընթացքում կատարած աշխատանքի, ապահովության վճարների, զբաղեցրած պաշտոնների համաձայն աշխատավարձի չափի մասին տվյալներ: Ներկայումս քաղաքացու կենսաթոշակի չափը հաշվարկելիս հիմք է ընդունվում նրա ապահովագրական ստաժի տարին եւ կառավարության կողմից սահմանված հիմնական կենսաթոշակի չափը: Ստացվում է, որ ամենաբարձր վարձատրվող պաշտոնում աշխատած եւ նորմալ կամ ամենացածր վարձատրվող քաղաքացիները, եթե նույնչափ աշխատանքային ստաժ ունեն, հավասար կենսաթոշակ են ստանում: Այսինքն՝ հաշվի չի առնվում, թե այդ համակարգում քաղաքացին իր աշխատելու ժամանակ ինչքան սոցվճար է կատարել: Վահրամ Առաքելյանի հավաստիացմամբ` նոր համակարգի ներդրման դեպքում քաղաքացու կենսաթոշակը ուղղակիորեն կախված կլինի նրա կատարած սոցվճարներից: Սա նշանակում է, որ եթե գործատուն խուսափում է իր աշխատողների համար սոցվճար կատարելուց, կամ ցածր է ցույց տալիս աշխատավարձի չափը, ապա աշխատողը պետք է շահագրգռված լինի, որպեսզի իր ամբողջ աշխատավարձը արտացոլվի անհատական հաշվում:
Ղարաբաղում նշվելու է Շարժման 20-ամյակը ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանի հրամանագրով Ղարաբաղյան շարժման 20-րդ տարեդարձի կապակցությամբ ստեղծվել է տոնակատարության կազմակերպման եւ համակարգման պետական հանձնաժողով, որի համանախագահներ են նշանակվել ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Աշոտ Ղուլյանը եւ վարչապետ Արա Հարությունյանը: Հանձնաժողովը քննարկել է 15 կետից բաղկացած ծրագիր, որով նախատեսվում է միջոցառումներին զերծ մնալ շռայլությունից եւ դրանք դարձնել համաժողովրդական: Համաձայն ծրագրի նախատեսվում է Շարժման ակտիվիստների մասնակցությամբ բաց դասեր կազմակերպել դպրոցներում, գիտաժողովներ եւ այլն: Իսկ փետրվարի 20-ին մայրաքաղաքում կկայանա միտինգ` համարյա թե ինչպես 1988-ին: Ազատության հրապարակից ժողովուրդը երթով կշարժվի դեպի Վերածննդի հրապարակ, որտեղ ԼՂՀ նախագահը հանդես կգա շնորհավորական ուղերձով: Հետո Ստեփանակերտի հուշահամալիրում ծաղկեպսակների տեղադրման արարողություն տեղի կունենա: Վերջում, Վերածննդի հրապարակում տեղի կունենա տոնական համերգ: Ավելի ուշ, ապրիլ-մայիս ամիսներին նախատեսվում է կազմակերպել միջազգային գիտաժողով` նվիրված Շարժման 20-ամյակին: Աշոտ Ղուլյանը հայտնել է, որ գալիք ամռանն այդ ծրագրի շրջանակներում կկազմակերպվի նաեւ համահայկական ֆորում: Ծրագրի ներկայացումից հետո հնչել են առաջարկներ` կապված Շարժման ակտիվիստների ցուցակի հետ /արխիվային նյութերի հավաքում, Շարժման մասին հատուկ գրքի հրատարակում եւ այլն…/, ինչն արժանացել է կազմակերպիչների հավանությանը: Համաձայնության է արժանացել նաեւ ԼՂՀ ԱԳ նախարարի առաջարկը` ԼՂՀ ներկայացուցչություններում միջոցառումներ կազմակերպելու մասին:
հասարակություն
ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԼԱՎ ԳԱՂԱՓԱՐ Է, ԵԹԵ ԱՅՆ ՉԻ ՖԵՏԻՇԱՑՎՈՒՄ Վերջերս իմ լավ ծանոթներից մեկը խնդրեց մի թեմայի մասին գրել: Նրան առաջարկեցի անձամբ այդ մասին գրել, սակայն նա ի պատասխան ասաց. «Չեմ կարող, մի կերպ աշխատում եմ ու ընտանիքս պահում»: Եվ նման դեպքեր քիչ չեն Ղարաբաղում, երբ մարդիկ իրենց հարցերը եւ ասելիքը փորձում են տեղ հասցնել ուրիշների միջոցով: Հարց է ծագում՝ իսկ այդ մշտական համարձակները ընտանիք չունե՞ն, նրանց երեխաները ոչնչի կարիք չունե՞ն: Նախագահական ընտրությունների շեմին ի հայտ եկած միասնականության գաղափարը ոչ միայն բացառեց այլակարծությունը, այլեւ որոշ մարդկանց հատկանիշներից վերացրեց համարձակություն կոչվածը: Բայց առանց այդ համարձակության նույնիսկ միեւնույն թիմում աշխատելն անօգուտ է: Որովհետեւ եթե համարձակություն չունենաս թիմակցիդ սխալներն ասելու, ապա թիմը կարող է այդ եւ գալիք աշխատանքներում լուրջ թերացումներ ունենալ: Դա ինչ-որ տեղ նման է մի աննախանձելի թիմի, որտեղ թելադրողը միայն թիմի ավագն է, իսկ թիմակիցները չեն համարձակվում քննարկել կամ առարկել, անկախ այն բանից՝ ցուցումները ճի՞շտ են, թե՞ սխալ: Իսկ այն, որ Ղարաբաղում միասնականության գաղափարի կրողներն աստիճանաբար զրկվում են սեփական կարծիքն արտահայտելու համարձակությունից՝ արտահայտվում է տարբեր ոլորտներում: Ոմանք չեն համարձակվում ինչ-որ բան անել կամ ասել նրա համար, որ իրենց պաշտոն է տրվել, ոմանք էլ՝ ինչ-որ օգնության կամ աջակցության պատճառով, երրորդները՝ աշխատանքը կորցնելու վախից, չորրորդները գուցե նրանից, որ ժամանակին միացել են միասնականության «շքերթին»: Ոմանք համարձակություն չեն ունենում իրենց ասած խոսքին տեր կանգնել, ավելին՝ փորձում են ուրիշների վրա բարդել ամեն ինչ: Իսկ ոմանք էլ, մի կերպ հաղթահարելով այդ «վարակը», փորձում են իրենց համարձակությունն արտահայտել ուրիշների միջոցով: Դե, այդքանից հետո էլ ո՞վ կհամարձակվի իր թիմակցի հանդեպ մի բան ասել: Այդ համարձակության եւ խոսքերի համար պատասխանատվության բացակայությունը շատ անգամ սկսում է վնասել հենց իրենց՝ թիմակիցներին, քանի որ սկսվում է մեղքը մեկը մյուսի վրա բարդելու գործընթացը, որը ոչ միայն վատ է անդրադառնալու բոլորի ու յուրաքանչյուրի վրա, այլեւ վերջ չի ունենալու: Գո՞ւցե ժամանակն է, որ ամեն մեկն իր գործով զբաղվի, իրեն վերապահված պարտականություններով, եւ պատասխան տա իր արած-չարածի համար, այլապես այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ ոչ ոք երբեք պատասխանատվության չի ենթարկվում իր կատարած սխալի համար: Դա Ղարաբաղում արդեն «ավանդույթ» էր դարձել, հիմա էլ ավելի է խորանում. նոր իշխանությունները քննադատում են նախկինում կատարած աշխատանքները, սակայն այդ սխալների ու խախտումների համար ոչ մեկին պատասխանատվության չեն ենթարկում: Իսկ պատճառները ամենաքիչը երկուսն են՝ ոչ բարեխիղճ կատարողները կամ լավ թիկունք ունեն, կամ էլ ժամանակին միացել են միասնականության գաղափարին ու բավականին աջակցություն են ցուցաբերել դրա իրականացմանը: Կարո՞ղ է, արդյոք, ներկայիս իշխանությունը արմատախիլ անել այդ գործելակերպը: Չգիտենք, բայց որ պարտավոր է՝ դա միանշանակ է, քանի որ արդյունքում ամեն դեպքում տուժում է ժողովուրդը, որը այս կամ այն պաշտոնյայի գործունեության սխալներն ու ձեռքբերումները իր կյանքի կամ սոցիալական վիճակի, իմա՝ իր մաշկի վրա է զգում: Իսկ գործելակերպը փոխել հնարավոր կլինի, եթե այլակարծությունը «որպես դասակարգ» չվերանա: Միասնականության գաղափարն ինքնին վատ չէ, եթե, իհարկե, այն չի ֆետիշացվում: Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
ՀԱՎՍԱՐ, ԶԳԱՍՏ, ՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ԴԵՊԻ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ Դեռեւս նախագահական ընտրությունների քարոզարշավի ժամանակներից էին խոսում հասարակություն-իշխանություն անջրպետի վերացման, իշխանությունների նկատմամբ մարդկանց վստահության վերականգնման մասին: Սա, թերեւս, խոսում է այն մասին, որ նախկին իշխանություններն այս հարցում, մեղմ ասած, թերացել էին: Եվ, բնականաբար, մարդկանց հավատն ու վստահությունը վերականգնելու համար պետք է խնդիր դրվեր այդ առումով չնմանվել նախկին իշխանություններին եւ ավելի թափանցիկ սկսել աշխատել: Հնչեցված հայտարարություններն, անշուշտ, համոզիչ էին, սակայն արդյունքներն այդքան գոհացուցիչ համարել չի կարելի: Դրանք նույնիսկ սկսեցին շատ ծանոթ թվալ. նախկինի պես մարդկանց ինչ-որ պաշտոններից ազատում են՝ հասարակությանը չբացատրելով ինչի համար, որ սխալի կամ ձեռքբերման պատճառով: Ու այդ կադրային տեղափոխությունները հասարակության համար դարձյալ այնքան հանելուկային են, որ նրանք մինչեւ հիմա չեն հասկանում, թե ինչ է կատարվում: Ոմանք նույնիսկ կատակում են՝ տեղափոխություններն այնպիսի հաճախականությամբ են տեղի ունենում, որ մարդիկ հազիվ են հասցնում նոր պաշտոնյայի անուն-ազգանունը հիշել, երբ նրան տեղափոխում են մեկ այլ աշխատանքի: Օրերս իմ ծանոթներից մեկն իր զարմանքն այսպես արտահայտեց. «Ես ընտրությունների ժամանակ քվեարկել եմ նախագահ Բակո Սահակյանի օգտին, ու դրա համար չեմ ափսոսում: Հավանում եմ նրա ծրագրերը՝ ուղղված մարդկանց սոցիալական վիճակը բարելավելուն, բայց ահա կադրային քաղաքականությունն ինձ համար անհասկանալի է: Մինչեւ հիմա չեմ հասկանում՝ ում ինչի համար են տեղափոխում կամ ազատում աշխատանքից, կամ ինչ սկզբունքով»: Իշխանությունների թափանցիկ աշխատելու անհրաժեշտության մասին ընտրություններից հետո էլ էին շատ խոսում նորանշանակ պաշտոնյաները: Ու նաեւ ամենաբարձր ատյաններից հայտարարվում էր, որ յուրաքանչյուր պաշտոնյա պարբերաբար մամուլի ասուլիսներ կհրավիրի եւ հասարակությանը տեղյակ կպահի կատարված եւ ընթացիկ աշխատանքների, ինչպես նաեւ հետագա ծրագրերի մասին: Իսկ թե ո՞ր պաշտոնյաները կատարեցին այդ «հրամանը»՝ թաքցնելու բան չէ: Կառավարության ձեւավորումից արդեն մի քանի ամիս է անցել, սակայն շատ քչերն են մամուլի ասուլիս հրավիրել՝ հասարակության առաջ հաշվետու լինելու նպատակով: Պաշտոնավարման 100 օրվա կապակցությամբ լրագրողներին հրավիրել են վարչապետ Արա Հարությունյանը, սոցիալական ապահովության նախարար Նարինե Ազատյանը, իսկ վերջերս էլ մամուլի ասուլիս է տվել պաշտպանության նախարար Մովսես Հակոբյանը: Ավանդական՝ պաշտոնավարման 100 օրվա կապակցությամբ ասուլիս չի հրավիրել երկրի նախագահը, ինչպես նաեւ նախարարների մեծ մասը: Բացառություն չի կազմում նաեւ Ստեփանակերտի քաղաքապետ Վազգեն Միքայելյանը, որի պաշտոնավարումից էլ է արդեն 100 օր անցել: Հարկ է նշել, որ Արցախի հանրային հեռուստատեսության եթերում մի քիչ ավելի հաճախակի են սկսել հանդես գալ տարբեր պաշտոնյաներ: Իսկ որոշ նախարարներ էլ իրենց պաշտոնավարման հաշվին արդեն մի քանի 100 օր են գրանցել, սակայն մինչեւ հիմա հասարակության առաջ հանդես գալու նախաձեռնություն չեն ցուցաբերել: Եվ դրանց շարքում նույնիսկ այն նախարարներն են, որոնց ղեկավարած ոլորտը Ղարաբաղի ժողովրդի համար թերեւս ամենակարեւորներից է: Խոսքը, մասնավորապես, արտաքին գործերի նախարարության մասին է, որի ղեկավարներից վերջին մամուլի ասուլիս հրավիրածը նախկին նախարար Արման Մելիքյանն էր, ինչից արդեն շուրջ 2 տարի է անցել: Իսկ այն, որ արտաքին քաղաքականության ամենակարեւոր եւ կենսական նշանակություն ունեցող մանրամասներին հասարակությունում շատերն են անտեղյակ՝ դա ակնհայտ է: Ավելին՝ նախարարությունում արդեն երկար ժամանակ է մամուլի քարտուղար չկա, եւ մի հարցի առնչությամբ պարզաբանում ստանալու համար լավագույն դեպքում ստիպված ես լինում ոլորտում մի քանի հոգու դիմել: Ի դեպ, մամուլի քարտուղար չունի նաեւ երկրի նախագահը: Սեփական ժողովրդի առաջ բաց ու թափանցիկ աշխատելու եւ հասարակության կարծիքը հաշվի առնելու համար խիստ անհրաժեշտություն է յուրաքանչյուր գերատեսչությունում հասարակայնության եւ լրատվամիջոցների հետ կապերի բաժնի առկայությունը: Իսկ Ղարաբաղում նման բաժինները կամ բացակայում են, կամ էլ պարզապես արդյունավետ չեն աշխատում, ինչի արդյունքում էլ մարդիկ իրենց հարցերը չգիտեն ում ներկայացնել, եւ ստիպված են լինում երկրի նախագահին ուղղել՝ անկախ հարցի բնույթից ու նշանակությունից: Այս պայմաններում խոսել իշխանությունների հանդեպ մարդկանց վստահության եւ հավատի վերականգնման մասին՝ դեռ վաղ է: Իսկ գուցե դա իշխանություններին պետք էլ չի, այլապես կանեին հնարավորը՝ ժողովրդին իրենց գործունեության մասին տեղեկացնելու, ինչպես նաեւ ամեն մի օրենքում կատարված փոփոխություններին ծանոթացնելու համար: Ստացվում է, որ հաճախ օրենքին կամ դրանում կատարված փոփոխությանն անտեղյակ մարդը ինչ-որ խոչընդոտների է հանդիպում, էլ չեմ ասում, որ հաճախ ինչ-որ խախտումներ է նաեւ թույլ տալիս: Այնինչ օրենքներին ծանոթացնելու միջոցներից մեկն էլ Ազգային ժողովի կայքի ստեղծումն է, որի մասին արդեն շուրջ մեկ տասնյակ տարի է խոսում են ու ամեն անգամ էլ ասում, որ շուտով կլինի, սակայն առայսօր այդ կայքը չի հայտնվում համացանցում: Կարծում եմ, ժամանակն է բանակային լեզվով ասած՝ հավսար, զգաստ, հավասարությունը դեպի հասարակություն «դիրքն ընդունելու», այլապես հայտարարությունները կմնան որպես հայտարարություններ:
կարգավորում
ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿՎԵՐՍԿՍՎԵՆ ԱՅՆ ԿԵՏԻՑ, ՈՐԻՆ ԿՀԱՍՆԵՆ ԴԻՎԱՆԱԳԵՏՆԵՐԸ
ԹԱՅՄ-ԱՈՒՏԻ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ Հունվարի առաջին կեսին կայացավ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների այցը ղարաբաղյան հակամարտության գոտի: Ըստ երեւույթին, նրանք այլեւս նման կազմով տարածաշրջան չեն գալու եւ հայաստանյան ներկայիս գործող ղեկավարության հետ չեն հանդիպելու: Ինչպես հայտարարել է ՀՀ արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանը, փետրվարի 19-ից հետո կփոխվի ինչպես Հայաստանի ղեկավարության, այնպես էլ՝ համանախագահների կազմը: Համանախագահներն իրենց հերթին հայտարարել են, որ մինչեւ տարվա վերջ ղարաբաղյան կարգավորման մեջ ընդմիջում՝ թայմ-աուտ է հայտարարված, համենայնդեպս՝ մինչեւ աշնանն ավարտվեն նաեւ Ադրբեջանի նախագահի ընտրությունները: Ո՞ր կետում է բանակցային գործընթացում թայմ-աուտ հայտարարվել: Ըստ երեւույթին՝ զրոյական կետում: Համենայնդեպս, համանախագահներին այդպես էլ չի հաջողվել որոշել, թե որ սկզբունքն է կարեւոր միջազգային իրավունքում՝ ազգերի ինքնորոշո՞ւմը, թե՞ տարածքային ամբողջականությունը: «Եթե ամեն անգամ, երբ խոսվի ինքնորոշման մասին, մենք ճանաչենք այս կամ այն տարածքի անկախությունը, մենք կխախտենք Հելսինկյան ակտի մեկ այլ սկզբունք՝ տարածքային ամբողջականության սկզբունքը», - այս մասին հայտարարել է ամերիկյան համանախագահ Մեթյու Բրայզան: «Մեր՝ միջնորդներիս դերը կայանում է հենց դրանում, որ ստեղծված իրավիճակից ելք գտնենք՝ միջազգային նորմերից ելնելով, մասնավորապես՝ ուժի չգործադրման մասին սկզբունքից», - հավելել է նա: Ուժի չկիրառման սկզբունքը, ըստ երեւույթին, հիմնականն է դառնում կարգավորման մեջ: Հունվարի 18-ին Եվրախորհրդարանը ընդունել է «Հարավային Կովկասի նկատմամբ Եվրամիության ավելի արդյունավետ քաղաքականություն. խոստումներից դեպի գործողություններ» բանաձեւ-զեկույցը: Բանաձեւը, մասնավորապես հաստատում է, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության խաղաղ կարգավորումը անհրաժեշտ է ԵՄ հարեւանության կայունության, ինչպես նաեւ Հարավային Կովկասի տնտեսական եւ սոցիալական զարգացման համար: Եվրախորհրդարանը նշում է, որ ինքնորոշման իրավունքի եւ տարածքային ամբողջականության սկզբունքների հակասությունը նպաստում է Հարավային Կովկասում չկարգավորված հակամարտությունների երկարաձգմանը եւ գտնում է, որ այդ հիմնահարցերը պետք է կարգավորվեն միայն խաղաղ բանակցությունների միջոցով: Հելսինկյան ակտի երրորդ՝ ուժի չկիրառման սկզբունքի մասին հայտարարություններն ավելի են կոնկրետացել Բաքվում՝ Ադրբեջանի նախագահ Ի.Ալիեւի հետ համանախագահների հանդիպումից հետո: Դիվանագետները փաստորեն խոստովանել են, որ տարածքային ամբողջականության եւ ինքնորոշման սկզբունքները համադրելու ձեւ չկա, եւ հակասությունները զինված հակամարտության չվերածելու միակ միջոցը ուժի չկիրառման երրորդ սկզբունքն է: Հետեւաբար, համանախագահության ջանքերն ուղղված կլինեն հենց դրան, որ ղարաբաղյան հակամարտության տարածաշրջանում պատերազմ կրկին չբռնկվի: Հավանաբար, հենց այդ պատճառով համանախագահները, իրենց երկարատեւ գործունեության ընթացքում առաջին անգամ, շփման գծում մասնակցել են հեթական դիտարկմանը: Ամերիկացի համանախագահ Մեթյու Բրայզան, պատասխանելով հարցին, թե ինչի հետ է դա կապված, պատասխանել է, որ վաղուց ցանկացել է մասնակցել դիտարկմանը: Ու հավելել է՝ «ինչպե՞ս կարող եմ լավ դիտորդ լինել, եթե շփման գծում չեմ եղել»: Երբ պարզ դարձավ, որ միջազգային հանրությունը կզբաղվի ոչ թե խնդրի կարգավորմամբ, այլ զինադադարի պահպանմամբ, Ադրբեջանում նոր ուժով սկսեցին հանդես գալ ռազմատենչ հայտարարություններով: Ղարաբաղի հարցն արդեն «լուծած» նախագահ Ալիեւը հայտարարել է, որ հայերը Երեւանում հյուրեր են: Կրկին «ակտիվացվել» է ալբանացիների վարկածը, ինչպես նաեւ հայտարարվել, որ Ղարաբաղում տեղակայված են Քրդական աշխատավորական կուսակցության ռազմական հենակետեր: Այսինքն, տեղեկատվական եւ քարոզչական պատերազմը վերսկսվել է նոր թափով: Մադրիդյան սկզբունքները մի կողմ դրվեցին Թերեւս, կարելի է արձանագրել, որ «մադրիդյան» սկզբունքները, որոնց շուրջ, իբր, վերջին տարիներին ընթանում էին բանակցությունները, մի կողմ են դրվել: Համենայնդեպս, համանախագահների հետ հանդիպումից հետո, նախագահ Բակո Սահակյանը հստակ ասել է, որ այդ համաձայնագրի մի քանի կետեր չեն համապատասխանում Ղարաբաղի շահերին: Նույն հայտարարությամբ Երեւանում հանդես է եկել Ռոբերտ Քոչարյանը: Իսկ դա նշանակում է, որ ամբողջությամբ չի ընդունվում հայեցակարգը: Չնայած լրագրողի հարցին, թե որ չհամաձայնեցված կետերի մասին է խոսքը, ռուսաստանցի համանախագահ Յուրի Մերզլյակովը կոկետաբար պատասխանել է՝ «չեմ ասի», այնուամենայնիվ, կարելի է ենթադրել, որ հայկական կողմը, մասնավորապես՝ Ղարաբաղը, համաձայն չէ նախկին ԼՂԻՄ-ի շուրջ տարածքները հանձնելու, ադրբեջանցի բոլոր փախստականների վերադառնալու եւ հանրաքվե անցկացնելու հարցը անորոշ ժամանակով հետաձգելու գաղափարին: Չէ՞ որ Արցախում ընդունվել է Սահմանադրություն, որտեղ հստակ գրված է, որ ԼՂՀ-ն պետություն է՝ իր ներկայիս փաստացի սահմաններով, որոնք ոչ մի առնչություն չունեն նախկին ԼՂԻՄ-ի հետ: Իսկ երկրի նախագահն էլ երկրի տարածքային ամբողջականության ու անվտանգության երաշխավորն է: Հավանաբար, նախագահ Բակո Սահակյանը դրանից ելնելով է հայտնել իր դիրքորոշումը հիմնարար սկզբունքների վերաբերյալ, ընդգծելով, որ դրանք չեն համապատասխանում Ղարաբաղի շահերին: Ղարաբաղը կմասնակցի Նախագահի եւս մի նշանակալից հայտարարություն կապված էր բանակցություններին Ղարաբաղի մասնակցության հետ: Այդպիսի մասնակցության անհրաժեշտության մասին խոսվում է վաղուց, բայց այս անգամ նախագահը խոսել է ոչ թե բանակցություններին Ղարաբաղին կցելու, այլ Հայաստանի ապագա դերի մասին: Նա նշել է, որ Հայաստանը նույնպես պետք է մասնակցի բանակցություններին, դրանով իսկ նշելով, որ Ղարաբաղի հարցն արդեն լուծված է: Ակնհայտ է, որ ԼՂՀ նախագահն այդ թեմայով զրույց է ունեցել Հայաստանի ղեկավարության հետ, եւ եթե նախկինում Երեւանը չէր պնդում բանակցություններին Ղարաբաղի մասնակցությանը, հիմա, երեւի, փոխել է իր դիրքորոշումը: Թայմ-աուտը կավարտվի անսպասելի Մինչ Ղարաբաղի շուրջ բանակցողները թայմ-աուտ են վերցրել, աշխարհի մյուս եզրերում «անկախացման» գործընթացները ակտիվացել են: Կոսովոյի անկախությունը ճանաչելու դեպքում այլ անջատողական տարածքներում «ւս նկրտումներ կլինեն, այդ թվում՝ Աբխազիայում եւ Հարավային Օսիայում: Այդ մասին Ստրասբուրգում վրացական հեռուստաընկերությանը հայտարարել է Եվրախորհրդի գլխավոր քարտուղար Թերի Դեւիսը: «Ես չեմ բացառում չճանաչված հանրապետություններ Աբխազիային եւ Հարավային Օսիային Եվրախորհուրդ հրավիրելու հնարավորությունը, որպեսզի լսենք նրանց դիրքորոշումները հակամարտությունների կարգավորման նկատմամբ, քանի որ հակամարտությունների կարգավորման համար պետք է ցանկացած երկխոսություն օգտագործել»,- ընդգծել է Դեւիսը: Փետրվարի 3-ին Սերբիայում կկայանա նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլը, եւ հավանական է, որ իշխանության կգան ազգայնական ուժեր, որոնք մտադրություն ունեն սերտ կապեր հաստատել Ռուսաստանի հետ: Ավելին՝ օրերս Բելգրադն ու Մոսկվան համաձայնագիր են ստորագրել, համաձայն որի սերբական ամենախոշոր նավթային ընկերության արժեթղթերի պետական փաթեթը վաճառվելու է ռուսական «Գազպրոմ»-ին: Փոխարենը Սերբիայով կանցնի խոշոր «ռուսական» գազատարը: Եւ ամենակարեորը՝ ռուսները չեն թույլատրի, որ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը անկախանալու հնարավորությունն ընձեռի սերբական Կոսովոյին: Սակայն Կոսովոն արդեն հայտարարել է, որ, անկախ սերբական ընտրությունների արդյունքներից, կհռչակի անկախություն, եւ Պրիշտինային այդ գործում կսատարեն ԱՄՆ-ն եւ Եվրամիությունը: Այս համապատկերի վրա կարելի է ենթադրել, որ թայմ-աուտը ղարաբաղյան հարցում կարող է կարճ լինել: Կոսովյան իրադարձությունների ցանկացած զարգացման պարագայում ղարաբաղյան բանակցությունները կարող են վերսկսվել: Եւ այս ժամանակահատվածը հայկական դիվանագիտության համար չպիտի սպասման շրջան լինի. բանակցությունները կվերսկսվեն այն կետից, որին կհասնեն երկու կողմերի դիվանագետները թայմ-աուտի ընթացքում: Հիմա շարունակվում են անդրկուլիսյան գործընթացները, եւ նույնիսկ պարզ չէ՝ կփոխվի՞ համանախագահների կազմը: Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ
ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Նկատի
ունենալով Հայաստանում կայանալիք նախագահական ընտրությունների «ւ
մասնավորապես նախագահի թեկնածուների՝ ղարաբաղյան կարգավորման հարցում
ունեցած դիրքորոշման նկատմամբ արցախյան հանրության բնական հետաքրքրությունը՝
արցախյան «Դեմո» հանրային երկշաբաթաթերթը դիմել էր բոլոր թեկնածուներին,
խնդրելով պատասխանել երկու հարցի. ինչպիսի՞ն է նրանց դիրքորոշումը
ղարաբաղյան հարցում «ւ ինչպիսի՞ն պիտի, ըստ նրանց, լինի արցախյան
հանրության վերաբերմունքը Հայաստանում կայանալիք նախագահական
ընտրությունների նկատմամբ: 9 թեկնածուներից արձագանքել է միայն մեկը՝ ԼՂՀ
նախկին արտգործնախարար Արման Մելիքյանը: Առնվազն տարօրինակ է, որ
ղարաբաղյան հիմնախնդիրը իրենց քարոզարշավի առանցքային թեմաներից մեկը
դարձրած անխտիր բոլոր թեկնածուները հրաժարվել են Ղարաբաղի հանրության հետ
առնչվելու նման հնարավորությունից: Այնուամենայնիվ, նկատի ունենալով խնդրո
առարկայի կարեւորությունը, «Դեմո»-ն իր ընթերցողներին է ներկայացնում մի
շարք թեկնածուների դիրքորոշումը՝ քաղած տարբեր աղբյուրներից: ԱՐՄԱՆ ՄԵԼԻՔՅԱՆ - Գտնում եմ, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների մոտեցումները անարդյունավետ են եղել ինչպես նախկինում, այնպես էլ ներկայումս: Անիմաստ է ակնկալել որեւէ փոխընդունելի լուծում, երբ նույն սկզբունքը կողմերից մեկի համար կիրառելի է, իսկ մյուսի համար՝ ոչ: Եթե խոսվում է ադրբեջանցի փախստականների ու ներքին տեղաշարժվածների իրավունքների մասին, իսկ հայ փախստականների իրավունքները անտեսվում են, ապա ակնհայտ է, որ կիրառվում են երկակի չափանիշներ: Իմ դիրքորոշումը ԼՂ հարցի կարգավորման վերաբերյալ հետեւյալն է՝ ազատագրված բոլոր տարածքները սեփականության իրավունքով պետք է տրվեն ադրբեջանահայ փախստականներին որպես Ադրբեջանում կրած նյութական ու բարոյական վնասների փոխհատուցում: Պետք է ճանաչվի նաեւ նրանց ԼՂՀ քաղաքացիությունը՝ երկքաղաքացիության սկզբունքով: Այդ տարածքները պետք է հռչակվեն ԼՂՀ անքակտելի մաս, որը չի կարող օտարվել «ւ ոչ մի պայմանով: ԼՂ հիմնախնդրի լուծումը կարող է գտնվել մարդու իրավունքների ճանաչման «ւ պաշտպանության շրջանակներում, ինչը կիրառելի է «ւ հայերի, «ւ ազերիների պարագայում: - Այդ վերաբերմունքը պետք է հիմնավորված լինի համահայկական շահերի հստակ գիտակցման վրա: Մի բան պարզ է, որ 2008թ. ՀՀ նախագահի ընտրությունների արդյունքներից է կախված լինելու ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման ընթացքի «ւ ազատագրված տարածքների ճակատագիրը: ՍԵՐԺ ՍԱՐԳՍՅԱՆ ԵԱՀԿ համանախագահները Երեւանում հայտարարեցին, որ ԼՂՀ-ն բանակցություններից դուրս է մղվել ՀՀ իշխանությունների որոշմամբ, երբ 1998թ.-ին նախագահ դարձավ Ռոբերտ Քոչարյանը եւ որոշեց ԼՂ-ն ինքը ներկայացնել բանակցություններում: «Ա1+»-ը Սերժ Սարգսյանի խոսնակից հետաքրքրվեց, թե որքանո՞վ է լուրջ ՀՀ իշխանությունների այն հայտարարությունները, թե ԼՂՀ-ն պետք է դառնա բանակցությունների անմիջական մասնակից: «Ես չեմ ցանկանում այս նախընտրական պրոցեսում անդրադառնալ ԼՂ հիմնախնդրին: Ինչ վերաբերում է ԼՂ հիմնախնդրին, ապա մեր թեկնածուի նախընտրական ծրագրում հստակ նշված են այն բոլոր 3 կետերը, որի շուրջ մենք ունենք մեր հստակ դիրքորոշումները եւ չենք պատրաստվում փոխզիջման գնալ այդ երեք կետերում, մնացած հարցերը մենք պատրաստ ենք միջազգային եւ ադրբեջանցի մեր գործընկերների հետ քննարկել եւ գալ օբյեկտիվ որոշման»: Փոխանցելով թեկնածու Սերժ Սարգսյանի դիրքորոշումը՝ Էդուարդ Շարմազանովն ասաց. «Պետք է հարգվի Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը, ՀՀ-ն ու ԼՂՀ-ն պետք է ունենան ընդհանուր սահման եւ պետք է ապահովվի Արցախի սահմանների եւ արցախահայության անվտանգության իրավունքը»: Իսկ Սերժ Սարգսյանն իր նախընտրական ծրագրում ընդգրկե՞լ է ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման բանակցությունների ձեւաչափի փոփոխություն, թե ՀՀ նախագահ դառնալու դեպքում, նա էլ է Ռոբերտ Քոչարյանի պես որոշելու բանակցություններում ԼՂ-ն ինքը ներկայացնել հարցին՝ Շարմազանովը պատասխանեց. «Պարոն Սարգսյանը մշտապես բանակցային պրոցեսներին քաջատեղյակ է եղել: Կարծում եմ, որ Սերժ Սարգսյանի նախագահ դառնալու դեպքում հայամետ որոշումը ԼՂ հարցում գերակշռող կլինի: Սերժ Սարգսյանը կկանգնի իր ընկերների եւ ժողովրդի ձեռքբերումների կողքին»:
www.a1plus.am Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը հայտարարել է, որ Ղարաբաղի խնդիրն իր համար հողային հարց չէ, այլ ինքնորոշման խնդիր: Առաջին նախագահն իր զարմանքն է հայտնել, որ միջազգային հանրությունը, ով այդքան խոսում է մարդու իրավունքի մասին, չի ցանկանում նկատել Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը, մարդ չի համարում 150 հազար մարդուն: Լեւոն Տեր-Պետրոսյանի խոսքով, միջազգային հանրությունը Ղարաբաղի ժողովրդին փորձում է դիտել իբրեւ ազգային փոքրամասնություն: «Բայց քանի որ, ի դժբախտություն միջազգային հանրության, Ղարաբաղը ոչ թե էքստրատերիտորիալ, այլ էթնոտերիտորիալ, այսինքն՝ ազգային, տարածքային միավոր է, նրա վրա չեն կարող տարածվել ազգային փոքրամասնությունների իրավունքներին վերաբերող միջազգային կոնվենցիաները: Հետեւաբար՝ մնում է միայն հարցի մեկ լուծում, այն է՝ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության ինքնորոշման իրավունքի իրացումը»,- ասում է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը: Նրա գնահատմամբ, Ադրբեջանն ի վիճակի չէ ապահովել ԼՂՀ բնակչության անվտանգությունը, ազատությունը եւ բարօրությունը: Մեկ անգամ ընդմիշտ պետք է գիտակցել, Հայաստանի ոչ մի նախագահ, ամենամեծ ցանկության դեպքում անգամ չի կարող ծախել Ղարաբաղը: Ինչո՞ւ: Նախ եւ առաջ այն պատճառով, որ Ղարաբաղի բախտը պետք է վճռի ոչ թե Հայաստանը կամ Ադրբեջանը, այլ միայն ու միայն Ղարաբաղի ժողովուրդը: Եվ երկրորդ, Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի 1992 թվականի որոշմամբ, Հայաստանը չի կարող ստորագրել որեւէ փաստաթուղթ, որտեղ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը նշված կլինի Ադրբեջանի կազմում»,- ասում է Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը: «Լրագիր» ՎԱՀԱՆ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ Մի հստակ դիրքորոշում կա. ԼՂՀ-ն պետք է անկախ լինի Ադրբեջանից եւ չի կարող լինել նրա կազմի մեջ: Պետք է այդ կարգավիճակը ֆիքսված լինի միջազգայնորեն ճանաչելի պայմանագրով, եւ ԼՂՀ-ն պետք է ցամաքային կապ ունենա Հայաստանի հետ, ընդ որում` ոչ թե միջանցքային ձեւով, այլ ԼՂՀ-ի եւ Հայաստանի միջեւ ընկած տարածքները պետք է հայկական վերահսկողության տակ լինեն: Ինչ-որ պահի երկու երկրների նախագահների մակարդակով արդարացված հանդիպումները արդյունք չեն տալիս, իհարկե, Ադրբեջանի պատճառով, որովհետեւ Ադրբեջանը դեռեւս հրապարակայնորեն չի հայտարարել, թե որն է իր զիջման իմաստը եւ բովանդակությունը: Փոխզիջման մասին խոսում են երկու կողմն էլ, իսկ հայկական կողմը դետալացնում եւ լուսաբանում է իր փոխզիջման պատկերացումները, ինչը, կարծում եմ, դեռ վաղաժամ է: Փոխզիջումների բովանդակությունը պետք է հստակ հնչի երկու կողմերից: Պետք է որոնել համաձայնությունը, որը դեռ չկա: Մենք ամեն ինչ պետք է անենք, որ միջազգային հանրության մեջ ճանաչվի եւ նկատելի լինի բանակցային փուլում Թուրքիայի բացասական դերակատարությունը, որպեսզի Թուրքիան զսպի իրեն: Մյուս քայլը փորձն է ԼՂՀ-ին վերադարձնել բանակցային սեղանի շուրջ:
www.armedia.am Ղարաբաղի հարցը Ղարաբաղի ժողովրդի անվտանգության հարցը չէ միայն: Ղարաբաղի հարցը Ղարաբաղի ժողովրդի իրավունքի հարցն է, ազատության հարցը, մեր արմատական ազգային հարցը, այն, եթե կուզեք, մեր բանալին է դեպի ապագա: Եվ մենք պայքարելու ենք հետեւողականորեն Ղարաբաղի ազատության, անկախության համար: Շատ վտանգավոր է այն կարծիքը, թե Ղարաբաղը տանք ու հանգիստ ապրենք: Հանգիստ չեք ապրի. Հայաստանը կվերանա: Եվ մյուս տեսակետը՝ ոչ մի թիզ ոչ մեկին, սա մեր պապենական հողն է, նույնպես ճիշտ չէ, որովհետեւ դա քաղաքական մոտեցում չէ: Ղարաբաղյան շարժումը կրոնական պայքար չէր, էթնիկական պայքար էլ չէր, այլ պայքար էր ժողովրդի ինքնորոշման եւ անվտանգության համար: Ղարաբաղը բանակցությունների բանակցող կողմ պիտի լինի: Ո՞վ է մեղավոր, որ բանակցությունները արդյունք չեն տալիս: Ադրբեջանը համոզված է, որ ժամանակը իր օգտին է աշխատում եւ պահանջում է ամբողջական զիջում: Հայաստանը մեղավոր է, որ չի կարողանում եւ լրջորեն չի փորձում ժամանակն իր օգտին օգտագործել: ԱՐԹՈՒՐ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի լուծումը կենսական նշանակություն ունի ինչպես Հայաստանի Հանրապետության, այնպես էլ հայ ժողովրդի համար: Այն սերտորեն առնչվում է նաեւ Հայաստանի ազգային անվտանգությանը «ւ տարածաշրջանային կայունությանը: Մենք գտնում ենք, որ Ղարաբաղյան հիմնախնդրի լուծումը մեզանից պահանջելու է նոր նախաձեռնողականություն տարածաշրջանում «ւ աշխարհում, իրադարձությունների զարգացման երկարաժամկետ միտումների հստակ պատկերացում, դրանց ծառայեցում մեր շահերին «ւ նոր գաղափարների առաջադրում: Բանակցությունը «ւ խաղաղ կարգավորումը հիմնախնդրի լուծման միակ ճանապարհն է: Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորումը պետք է հենվի հետեւյալ սկզբունքների վրա. - Լեռնային Ղարաբաղի ինքնորոշման իրավունքն անկախության կամ Հայաստանի հետ վերամիավորման ճանապարհով չի կարող լինել սակարկության առարկա, - Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի անվտանգությունը «ւ Հայաստանի հետ ուղիղ սահմանի կապերը չեն կարող լինել սակարկման առարկա, - անհրաժեշտ է հասնել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության ակտիվ ներգրավվածությանը բանակցային գործընթացում` որպես բանակցող կողմ, - անհրաժեշտ է հասնել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի միջազգային ճանաչմանը «ւ պայմաններ ապահովել դրա իրականացման համար: ԱՐՑԱԽՈՒՄ ԱՄԵՆԱՀՐԱՏԱՊ ԹԵՄԱՆ ՈՉ ԹԵ ՀՀ ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ԸՆՏՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԵՆ, ԱՅԼ ԱՆՆԱԽԱԴԵՊ ՑՐՏԵՐԸ Մայրաքաղաք Ստեփանակերտի փողոցներում մեր կողմից անցկացված փոքրիկ հարցախույզը ցույց է տվել, որ արցախցիների մոտ առանձնակի հետաքրքրություն չկա Հայաստանում կայանալիք նախագահական ընտրությունների նկատմամբ: Այսպես, 20 հարցվածներից միայն 5-ն են տեղյակ, թե քանի թեկնածու է առաջադրվել ընտրություններում, իսկ այդ 5-ից էլ միայն երկուսը կարողացան թվարկել բոլոր 9 հավակնորդներին: Շարքային քաղաքացիների պես առանձնակի հետաքրքրություն չեն դրսեւորում նաեւ տեղական լրատվամիջոցները: Արցախի հանրային հեռուստատեսությունը ընդամենը մի քանի անգամ է անդրադարձել ՀՀ նախագահական ընտրություններին, այն էլ զուտ ինֆորմատիվ մատուցմամբ՝ թեկնածուների քանակը, անուն-ազգանունները, կուսակցական պատկանելությունը: Տպագիր մամուլը նույնպես մակերեսորեն է անդրադառնում թեմային: Այս հարցում շահեկանորեն տարբերվում է «Ազատ Արցախ» թերթը, որն ավելի շատ է անդրադառնում խնդրո առարկային, թե«ւ հարկ է նաեւ նշել, որ մատուցվող տեղեկատվությունից հնարավոր չէ ամբողջական պատկերացում կազմել հայաստանյան նախընտրական իրական վիճակի մասին՝ ընդգծված «նախասիրությունների» պատճառով: Հայաստանյան իրադարձություններին Արցախում հնարավոր է հետեւել միայն երեք հայկական հեռուստաալիքներով՝ Հ1, հ2 եւ «Արմենիա»: Իսկ դա նշանակում է, որ մարդիկ ստիպված են ստանալ մոտավորապես միօրինակ տեղեկատվություն, այսինքն՝ քարոզչություն մի թեկնածուի «ւ հակաքարոզչություն՝ մեկ այլ թեկնածուի նկատմամբ: ՀՀ քաղաքացի Ռուզաննա Պետրոսյանը, ով ընտանիքի հետ ժամանակավորապես գտնվում է Ստեփանակերտում, դժգոհում է, որ չի կարողանում օբյեկտիվ ինֆորմացիա ստանալ թեկնածուների եւ նրանց ծրագրերի մասին. «Հեռուստատեսությունը գովաբանում է Սերժ Սարգսյանին, իսկ տպագիր մամուլը՝ Տեր-Պետրոսյանին, հիմա ես ինչպե՞ս կողմնորոշվեմ, թե ում եմ ձայնս տալու»,- վրդովված հարցնում է նա: Իսկ 58-ամյա Արկադի Գրիգորյանն ընդհանրապես հայաստանյան լուրերին չի հետեւում: «Դե որովհետեւ զայրանում եմ, դրա համար էլ չեմ նայում»,- խոստովանում է Գրիգորյանը: Նրա կարծիքով, ընտրություններն իմաստավորված չեն, քանի դեռ առկա «ամեն ինչ կանխորոշված է» մտայնությունը: Իսկ ինչպիսի՞ն է արցախյան քաղաքական դաշտի վերաբերմունքը: Ինչ խոսք, այստեղ դժվար թե հիմք լինի խոսելու վատ տեղեկացվածության մասին, քանի որ կարելի է ենթադրել, որ շատերն են ուշի ուշով հետեւում հայաստանյան զարգացումներին, սակայն փաստ է նաեւ, որ այստեղ էլ նկատելի է հրապարակավ առանձնակի հետաքրքրության բացակայությունը: Կարելի է նաեւ ենթադրել, որ քչերն են հանգամանորեն ծանոթացել թեկնածուների նախընտրական ծրագրերին: Միգուցե դա է պատճառը, որ մի շարք տեղացի քաղաքական գործիչներ ՀՀ նախագահի թեկնածուների ծրագրերում ԼՂ հիմնախնդրին վերաբերող տեսակետներին գնահատական տալուց հրաժարվում են: Իհարկե՝ ոչ բոլորը: «Ազատ հայրենիք» կուսակցության նախագահ, «Հայրենիք» խմբակցության ղեկավար Արթուր Թովմասյանը նպատակահարմար չի գտնում միջամտել հայաստանյան ընտրություններին, բայց կողջունի այն նախագահին, որը քվեարկության արդյունքում կընտրվի: Նախագահի թեկնածուների ծրագրերում Ղարաբաղյան հիմնախնդրին վերաբերող կետերին Ա. Թովմասյանը չի ուզում անդրադառնալ, ասում է, որ «դա իրենց ներքին խնդիրն է»: Գնահատական տալու փոխարեն ՀՅԴ ԿԿ Արցախի ներկայացուցիչ Դավիթ Իշխանյանը եւ ԼՂՀ նախագահի աշխատակազմի տեղեկատվական գլխավոր վարչության պետ, քաղաքագետ Դավիթ Բաբայանը ցանկություն են հայտնել, որ Ղարաբաղի հարցում բոլոր թեկնածուները ունենան միասնական կարծիք: ԼՂՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանին էլ թվում է, որ Հայաստանի ընտրազանգվածի մեծամասնությունը հենց այս՝ ղարաբաղյան կարգավորման ելակետից է գնահատելու նախագահի թեկնածուներից յուրաքանչյուրի նախընտրական ծրագրի« այսպես ասած« «ղարաբաղյան փաթեթը»: «Կա բանակցային գործընթաց« ուրվագծված է կարգավորման հիմնարար սկզբունքների շրջանակը եւ մտածել« թե այս ամենը փոխվելու է ՀՀ նախագահի ցանկությամբ« առնվազն միամտություն է»,- ավելացրել է նա: Ինչ վերաբերում է մեր ընկալումներին, ապա Վ. Աթանեսյանը ցանկալի է համարում, որ «ղարաբաղյան կողմի ընկալումները եւ ձգտումները որեւէ կերպ չազդեին այդ գործընթացներին: Այսինքն« կարգավորման մասին ԼՂՀ պաշտոնական եւ հանրային պատկերացումները պետք է ներկայացվեն արդեն ընտրված նախագահին« այլ ոչ թե ՀՀ նախագահի թեկնածուներից որեւէ մեկի համար դառնան թերություն կամ առավելություն»: ՀՀ նախագահական ընտրությունները համեմատաբար ակտիվ քննարկվում է միայն մեկ արցախյան ֆորումում՝ www.karabakhlive.com էլեկտրոնային կայքում, սակայն այստեղ էլ շրջանառվում են միայն «ԼՏՊ»-ի եւ «մեր Սերժ»-ի անունները: Ինչեւէ, Ղարաբաղում այսօր ամենահրատապ թեման ոչ թե հայաստանյան նախագահական ընտրություններն են, այլ աննախադեպ ցրտերը: Վերջիններս ավելի մոտ են մարդկանց: Չի բացառվում, սակայն, որ «տաքերն ընկնելուն պես» թեժանան նաեւ քաղաքական քննարկումներն առ ՀՀ նախագահական ընտրություններ: Լուսինե ՄՈՒՍԱՅԵԼՅԱՆ
սոցիալ-տնտեսական ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ ՍԿՍԵԼ ԵՆ ԱՐԹՆԱՑՆԵԼ ԳՅՈՒՂԻՑ Վարչապետ Արա Հարությունյանը, որը քաջատեղյակ է գյուղատնտեսության բնագավառին, տնտեսական քաղաքականության հիմնական շեշտը որոշել է դնել հենց գյուղի զարգացման վրա: Կարելի է ենթադրել, որ դրանով իսկ կառավարությունը խոստովանում է, որ տնտեսության այլ ճյուղերը զարգացման այդչափ հեռանկար չունեն: Համենայնդեպս, ակնհայտ է, որ կառավարությունը հիմնական ջանքերն ուղղել է գյուղատնտեսության վրա: «Ճիշտն ասած, աջակցության խոստումներ շատ ենք լսել այս տարիներին, բայց, կարծես, այս անգամ ռեալ օգնություն կլինի: Մեր գյուղից մի քանի հոգի արդեն ստացել են աշնանացանի համար գումարներ, ասում են՝ նաեւ էժան պարարտանյութեր են բերելու: Ես դեռ չեմ ստացել, աշնանացան չեմ կատարել: Փող չունեի, կառավարությունն էլ մի քիչ ուշ է սկսել այս գործընթացը: Բայց որ այսպես նայում եմ, հաջորդ տարի չօգտագործվող հողերս էլ կցանեմ», - մեզ հետ զրույցի ժամանակ ասաց Հադրութի շրջանի գյուղերից մեկի բնակիչը: Կառավարությունը դեռ դեկտեմբերին է հայտարարել, որ մեծածավալ վարկեր կտրամադրի նրանց, ովքեր աշնանացան կկատարեն կամ հողերը սեւ ցելի տակ կթողնեն: Օրինակ, 80 նորագյուղցի արդեն ստացել է 3.5 մլն պետական վարկ գյուղատնտեսական աշխատանքների համար: Միջոցառումները ժամանակին էին, քանի որ 2007-ի աշնանը կատարած վարն ու ցանքսը գրեթե կրկնակի քիչ էին, քան անցած տարի: Շարքային գյուղացին ոչ մի իմաստ չէր տեսնում իր հողակտորը մշակելու. սկզբնական կապիտալ չունի, հարկ պիտի վճարի, տեխնիկա վարձի, թանկ վառելիք եւ պարարտանյութ գնի, վերջում էլ կամ երաշտ կլինի, կամ կարկուտ, կամ էլ ալրաղացում ցորենը կընդունեն էժան գներով, փողն էլ «հետո» կտան: Էլ իմաստը ո՞րն է: Հենց այդ իմաստն են փորձում բացատրել գյուղացիներին կառավարության անդամները: Վերջին ամսվա ընթացքում գրեթե ամեն օր վարչապետն ու նախարարները մասնակցում են գյուղական համայնքների ընդհանուր ժողովներին, փորձելով արթնացնել մարդկանց եւ հորդորել գործ անել, բայց գրագետ եւ մասնագիտորեն: Դժվար է կանխատեսել այդ քարոզչության արդյունքները, սակայն կարելի է հավաստել, որ գործնական քայլեր կատարվում են: Գյուղերում այցելությունների ժամանակ գործադիր իշխանության հին եւ նոր անդամները ականատես են լինում առկա գործընթացներին: Տեսնում են, որ գյուղում կյանքը նույն տեմպերով չի զարգանում, ինչ Ստեփանակերտում, որ այստեղ դեռ շատ են պատերազմի հետքերը, որ տեղական «իշխանիկների» ձեռքին են հայտնվել արտադրության հիմնական միջոցները, որ մարդիկ իրենց դեռ հողատեր չեն զգում: Նրանք ականատես են լինում, թե ինչպես են դատարկվում եւ ծերանում նախկինում ծաղկուն գյուղերը, չեն աշխատում տարիներով կառուցվող ջրատարները: «Ամոթալի է, որ այսօր մենք ցորենից, խաղողից եւ խոզի մսից բացի մնացած գրեթե ամեն ինչ ներմուծում ենք,- ասել է ԼՂՀ կառավարության ղեկավարը: - Ժամանակն է, որ մենք լիովին օգտագործենք մեր հանրապետության գյուղատնտեսական ներուժը»: Որպես կարեւոր քայլ կարելի է համարել այն, որ Ստեփանակերտում նախատեսում են վերամշակող ձեռնարկություն բացել: Պայմանավորվածության համաձայն, այն լինելու է պահածոների գործարան, որը նախատեսվում է շահագործման հանձնել այս տարվա մայիսի 9-ին: Սա նշանակում է, որ Ղարաբաղում ինչ-որ չափով կլուծվի բանջարեղենի, մրգերի եւ հատապտուղների իրացման հարցը: Փորձ է արվել նաեւ բարելավել Ղարաբաղի գյուղատնտեսական հիմնական ձեռնարկությունների գործունեությունը: Կառավարությունը «Ալրաղաց» եւ «Ստեփանակերտի հացի գործարան» ՓԲԸ-ները 750 միլիոն դրամ ընդհանուր գումարով ուղղակի վաճառքի ձեւով վաճառել է «ԷՌՄԻ» ընկերությանը, որի ղեկավարն է ռուսաստանաբնակ գործարար Կարեն Բաղդասարովը: Հիշեցնենք, որ վաճառքի հանված ընկերությունները վատ տնտեսավարման հետեւանքով սնանկացել եւ բռնագանձվել են «Արցախբանկ» ՓԲԸ-ի կողմից: Գործադիրը թույլատրել է հիշյալ ընկերությունների ամբողջ գույքը ուղղակի վաճառքի ձեւով օտարել «ԷՌՄԻ» ընկերությանը: Գործարքը վարչապետ Արա Հարությունյանը պարզաբանում է նրանով, որ այդ օբյեկտները կառավարությունը «Արցախբանկից» գնել է զգալիորեն էժան եւ վաճառել համեմատաբար թանկ՝ ընդհանուր առմամբ 750 մլն դրամով: Շահած 350 մլն դրամը կուղղվի «Ալրաղացի» պարտքերի մարմանը: Այս ամենը, ինչպես նաեւ այն, որ կառուցվում են որոշ հիմնական ճանապարհներ /ավարտվել է Դրախտիկ-Կարմիր Շուկա-Ստեփանակերտ հատվածի շինարարությունը, այս տարի ավարտին կհասցվի Կարմիր շուկա - Սոս - Ճարտար - Գիշի - Մարտունի հատվածը/ հույս է ներշնչում, որ գյուղատնտեսությունը վերելք կապրի: Միայն թե այն չբախվի բյուրոկրատական եւ հարկային ծանր մեքենային եւ կրկին չխրվի «մարդկային գործոնի» ցեխի մեջ: Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ
Շուշի քաղաքում բնակվող ֆրանսահայ Արմենի /Օլիվեր Ռաքեդջյան/ մասին նյութը տպագրվել է Hetq.am-ի 2008 թ. հունվարի 7-ի համարում: Արմենի պատմությունը մեծ արձագանք է ունեցել եւ Ղարաբաղում, եւ նրա սահմաններից դուրս:
ԱՐՄԵՆԻ ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ «ԱՐԿԱԾՆԵՐԸ» ՉԵՆ ԱՎԱՐՏՎԵԼ, Արմենի պատմությունը մեծ արձագանք է ունեցել եւ° Ղարաբաղում, եւ° նրա սահմաններից դուրս: «Հետքի» ֆորումի մասնակիցները նաեւ բանավեճ էին սկսել, որտեղ քննարկվում էին Սփյուռք-Հայաստան, սփյուռքահայ-հայաստանցի խնդիրները: Ինչպես խոստացել էինք, շարունակում ենք ներկայացնել այդ պատմությունը: Ինչպես արդեն տեղեկացրել ենք, 2004-ին Արմենը Փարիզից տեղափոխվել է Շուշի, որտեղ շրջանի վարչակազմի եւ քաղաքապետարանի թույլտվությամբ երեք տարածք է գնել եւ բացել համակարգչային ծառայությունների կենտրոն, անշարժ գույքի գործակալություն եւ հուշանվերների խանութ: Սակայն որոշ ժամանակ անց, ինչպես Արմենն է պատմում, նրան լուրջ խոչընդոտների առաջ են կանգնեցրել ու սկսել են ետ վերցնել իր տարածքները: Համապատասխան մարմինների հետ երկար բանակցություններից հետո նա փորձել է իր իրավունքները դատարանի միջոցով պաշտպանել, բայց՝ ապարդյուն: Արմենի տարբեր բողոքներից, ԼՂՀ նախագահ Բակո Սահակյանին ուղղված նամակից եւ մամուլի հրապարակումներից հետո հարցով սկսել է զբաղվել ԼՂՀ վարչապետի վերահսկողական ծառայությունը: Ծառայության պետ Հովիկ Ջիվանյանը պարզաբանումներ է տվել «Հետք»-ին: Շուշի քաղաքի Պռոշյան փողոցի թիվ 1 շենքի առաջին հարկում տեղակայված 121,34 քմ տարածքի վերաբերյալ «Անթառամ» ԱԿ-ի փայատերերի հետ սեփականության իրավունքի վեճ է տեղի ունեցել: Անհամաձայնություն է եղել նաեւ Արմենի ու հարկային ծառայության մարմինների միջեւ` կապված վերջինիս կողմից Արմենին պատկանող «Շուշի Գրուպ» ՍՊԸ-ում կատարված ստուգումների արդյունքների հետ: Վերահսկողական ծառայության կողմից կազմված տեղեկանքի համաձայն` Արմենը կարող է երկու մասով էլ իր իրավունքների պաշտպանության համար դիմել դատարան, չնայած որ առաջին հարցով արդեն կան առաջին ատյանի եւ գերագույն դատարանների վճիռները: Ինչպես արդեն նշել ենք, ըստ Արմենի` իրեն հրավիրել են Շուշիի քաղաքապետարան եւ, Ազրյան փողոցի 6 ա հասցեում գտնվող տարածքը վերագրանցելու համար առաջարկել են երկու դիմում գրել` տարածքից հրաժարվելու եւ վերագրանցելու մասին: Առաջինը բավարարել են, իսկ երկրորդը` ոչ: Ավտոմատ ստացվել է, որ Արմենը կամավոր հրաժարվել է մի տարածքից, որը, ըստ առաջնային պայմանագրի, իրեն է տրամադրվել 99 տարով: Այդ փաստի վերաբերյալ, ըստ վարչապետի վերահսկողական ծառայության պետի, պարզվել է, որ Շուշի քաղաքի քաղաքապետ Ֆելիքս Հակոբյանը խախտել է քաղաքացիների դիմում-բողոքների արձագանքման կարգը` գրավոր կերպով Օ. Մ. Ռաքեդջյանին տեղյակ չպահելով ընդունված որոշման, այն է` երկրորդ դիմումը չբավարարելու մասին: Արմենը 2008-ի հունվարի 16-ին նորից է դիմել Շուշիի քաղաքապետին` վերոնշյալ տարածքը վերադարձնելու եւ իր անունով գրանցելու խնդրանքով, բայց քաղաքապետարանը պատասխանել է, որ այդ տարածքն արդեն տրամադրվել է «Գարդման» ՓԲԸ-ին: Արմենի համար դեռեւս անհասկանալի է, թե քաղաքապետի սխալը հաստատելուց հետո ինչ ճակատագիր կունենա այդ տարածքը: Վերահսկողական ծառայության պետ Հովիկ Ջիվանյանի խոսքերով` «համայնքի ղեկավարն էլ այդ հարցում մեղքի իր բաժինն ունի»: «Համապատասխան եզրակացությունը մենք արել ենք, ու համապատասխան միջոցներ անպայման կիրառվելու են: Դրանք վերաբերում են եւ° համայնքապետին, եւ° նոտարին, եւ° կադաստրին, եւ° այն մարմիններին, որոնք թույլ են տվել խախտումներ»,- մեզ հետ զրույցի ժամանակ նշել է Հ. Ջիվանյանը: Ծառայության տեղեկանքում խոսք է գնում նաեւ Արմենի բնակարանի մասին, որը նրան տրամադրվել է 2004 թվականին: «Շուշիի քաղաքապետարանի որոշմամբ ծառայողական նպատակով «Շուշի Գրուպ» ՍՊԸ-ին հատկացված Ա. Մանուկյան փողոցի թիվ 9 շենքի բնակարանի սեփականաշնորհման հետ կապված տարաձայնության հարցի ուսումնասիրությամբ պարզվել է, որ առ այսօր Դուք գրավոր չեք դիմել Շուշի քաղաքի քաղաքապետարան»,- նշվում է տեղեկանքում: Այստեղ նույնպես հուշվում է, որ նման կարգի գործարքները կատարվում են գրավոր դիմումի հիման վրա, սակայն Արմենը մինչեւ հիմա չի դիմել քաղաքապետարան զուտ այն պատճառով, որ այդ հարցում էլ կան անսպասելի խոչընդոտներ: Բնակարանը սեփականաշնորհելու համար, ըստ կարգի, անհրաժեշտ է ներկայացնել տեղեկանքներ, որ տվյալ բնակարանի վրա պարտքեր չկան: «Որտեղ գնում եմ, որ տեղեկանք վերցնեմ` պարտքեր չունենալու մասին, ինձ ասում են, որ գրանցում չունեմ: Բոլոր վճարները` եւ° լույսի, եւ° ջրի, եւ° հեռախոսի, եւ° տան, իմ անունով եմ մուծում, բայց տեղեկանք, միեւնույն է, չեն տալիս»,- զարմանում է Արմենը: Այժմ Արմենը Շուշիում ոչ մի սեփականություն չունի: Նա ասում է, որ մտադրություն չունի Ղարաբաղից հեռանալու: Ավելին` պատրաստվում է դիմել դատարան` «որոշ պաշտոնյաների իրենց սխալների համար պատասխանատվության ենթարկելու պահանջով»: Եւ փաստաթղթեր է պատրաստում քաղաքացիություն ստանալու համար: Սակայն սա դեռ վերջը չէ: Արմենի նկատմամբ քրեական հետաքննություն է վարվում: Նրա խոսքերով` Շուշիում բնակվող Արմեն Բեգլարյանը, որից նա գնել էր ինտերնետ-սրահը ու հետագայում ֆինանսական ինչ-որ խնդիրներ է ունեցել, երկար ժամանակ Շուշիի բազմաթիվ բնակիչների մոտ իրեն խաբեբա է անվանել: «Դա այն դեպքում, երբ մենք լրիվությամբ լուծել էինք մեր ֆինանսական խնդիրները: Սակայն նա շարունակում էր ինձ խաբեբա անվանել, իսկ ես ոչ մի պատասխան չէի տալիս: Բայց անցյալ տարվա դեկտեմբերի 11-ին հերթական անգամ ինձ այդպես դիմեց, ու ես չհամբերեցի` շրջվեցի եւ խփեցի»,- այսպես է նկարագրում կատարվածը ֆրանսահայ երիտասարդը: Հետաքննությունը դեռ շարունակվում է, եւ պարզ չէ` այս հարցով դատախազությունը կհարուցի՞ քրեական գործ: Թերեւս, դա կախված կլինի Արմենի «հնազանդությունից»:
Անահիտ
ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ
«ՋՐԻ ՊՐՈԲԼԵՄԻ» ՊԱՏՃԱՌԸ ՄԻԱՅՆ ՋՐԻ ՊԱԿԱՍԸ ՉԷ Մեզանում ջրի հարցի (արդեն հիմնահարց է դարձել) մասին որքան ասես, որ չեն գրել, «ւ սայլը տեղից չշարժվելու հիմնական մեղավորը երկրի ղեկավարներն են եղել: Ի դեպ, տարիներ առաջ ֆրանսահայ իմ մի բարեկամը վրդովված խոստովանել է, որ արտերկրում հայրենասեր մարդիկ է գտել, ովքեր պատրաստ են ֆինանսապես աջակցելու, որպեսզի Մարտակերտի շրջանում ջրի հարցը լուծվի: Այդ առաջարկով նա դիմել էր նախկին վարչապետին, սակայն վերջինս առաջարկել էր այդ գումարները ներդնել շրջանում հեռախոսակապը կարգավորելու համար: Ըստ երեւույթին, բարձրաստիճան պարոնը կարծում էր, թե բավական է հող ու ջրի մարդիկ հեռախոսով իրար հետ զրուցեն «ւ… բոլոր խնդիրները հօդս կցնդեն: Ու այդպես էլ ձեռներեց այդ մարդիկ թքել-հեռացել են: Սա իմիջիայլոց: Բոլորն էլ գիտեն, որ ջրի հարցն առավել սրությամբ զգացվում է մայրաքաղաքում, «ւ երկրի ղեկավարները տարիներ շարունակ պարբերաբար խոստումներ էին տալիս, որ այդ հարցը օրակարգում է «ւ «մոտ ժամանակներս» կլուծվի: Երեւի թե ոչ ոք դեմ չէ, որ վերջապես հարցը լուծվի, սակայն ցավն այն է, որ Ստեփանակերտում ջրի մատակարարման վատթար վիճակի համար մեղքի իր բաժինն ունի նաեւ ջրմուղ կայանի ղեկավարությունը: Մեկ-երկու փաստ. ջրմուղ կայանում տարօրինակ մի սովորություն կա. երբ բնակիչները երեկոյան մեկ ժամով ջուր են ստանում, չգիտես ինչու կես ժամ հետո ջուրն անջատում են «ւ 20-25 րոպե հետո կրկին միացնում... Արդյունքում՝ շարքից դուրս են գալիս ժամանակակից լվացքի մեքենաները, որոնց անխափան աշխատանքի համար նվազագույնը 45 րոպե անխափան ջուր է անհրաժեշտ… Մի այլ օրինակ՝ մի կողմից ասում են՝ ջուրը պակաս է, ջուր չկա, սակայն որոշ շենքերի (օրինակ՝ Բաղրամյան փողոցին հարակից թաղամասում) «գրաֆիկից դուրս» գիշերվա ժամը 3-ին կամ 4-ին ջուր են բաց թողնում: Ու բազմաթիվ քաղաքացիներ, ովքեր ջրաչափ չունեն «ւ ջրի վարձ են մուծում ըստ իրենց ընտանիքի անդամների թվաքանակի, քանի որ օրական հազիվ 1-2 ժամ են ջուր ստանում, ջրածորակը պարզապես չեն փակում… Եվ հազարավոր խորանարդ մետր ջուր հենց այնպես գրողի ծոցն է գնում: Ու դեռ ժամանակակից հաշվիչներն առած հանում-գումարում-բազմապատկում են, թե որքան ջուր է պետք «ւ որքան գումար մայրաքաղաքում «ջրի հարց» լուծելու համար… Քանի որ խոսք եղավ ջրի վարձի մասին, մի փոքրիկ պարադոքս «ւս: Ստեփանակերտում վաղուց սովորական է դարձել, որ ամսեամիս կամ առնվազն եռամսյակը մեկ դուռդ ծեծեն ու ջրի վարձ պահանջեն: Հետաքրքիրն այն է, որ անհանգստացնում են նաեւ այն ամիսներին, երբ ջրածորակից մի կաթիլ ջուր չի գալիս, «ւ դույլերն առած, ամառվա շոգին ձեռուոտ ընկած, շրջում ես բակից բակ՝ ջուր գտնելու հույսով, որպեսզի, տապից հեւալով, կենարար այդ հեղուկը բարձրացնես չորրորդ կամ հինգերորդ հարկ: Ջրի վարձ են պահանջում նաեւ գարնան կամ պարզապես անձրեւային բոլոր այն եղանակներին, երբ ջրի փոխարեն ջրածորակից գորշասեւ հեղուկ է վխտում, որը քաղաքացիների առողջության համար լուրջ վտանգ է ներկայացնում: Մինչդեռ քաղաքակիրթ այլ երկրներում, որտեղ փոքրիշատե հարգի է օրենքը, իրենց առողջության դեմ կատարված ոտնձգության համար քաղաքացիները դատի կտային ոչ միայն ջրմուղ կայանի ղեկավարությանը, այլեւ բոլոր այն իշխանավորներին, ովքեր ջրի փոխարեն գորշասեւ աղտեղություն են հրամցրել: Ջրաչափ չունեցող հազարավոր քաղաքացիներ (ի դեպ, այլ հարց է, թե ինչու նույն շենքի մի մասի բնակարաններում ջրաչափ են տեղադրել, մյուսներում՝ ոչ), ինչպես վերեւում ասվեց, ջրի վարձ են մուծում՝ ըստ իրենց ընտանիքի անդամների թվի: Ասել է թե՝ եթե քեզ շուրջօրյայի փոխարեն լավագույն դեպքում երկու օրը մեկ կես ժամով ջուր են տալիս, ապա ձեր ընտանիքի բոլոր անդամների գլխաքանակի չափով պիտի այնքան վճարես, որքան եթե շուրջօրյա ջուր ստանայիր: Քաղաքացիներից ջրի վարձ են պահանջում նաեւ այն օրերի, ամիսների համար, որ ոչ մի կաթիլ ջուր չեն ստացել… Այնպես որ՝ «ջրի պրոբլեմի» պատճառը միայն ջրի պակասը չէ: Վարդգես ՕՎՅԱՆ
հիշողություն
ՄԵԾ ՀԱՅԴՈՒԿԱՊԵՏԻ ԸՆՏԱՆԻՔԸ Սասունի արծիվ զորավար Անդրանիկի անունը սիրելի անուն է հայ ժողովրդի համար, քանզի անվեհեր ֆիդայու մեջ ցոլանում են իր ազգի ամենագեղեցիկ ու ամենաազնիվ հատկությունները: Նա կամովին հրաժարվեց հանգիստ ու ապահով կյանքի հրապույրներից եւ իր կյանքի իմաստը տեսավ ժողովրդի պաշտպանության, նրա ազատության համար պայքարի քարքարոտ ու տառապալից ճանապարհներում: Անդրանիկը հայի աննկուն ոգու, լուսեղեն հույսի, անկոտրում կամքի ու ազատատենչ բաղձանքի մարմնացում էր: Շատերին են հայտնի նրա բազում քաջագործությունները, վտանգներով ու փորձություններով լի պայքարի դրվագները, բայց քչերին է հայտնի նրա անձնական կյանքի պատմությունը: Պատմական Հայաստանի Սեբաստիա նահանգի Շապին-Գարահիսար գյուղաքաղաքն իր շքեղ գեղեցկության համար իրավամբ ստացել էր երկրորդ անունը՝ Փոքր Հայքի Զեյթուն, որը հայտնի էր նաեւ հայ բնակիչների մարտական եւ իմացական ոգով: Գյուղաքաղաքի հայ եւ թուրք բնակիչներն ապրում էին առանձին թաղերում: Մի քաղաք էր, բայց երկու տարբեր աշխարհ՝ տարբեր հավատներով, սովորույթներով, մշակույթով: Օզանյաններն այստեղ էին եկել քաղաքից ոչ հեռու գտնվող Օզան գյուղից: Տեղացիները եկածներին անվանում էին օզանցիներ, բայց անվանումը աստիճանաբար փոխակերպվեց ազգանունների՝ Օզանյաններ: Եկեղեցու թաղում էր ապրում Թորոս /Թորիկ/ եւ Մարիամ Օզանյանների համեստ ընտանիքը, որի հարկի տակ 1865թ. փետրվարի 13-ին /25/ ծնվեց երկրորդ զավակը, որին մկրտեցին Անդրանիկ անվամբ: Նրանից ավագ էին Նազելի քույրը, որը շատ շուտ էր ամուսնացել, եւ եղբայրը, որ տնփեսա էր գնացել մերձակա գյուղը եւ շատ հազվադեպ էր այցի գալիս քաղաք: Անդրանիկի ծննդից մեկ տարի հետո աշխարհ էր եկել նաեւ ընտանիքի երկրորդ աղջիկը՝ Պահարը: Ողջ թաղում հարգված երկաթագործ էր Թորիկ աղբարը, որը շուկային կից արհեստանոց ուներ եւ արդար քրտինքով էր վաստակում օրվա հացը: Մարիամը բնավորությամբ ամուսնու հակապատկերն էր` հանդուգն էր, անվախ, ազատատենչ: Դեռ նոր էր բոլորել Անդրանիկի մեկուկես տարին, երբ վախճանվեց մայրը: Մահվան անկողնում նա իր մոտ կանչեց հարսնացած աղջկան՝ ապագա հերոսի պաշտելի քրոջը, եւ պատգամեց. «Ես կմեռնիմ, Նազելի, քեզ մի խնդրանք ունիմ. Անդրանիկին որբ չթողուս…»: Նազելին սատար կանգնեց որբերին. Պահարին տարավ իր մոտ, իսկ հոր մոտ մնացած Անդրանիկին իսկական մայրություն էր անում: Իր ողջ կյանքում Անդրանիկը ջերմ սիրով էր կապված Նազելիի եւ նրա զավակների՝ Արմենուհու, Միհրդատի, Մարիամի եւ Կարապետի հետ: Մանկության տարիներն անցան աշխարհի բարուն եւ չարին անտեղյակ ու անհաղորդ: Դեռ փոքր տարիքում նա տանը սովորում էր հայոց այբուբենը, իսկ երբ արդեն պատանյակ էր, 1875թ. աշնանը հայրը ուսանելու տարավ տեղի Մուշեղյան նախակրթարան: Նա ուշիմ էր ու աչքաբաց, աչքի էր ընկնում իր աշխույժ խառնվածքով եւ ըմբոստ բնավորությամբ, բարի էր եւ անչափ ուղղամիտ: Ուսուցիչները պատանիների հոգում հարազատ ժողովրդին անսահման նվիրվածության սերմեր էին ցանում, նրանց մեջ բորբոքում հայրենասիրության կրակը: Անդրանիկը երդվեց ազգի զինվորը դառնալ, բայց դեռ փոքր էր, դասերից հետո վազում էր հոր արհեստանոցը, օգնում նրան, եւ շուտով աչքաբաց որդին բանեցնում էր արհեստանոցի գործիքները: 1883թ. մի դեպք տեղի ունեցավ, որը փոխեց Անդրանիկի կյանքի հունը: Մի անգամ մտնելով հոր արհեստանոցը, նա տեսնում է, թե ինչպես է թուրքը հայհոյում հորը եւ, չդիմանալով անարգանքին, Անդրանիկը աթոռը խփում է զազրախոսի գլխին: Արյունլվա թուրքին թողնելով ընկած՝ նա թաքնվում է, բայց շուտով ոստիկանները նրան ձերբակալում են: Բանտից ազատվելուց հետո նա երկու տարի հյուսնություն է անում Պոլսում: 20 տարին բոլորած Անդրանիկը 1886թ. գալիս է ծննդավայրը՝ տեսնելու հորն ու հարազատներին: Հայրը մտահոգ էր. չէր ուզում, որ որդին նորից հեռանա: Նա շատ էր ցանկանում ամուսնացնել որդուն, որպեսզի մորից որբ մնացած տղան վառեր ընտանիքի մարած լույսը: Անդրանիկը ծանոթացել էր իր մտերիմ ընկեր Ավետիսի քրոջ՝ Վերոնիկայի հետ: Թաշճյանները՝ Սողոմոն աղան եւ Յուղաբերը, գոհ էին եւ ուրախ, քանի որ փեսացուն՝ Անդրանիկը, շատ էր դուր եկել իրենց: Խոսքկապից մեկ շաբաթ հետո փառավոր նշանդրեք եղավ, իսկ դրանից մեկ ամիս անց հարսանիք արեցին: Կնքահայրը Անդրանիկի հորեղբայրն էր՝ Գարեգին Օզանյանը: Ամուսնանալուց հետո հայրենի քաղաքում Անդրանիկը բացեց պղնձագործի արհեստանոց-խանութ: 1887-ի ամռանը տիֆով հիվանդացան Անդրանիկն ու Վերոնիկան, երկուսն էլ առողջացան, բայց քանի որ կինը հղի էր, ծննդաբերությունից հետո նորածինը մահացավ /հավանաբար, դեղերից ու սրսկումներից/: 1890թ. աշնանը Վերոնիկան երկրորդ զավակն ունեցավ: Անդրանիկը երջանիկ էր, զավակին կնքեց Լեւոն անունով: Բայց երեխան մի քանի ամիս անց մահացավ: Ծնողները ծանր տարան երեխայի կորուստը: Անդրանիկը մասնակցում էր իր սիրելի ուսուցիչների ղեկավարած գաղտնի խմբակի աշխատանքներին: Լրանում էր արձակուրդի ժամանակը, եւ շուտով Անդրանիկը պիտի մեկներ Պոլիս: Կինը՝ Վերոնիկան, չէր ուզում բաժանվել ամուսնուց: Անդրանիկը որոշում է կնոջը տանել իր հետ, բայց այս անգամ էլ հայրն է աղիողորմ խնդրում գոնե հարսին իր մոտ թողնել, քանի որ չորս պատերի մեջ մենակ չի դիմանա: Որդին տեղի է տալիս: 1891թ. կեսերին նա մեկնում է Պոլիս, բայց ուշքն ու միտքը տանն էր, կարոտի կենտրոնում կինն ու հայրն էին: Նա ամիսը երկու նամակ էր ուղարկում, հուսադրում հարազատներին: Մի օր էլ գավառից Պոլիս եկած ծանոթներից մեկը փողոցում հանդիպում է Անդրանիկին եւ ցավակցություն հայտնում… հոր մահվան առիթով: Որդին շատ էր կապված հոր հետ: Նրա հայացքի առջեւ հոր պատկերը հառնում էր խաչված Քրիստոսի կերպարանքով: Վերոնիկան չէր ցանկացել տխուր լուրը հայտնել ամուսնուն: Անդրանիկի համար մեծ ցավ էր, որ այս աշխարհին հրաժեշտ տալիս հոր կողքին չկարողացավ լինել: Վերոնիկան տանը մնաց մենակ: Թուրքերը գիտեին, որ Անդրանիկը հեղափոխականների հետ էր. սկսվեցին նրա ընտանիքի եւ հարազատների հետապնդումները: Մի օր էլ թուրք ոստիկանությունը շրջապատում է Վերոնիկայի տունը եւ սկսում խուզարկել: Այդ դեպքից հետո Վերոնիկան, որ խիստ վախեցել էր, հիվանդացավ եւ ընկավ անկողին: Հիվանդը տաքության մեջ զառանցում էր, տեսնում էր ամուսնուն՝ ճերմակ ձի հեծած, իր քաջերով: Վերոնիկան հոգին ավանդեց՝ Անդրանիկի անունը շուրթերին: Ընտանեկան այս մեկը մյուսին հաջորդած դժբախտությունները շատ ծանր ազդեցին Անդրանիկի վրա, երկար ժամանակ նա չէր կարողանում մոռանալ իր վիշտը: Հարազատներին դրամ ուղարկելով՝ խնդրում է կնոջ գերեզմանն ինչպես հարկն է կարգի բերել եւ սպիտակ մարմարից շիրմաքար դնել: Նրա հանձնարարությամբ սպիտակ մարմարի վրա փորագրվեց. «Անդրանիկ եւ Վերոնիկա Օզանյաններ»: Անդրանիկի նամակների թելադրանքով հարազատներն ամեն շաբաթ իրիկուն գերեզմանի վրա խունկ կծխեին ու ծաղիկները կթարմացնեին, ամեն տոնական օրերի եկեղեցում հոգեհանգիստ կկատարվեր Օզանյանների ննջեցյալների եւ Վերոնիկայի հոգու հանգստության համար: Երկար ժամանակ Անդրանիկն այդպես էլ նոր ընտանիք ու զավակ չունեցավ: Ինչ խոսք, սկզբում դժբախտ կնոջ հիշատակն էր նրան հեռու պահում նորից ամուսնանալու մտքից, իսկ հետագայում, երբ ամբողջովին ընկղմվեց ազգային-ազատագրական պայքարի հորձանուտում, երբ իր անձը, կյանքն ու ժամանակը այլեւս իրենը չէին, այլ անմնացորդ տրված էր ժողովրդին, նա ամեն անգամ իրենից վանում էր նոր ընտանիք կազմելու միտքը: Անդրանիկի ընտանիքի հալածանքներն ու հետապնդումները ոչ միայն շարունակվեցին, այլեւ ավելի սաստկացան: Քույրը՝ Նազելին, ընտանիքով տեղափոխվել էր Բուլղարիա, փոքրը՝ ընդունելով ամուսնու ազգանունը, բնակվում էր այլ տեղ: Մնացած Օզանյաններին եւ Թաշճյաններին թուրքերը գազանաբար սպանեցին՝ իրենց վրեժն այդպես առնելով լեգենդար հայ հերոսից: 1921 թվականին, երբ Անդրանիկը զբաղված էր արտասահման՝ Ամերիկա մեկնելու պատրաստություններով, ընկերները, բարեկամներն ու հարազատները կրկին խորհուրդ են տալիս նրան ամուսնանալ: Ամեն անգամ զորավարը խոսքը կտուրն է գցում՝ «ժամանակ չունիմ» ասելով: Վերջապես, մերձավորների հորդորներին տեղի տալով, 1922թ. սկզբներին Անդրանիկը ամուսնանալու համաձայնություն տվեց: Հարսնացուն Նվարդ Քյարքչյանն էր՝ մի համեստ ընտանիքի զավակ, Բուլղարիայի Ֆելիպե քաղաքից: Նրան հավանել եւ ընտրել էր քույրը՝ Նազելին: Նվարդը խելացի օրիորդ էր, համեստ ու համակրելի: Հայրենասեր աղջիկը ժամանակին Բուլղարիայում մտել էր Դաշնակցության շարքերը եւ այնտեղ ազգային-հայրենասիրական աշխույժ աշխատանք կատարել: Անդրանիկն արդեն 57 տարեկան էր, իսկ օրիորդը՝ 28: Խանգարողը տարիքի մեծ տարբերությունն էր՝ 29 տարի: Բայց աղջիկն անդրդվելի էր, թեպետ հայրը դեմ էր: «Նա հայրենիքին իր կյանքը տվեց,- ասում էր Նվարդը,- ես էլ նրան իմ երիտասարդությունը պիտի տամ»: Վերջապես հայրը տեղի տալով՝ ընդառաջ գնաց դստեր ցանկությանը: 1922թ. մայիսի 15-ին Անդրանիկը եւ Նվարդը ամուսնացան: Կնքահայրը Պողոս Նուբար Փաշան էր: Անդրանիկի հարազատները, ընկերներն ու բարեկամները ուրախ էին, որ Նվարդը նրա սրտովն էր: Նրանք հույս ունեին, որ վերջապես տարագիր Զորավարը կզգա ընտանեկան ջերմություն եւ հոգատարություն, կփոխվի նրա ապրելակերպը, որ ամուսնությունը դրական ազդեցություն կգործի նրա ներաշխարհի վրա, նրան դուրս կբերի կյանքի տաղտուկ մենությունից, ինքնամեկուսացման հակումներից: Մի քանի շաբաթ Փարիզում մնալուց հետո նորապսակները մեկնեցին Լոնդոն, որտեղ հայկական միացյալ ընկերության կազմակերպած հավաքում ելույթ ունեցավ հայ ժողովրդի պաշտելի հերոսը: Նա հուսադրեց ներկաներին եւ կոչ արեց միշտ ապրել հայորեն եւ մնալ հայ: Անդրանիկը եւ Նվարդը Ամերիկա մեկնեցին 1922թ. հուլիսի 5-ին: 1927թ. մի երեկո ամուսինները դուրս եկան զբոսանքի: Դիտելով դիմացի սարերը՝ Զորավարը հոգոց հանեց. գուցե մտաբերեց Սասնա լեռնե՞րը: Երբ վերադարձան, Անդրանիկը հանկարծ դիմեց կնոջը. «Նուարդ, մահուան համար չեմ ցավիր, կը ցավիմ, թե որքան ուրախ պիտի ըլլան թուրքերը: Ախ, եթե անգամ մըն ալ պատեհութիւն ունենայի… Մահս չեմ հոգար, այլ գործս, որ կիսատ մնաց…»: Նվարդը խորապես ազդված էր ամուսնու խոսքերից: Նա փարվեց իր լեգենդար ամուսնուն, շոյեց ճերմակած մազերը, սրբեց քրտնած ճակատը: «Հոգիս, ինչո՞ւ այդպէս կը խօսիս»,- հարցրեց Նվարդը: Բայց Անդրանիկը առաջ տարավ իր խոսքն՝ ասելով, որ եթե մեռնի, իր մարմինը օտար հողում չթաղեն, տանեն հայրենի հող եւ այնտեղ ամփոփեն… Կինը հեկեկաց, իսկ Անդրանիկը նախ զղջաց կնոջը ցավ պատճառելու համար, իսկ մյուս միտքը հպարտության զգացումն էր, որ իր կողքին ունի աստվածային հոգի: Չնայած Զորավարը Նվարդի հետ ապրեց ընդամենը մի քանի տարի, բայց Նվարդը մինչեւ վերջ համոզված էր, որ ընտրության մեջ չի սխալվել, իր կողքին բյուրեղային մաքրությամբ, խղճով մի մարդ էր, որ շարունակում էր ապրել ու գործել միմիայն ազգի համար, հայ ժողովրդի բարօրության համար: Սասունի արծիվը մահացավ օտար եզերքում: Նրա վերջին խոսքերն էին. «Նվարդ, մի շվարիր»: 1927թ. օգոստոսի լույս 31-ին վախճանին հասավ հայոց պատմության մեծագույն ռազմիկներից մեկի հերոսական կյանքը: Երկրային կյանքին հրաժեշտ տվեց փոթորկահույզ եւ մրրկահույզ մի հոգի, հանդուգն ու խիզախ մի էություն, հմայիչ մի առասպել: Այն հողին, որ նա այնպես պաշտում էր եւ որին որդիաբար նվիրված էր ողջ էությամբ, նա արժանացավ երկար տասնամյակներ անց: Այժմ նա հանգրվանել է Եռաբլուրում եւ կարծես իր ներկայությամբ հսկում է Մայր Հայրենիքի անդորրը:
Սիրուն
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
ՏԵՆԴ
Ավազներից հանված լուսայգները Ոգու ծածկում են ոսկորները որբության, հետքերը սարսափի: Ծաղր են երազն ու քամին, որ սուլում են անապատի երգեր խաղաղության ուսերն ի վար: Հո- րիզոնից կաթում են բիբերը տարածու- թյան: Մահը նշանն է միակ, որ մնացել էր բնակա- վայրից: Պատմության կոպերի տակ եռում էր հրաբուխը Տենդի: Կնոջ շրթունքներ են բուսել քարերից անհայտության: Հիշատակի հողմը փորում է սալահատակված մեղքերը Մութի /«թուրք» բառի հոմանիշը կհամարեի, եթե բառն այդ ներքուստ չվիրավորվեր/: Բոլոր բառերը կորցրել են իրենց հիշողությունը, երբ անցնում էին Հայոց Մեծ Եղեռնի զոհերի կողքով: Խելագարված բառապաշարից հորդել է գիշերը պատմության: Հիմա ճանապարհն է հղկվում հիշողության... Խիղճը պարկուճ է դարձել սնամեջ... Բռունցքներ եմ հանում ավազներից Կամքի եւ տեղադրում պատվանդանի վրա Հույսի: /Անդունդ եւ երազ/:
Հիշողության քարանձավները, լցվելով ուրվական- ներով, եռում են խտությունից Տենդի. ուր որ է պայթելու են եւ... կմախքներ են թափվելու լույսի ճառագայթներից: Հավատը խորան է, որից դուրս ինքն իրեն է որոնում Աստված: Կամք, երազ, հույս: Մարդը հենարանն է բախտի: Մի ծաղիկ իր բուրմունքն է տարածում աշխարհի քմծիծաղի վրա... ՌՈԲԵՐՏ ԵՍԱՅԱՆ
ԱՐՋ - ԵՂԲԱՅՐՆԵՐԻ ԵՎ ԱՅԼՈՑ ԱՐԿԱԾՆԵՐԸ ԼԵՌՆԱՅԻՆ ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ Ղարաբաղյան հեքիաթ Սկիզբը` նախորդ համարներում Արջ-եղբայրները լսել էին իրենց բարեկամին «ւ գնացել անտառ... Անտառապահը խիստ զարմացած էր այծի վարմունքից, բայց շուտ կողմնորոշվեց »Հավանաբար արջերը չէին ուզում հարձակվել այծի վրա: Չէ՞որ նրանք կարող էին դա անել մինչեւ իմ գալը«,- մտածեց Գուրգենը: Միայն արջերի գնալուց հետո այծը հանգստացավ «ւ տիրոջ հետ գնացին տուն: Այդ դեպքից հետո Գուրգենը սկսեց հետեւել իր այծին «ւ համոզվեց, որ արջերը, իրականում պահպանում էին այծին: 1 Այ քեզ բա¯ն,- զարմացել «ւ ուրախացել էր անտառապահը: Վերադառնալով տուն` նա կնոջը պատմեց այդ զարմանալի դեպքի մասին: Մի անգամ Գուրգենը տան պատուհանից տեսավ, որ իր այծը երեք արջերի հետ գալիս են իրենց տուն «ւ արջերից ամենամեծը սաստիկ կաղում էր: Անտառապահը դուրս էր եկել նրանց ընդառաջ: Ավագը քարշ էր եկել, բարձրացրել առջեւի թաթը «ւ աղերսալի նայել Գուրգենի աչքերին: Անտառապահը արջի թաթի տակ տեսել էր մի մեծ փուշ, զգուշորեն դուրս քաշել «ւ շոյել Ավագին: Անին «ւ Ալյոշան, որ այդ պահին տանն էին, նույնպես դուրս էին թռել «ւ վազել դեպի արջերը «ւ … 2 Ալյոշա, Գուրգեն քեռի, դուք տեսնու՞մ եք քոթոթի խալը, սա նա էր, որին հանդիպել էինք անտառի բացատում,- ճչացել էր Անին: Նա ուզում էր մոտենալ, փաղաքշել Արջուկին: 3 Երեխանե°ր, հիմա պետք չէ մոտենալ՝ նրանցից մեկը վիրավոր է: Արջերը նման վիճակում դառնում են անկանխատեսելի «ւ ցանկացած պահի կարող են անսպասելի հարձակվել: Քիչ համբերեք« կընտելանան, ձեր հետ կխաղան,- հորդորել էր անտառապահը: Հետո Գուրգենը խնդրել էր Նաիրուհուն տան նկուղից բերել մի դույլ մեղր «ւ հյուրասիրել արջերին: Դրանով ամուսիններն իրենց շնորհակալությունն էին հայտնում` իրենց այծի նկատմամբ բարի վերաբերմունքի համար: Արջ-եղբայրները կերել էին մեղրը, շնորհակալություն հայտնել «ւ բարձր տրամադրությամբ գնացել անտառ: Այսպիսով նրանք բարեկամացել էին նաեւ այծի տերերի՝ Գուրգենի «ւ Նաիրուհու հետ «ւ օգնել անտառապահին ավարտել բաղնիքի «ւ ցախատան շինարարաությունը: Ավագը մեջքի վրա մեծ քարեր էր կրում, իսկ Ծուռթաթը «ւ Արջուկը լծվել էին սայլակին «ւ տեղափոխել ավազ, աղյուսներ ու կրաքար: Մի քանի օրից, արջ-եղբայրների հաջորդ այցելության ժամանակ, Նաիրուհին տեսնելով ոտքից գլուխ ցեխի մեջ կորած Արջուկին՝ նստեցրել էր տաշտակի մեջ «ւ փոքր երեխայի պես լողացրել: Արջուկը բոլորովին դիմադրություն չէր ցուցաբերել, քանզի շատ էր սիրում ջրի մեջ թավալվել՝ միայն չէր հասկանում, որ ցեխոտ չպետք է լինի ջուրը… Շուտով« երբ Գուրգենն անտառում էր« «ւ սկսել էր հավաքել ընկույզ «ւ հատապտուղներ՝ լսել էր բարձր, վայրի խռնչյուն: »Դա հրեշն է «,- մտածել էր Գուրգենը: Նա այդպես էր կոչում արու վարազ հսկային: Նա համարվում էր Թարթար գետի կիրճի «ւ նրան հարակից անտառների ահն ու սարսափը՝ ահռելի մեծ էր «ւ երկար ժանիքներ ուներ: Վարազ հսկայից խույս էին տալիս եւ շրջանցում բոլոր գազանները: Նույնիսկ հազվագյուտ խոշոր հովազն էր վախենում նրանից: Լսելով խռնչյունը` անտառապահը ետ նայեց «ւ տեսավ, թե ինչպես են արջ եղբայրները փախչում հսկա վարազի կրնկակոխ հետապնդումից: Ժամանակ չկորցնելով` Գուրգենը թաքնվել էր խիտ թփուտներում «ւ օդ կրակել: Վարազը կանգ էր առել, նայել չորս բոլորը, բայց ոչ-մեկին չէր տեսել: Գուրգենը նորից էր կրակել: Վարազ հսկան վազել էր կրակոցների ուղղությամբ... Այդ ընթացքում արջ եղբայրները շուտափույթ հեռացել «ւ անհետացել էին անտառի խորքում: Անտառապահը, իհարկե, լավ գիտեր գաղտնի արահետները «ւ հեռացել էր »հրեշից« աննկատ: Այսպիսով անտառապահը փրկեց իր նոր բարեկամներին հսկա վարազի հետ սարսափելի գոտեմարտից... Անտառապահի «ւ արջերի բարեկամության լուրը տարածվեց հինավուրց Արցախի լեռնային մարզի՝ Ղարաբաղի գյուղերով «ւ քաղաքներով, որտեղ հնուց հնուց ի վեր բնակվում էին հայերը: Լեռնային Ղարաբաղի մայրաքաղաք Շուշիից անտառամերձ գյուղ էին եկել արջ պարացնողներ Արմենն ու Կարենը: Նրանք Գուրգենին առաջարկել էին ոսկի «ւ դրա դիմաց խնդրել` բռնել ու իրենց տալ Արջուկին:Բարի «ւ ազնիվ Գուրգենը, իհարկե, չէր կարող դավաճանել իր փոքրիկ բարեկամին: Նա մերժել էր այդ առաջարկը` »Անտառապահը պարտավոր է պահպանել անտառը «ւ նրա բնակիչներին, ոչ թէ նրանց վաճառել«, - ասել էր Գուրգենը: 4 Բայց արջ պարացնելը միայն շահ ստանալու համար չէ, այլ նաեւ զվարճացնելու, - համառեցին Կարենն ու Արմենը: Մենք որոշել ենք նաեւ ներկայացումներ կազմակերպել փոքռ երեխաների համար` անհատույց, - ասել էին նրանք: 5 Այդ դեպքում Ձեր ուզածը փնտրեք մեր անտառներից դուրս: Ես չեմ կարող հուսախաբ անել իմ բարեկամ-արջերին, որոնք վստահում են ինձ: Առավել «ւս չեմ կարող դավաճանել Արջուկին: Ոչ միայն ոսկով, կամ ցանկացած որեւէ բարիքներով չի կարելի դավաճանել բարեկամին «ւ ընկերոջը: Դավաճանությունը շատ ծանր մեղք է, - Վերջացրել էր Գուրգենը: Արմենն ու Կարենը հեռացել էին ձեռնունայն: Գուրգենի ընտանիքի «ւ այծի բարեկամությունը արջ եղբայրների հետ շարունակվում էր... *** Քոչվորների առաջնորդը՝ Օզիր փաշան գերված Ռուդիկին նշանակել էր ձիերի ախոռը սպասարկող բանվոր:Նրան վերաբերվում էին ինչպես ստրուկի:Ամեն օր խոտ էր կրում, ձիերին կերակրում,մաքրում, թափում թրիքը, տանում մոտակա գետակը լողացնում «ւ ջուր խմեցնում: Ցանկացած պահին Ռուդիկին ծանրաբեռնում էին այլ աշխատանքներով:Խոր փոսեր էր փորում ՝ ավազակների հափշտակած զանազան իրեր պահեստավորելու համար, շալակում, տեղափոխում ծանր սնդուկներ: Իսկ երբ ավարտում էր այդ աշխատանքները ստիպում էին ծառեր կտրել «ւ վառելափայտ կոտրատել:Օրվա կեսին Ռուդիկին տալիս էին հաց ու ջուր «ւ նա նորից շարունակում էր աշխատանքը: Քոչվոր-ավազակները հաճախ նրա կատարած աշխատանքներում ինչ-ինչ թերություններ էին հնարում «ւ ծեծի ենթարկում: Սաստիկ հոգնած Ռուդիկը հանգստանում էր միայն կարճատեւ քնի ժամանակ , իսկ վաղ առավոտյան նորից սկսվում էր հոգեմաշ աշխատանքը: Նա մի քանի անգամ փորձել էր փախչել գերությունից: Սակայն ամեն անգամ բռնում էին «ւ դաժանաբար ծեծում:Խեղճ Ռուդիկը ամեն օր աղերսում էր Աստծուն` փրկվելու գերությունից:Նա շատ էր կարոտել իր գյուղը,սիրելի ծնողներին, պապին ու տատին,ընկերներին` հատկապես Անիին,նույնիսկ՝ այծին… Ռուդիկի միակ պաշտպանը Ռաշիդն էր` փաշայի տարեց ախոռապետը: Նա հայրաբար էր ընդունել գերի ընկած հայ երիտասարդին, ինչը պայմանավորված էր իր կյանքում տեղի ունեցած մի անմոռանալի դիպվածով: Ռաշիդը երիտասարդ հասակում իր ցեղակից ընկերների հետ մեկնել էր Պարսկաստան՝ աշխատանք որոնելու:Նրանց ընդունել էին մի քարհանքում որպես քար կտրող բանվորների: Քարհանքը փռված էր մի բարձրադիր ժայռի շրջակայքով՝ ներառելով վերին «ւ ստորին տեղամասերը: Նույն քարհանքում աշխատում էին նաեւ մի խումբ հայեր՝ Լեռնային Ղարաբաղի Վանք գյուղից «ւ նրանց թվում` Ռաֆիկը: Նրանց տեղամասը ժայռից ներքեւ ընկած հատվածն էր, իսկ հարեւանությամբ,քիչ հեռու աշխատում էին Ռաշիդն իր հայրենակից ընկերների հետ: Համատեղ աշխատանքը «ւ կենցաղը մերձեցրել, ավելին՝ բարեկամացրել էին բոլորին, հատկապես Ռաշիդին «ւ Ռաֆիկին:Նրանք միասին էին վերջացնում աշխատանքը, ճաշում «ւ զբոսնում հանգստի ժամերին: Մի անգամ, վերին տեղամասի քարհատների անփույթ գործելու հետեւանքով,պոկվել էր մի մեծ քարաբեկոր «ւ հետզհետե թափ առնելով՝ գահավիժել ներքեւ՝ Ռաշիդի ուղղությամբ: Աղետը դառնում էր անխուսափելի…Ռաֆիկը, որ նկատել էր դա ճչացել՝ 1 Զգուշացի°ր Ռաշիդ,- անձնազոհ նետվել «ւ իր հետ միասին մի կողմ էր գլորել Ռաշիդին: Մի ակնթարթ հետո քարաբեկորը սլացել էր նրանց կողքով «ւ ընկել ձորը: Այդ դեպքը Ռաֆիկի «ւ Ռաշիդի բարեկամությունն ավելի էր ջերմացրել: Նրանք հաճախ էին անկեղծ զրուցում: Ռաշիդը «ւ նրա հետ աշխատող ցեղակիցները, նաեւ այլ քոչվորներ չէին կիսում իրենց առաջնորդների «ւ մյուսների կարծիքն այն մասին,որ իբր հայերը վատ մարդիկ են ,նրանք պաշտում են ոչ իրենց՝ քոչվորների Աստծուն: Դրանք էին պատճառները,որ նրանք թշնամաբար էին տրամադրված հայերի նկատմամբ: Իսկ Ռաշիդի «ւ նրա համախոհների համոզմամբ բոլորի Աստվածը մեկն էր, միայն նույն Աստծուն, ի տարբերություն հայերի, նրանք կոչում էին Ալլահ, որը բոլոր մարդկանց սիրում է հավասարաչափ: Աշխատանքներն ավարտելուց «ւ վարձատրություն ստանալուց հետո Ռաշիդը «ւ Ռաֆիկը ընկերների հետ վերադարձել էին իրենց տները «ւ ճակատագրի բերումով այլեւս երբեք չէին հանդիպել: Անցած երկար ու ձիգ տարիները Ռաշիդի հիշողությունից չէին ջնջել նրա՝ հայերի «ւ հատկապես Ռաֆիկի նկատմամբ ջերմ վերաբերմունքը «ւ հարգանքը: Ռաշիդը շատ էր խղճում դժբախտ երիտասարդին «ւ գաղտնի օգնում՝ գոնե փոքր-ինչ թեթեւացնելու նրա ծանր կացությունը:Երբ մութն ընկնում էր, Ռաշիդն աննկատ ուտելիք էր բերում Ռուդիկին, քաջալերում նրան: Բայց ամենակարեւորը սիրտ էր տալիս, սատարում, որպեսզի նա չհուսալքվեր «ւ չկորցներ գերությունից ազատվելու ձգտումը «ւ հավատը: Իսկ Օզիր փաշան պատրաստվում էր նոր արշավանքի, եւ չէր ուզում իրենց հետ վերցնել Ռուդիկին` վախենալով, որ կարող էր փախչել... Ռաշիդը նույնպես մտածում էր այդ մասին, բայց հակառակ փաշայի՝ որոշել էր ամեն գնով օգնել Ռուդիկին ազատվել գերությունից: Այդ պատճառով շատ էր խնդրել փաշային` թույլատրել նրան շարունակել աշխատանքը նաեւ արշավանքի ժամանակ, պատճառաբանելով, որ Ռուդիկը շատ է օգնում իրենց «ւ առանց նրա շատ դժվար կլինի:Ռաշիդը ավազակապետի զարմիկն էր «ւ նրա կողմից շատ հարգված մարդ: Այդ պատճառով չէր մերժել: Ռաշիդը շտապել էր Ռուդիկին հայտնելու ուրախ լուրը: 2 Սա գերությունից ազատվելու լավ հնարավորություն է: Այսուհետեւ չպետք է այդքան ընկճվես, հավաքիր ուժերդ, քիչ էլ համբերիր: Պետք է հուղալ, որ կհանդիպես հարազատներիդ,- ասել էր բարի ախոռապետը, իսկ մտքում մտածել »վերջապես կկարողանամ հատուցել խղճիս պարտքը«… Ռուդիկի աչքերը, անկախ իր կամքից, արցունքոտվել էին: Նա պինդ ողջագուրվել էր Ռաշիդին… Հայրենի գյուղի, հարազատների կարոտը «ւ ստրուկի իր անտանելի ծանր վիճակը հոգեմաշ էին արել խեղճ Ռուդիկին, ջլատել ուժերը« թուլացրել կամքը: Այդ պատճառով չէր կարողացել մի անգամից ընկալել «ւ սթափ գնահատել լսածը: Նա ոգեւորված էր, երջանիկ: Սակայն Ռաշիդի գնալուց հետո ներխուժած ծանր մտքերը սկսեցին տանջել նրան« բզկտել հոգին… Չէ՞որ այդքան երազած «ւ տենչած ազատությունը պետք է ձեռք բերվեր իրենց, պապի ու տատի գյուղերի, անտառների նվաճման, հարազատների «ւ հայրենակիցների հնարավոր կորուստների գնով… Հայրենիքի նկատմամբ սերը Ռուդիկի համար վեր էր ամեն ինչից՝ նույնիսկ անձնական երջանկությունից: Հայրենասեր «ւ ազնիվ երիտասարդը հասկացել էր, որ ազատությունը նման գնով իրեն պետք չէր: Դրանից հետո Ռուդիկը դարձել էր ավելի ինքնամփոփ, ապրումները` խորացել, նա ավելի ընկճված՝ հայտնվել էր փակուղում … Այդ ապրումներից ներշնչված Ռուդիկը երազ տեսավ: Իբր նա հայցքն ուղղել էր առ Աստված՝ աղոթելու: Հանկարծ ամպերի մեջ հայտնվել էր Նժույգի վրա սլացող մի հեծյալ: Հեծյալ զույգը հետզհետե ուղղվում էր դեպի քոչվորների հավաքատեղի : Երբ մոտեցել էին, Ռուդիկը հեծյալի մեջ ճանաչել էր հորը: Իբր Գուրգենը ձիով մխրճվել էր Օզիր փաշայի վրանի մեջ, ոտնակոխ արել ամեն ինչ, բարձրացրել դաշույնը՝ փաշային սպանելու… Սա ծնկի էր իջել. 3 Մի սպանիր, ես տասը կնոջ «ւ քառասուն զավակների տեր եմ: Անտեր մի թողնիր նրանց: Գուրգենը խղճացել էր «ւ զայրացած հրամայել. 4 Չարագործ, անմիջապես ազատ արձակիր որդուս, ես եկել եմ նրան տանելու® Ռուդիկը նետվել էր դեպի հայրը: Սա նստացրել էր որդուն ձիու վրա, իր առջեւում «ւ սկսել էին ամպերի մեջ սավառնել: Այդտեղ երազն ըդհատվել էր` Ռուդիկն արթնացել: Ապրումներից «ւ հուզմունքից նա սաստիկ քրտնել էր, ջուր դարձել… «ւ դառը հեկեկացել ® Շուտով Ղառ ագռավը թռել էր մեր հեքիաթի անտառների ծեր Ղառ-ղառի մոտ «ւ նրան տեղեկացրել, որ ելուզակները պատրաստվում էին նոր հարձակումների: Այս անգամ նրանք որոշել էին գրավել անտառներն` իրենց անասունների արոտավայրեր դարձնելու համար: Ղառ ագռավը լսել էր, թե ինչպես քոչվորները իրենց առաջնորդի վրանի մոտ քննարկել էին Թարթար գետի կիրճի «ւ նրա շրջակայքի անտառների գրավման ծրագիրը: Ղառ ագռավը նկարագրել էր նաեւ քոչվորների գտնվելու վայրը: Ծեր ագռավը իմանալով արջ-եղբայրների «ւ անտառապահի բարեկամության մասին` անտառում փնտրել ու գտել էր նրանց: Նա խնդրել էր արջ-եղբայրներին` հաղորդել անտառապահին տագնապալի լուրը: Սակայն արջ եղբայրները չհամբերելով՝ նախ այդ լուրը հայտնեցին անտառի արջերին: Քիչ անց անտառի ողջ բնակչությունն արդեն տեղյակ էր քոչվոր ավազակների չար ծրագրի մասին: Բոլոր գազաններն ու թռչունները շտապել էին հավաքվել անտառային լճակի մոտ` պաշտպանության հարցը քննարկելու: Նրանց էին միացել մոտակա ժայռերում բնակվող արծիվները, ճուռակները, բազեները: Առաջինը խոսել էր անտառների հնագույն բնակիչը՝ Ղառ-ղառ ագռավը. 5 Ես այս անտառներում ապրում եմ երկու հարյուր տարուց ավելի: Շատ հարձակումներ «ւ կռիվներ եմ տեսել իմ կյանքում: ԵՎ գիտեմ, որ կարելի է հաղթել միայն այն դեպքում, երբ բոլորը միասին համախմբված պայքարում են թշնամու դեմ: Կոչ եմ անում բոլոր թռչուններին «ւ գազաններին մոռանալ իրար հասցրած վիրավորանքները «ւ վեճերը ու միասին պաշտպան կանգնել մեր տներին, անտառներին: Հետո խոսել էր մեղուների թագուհին` մայր-մեղուն: 1 Իմ թագավորությունը չի կարող մի կողմ քաշվել, երբ վտանգված է մեր բոլորի հայրենիքը: Ես տրամադրում եմ քառասուն հազար անձնազոհ զինվոր-մեղուներ՝ քաջ հրամանատար Մեղվիկի գլխավորությամբ: Իմ զինվոր-մեղուները լավ են տիրապետում պարեկային ծառայությանը: Նրանք պատրաստ են հսկել «ւ պահպանել անտառների մատույցները «ւ հազարներով հարձակվել ու խայթել ավազակներին, երբ նրանք հայտնվեն: Ավագը հաղորդեց արջերի որոշումը. 1 Անտառների բոլոր արջերը պատրաստ են մյուս գազանների հետ միասին պայքարել թշնամու դեմ մինչեւ հաղթանակ,-ասել էր նա: Հետո խոսեց հսկա արու վարազը: 2 Ես խոստանում եմ այլեւս ոչ մի գազանի չնեղացնել, բարեկամանալ բոլորի հետ «ւ օգնել նրանց: Վայրի խոզերի մեր եղբայրությունը առանց բացառության պատրաստ է կռվելու թշնամու դեմ: Մենք դեռ ցույց կտանք այդ ավազակներին® Անտառների «ւ մոտակա ժայռերի մնացած բնակիչները՝ գայլերը, աղվեսները, հովազները, օձերը՝ բացի Կեւոյից, մորուքավոր վայրի այծերը, մուֆլոնները, արծիվները, ճուռակները, բազեները, ագռավները նույնպես խոստացել էին միասին պայքարել թշնամու դեմ: Արջ-եղբայրները անտառի բացատում գտել էին այծին «ւ միասին գնացել անտառապահի մոտ ու պատմել ամեն ինչ: Գուրգենը նրանց լսել էր տագնապով, բայց հանգստացրել իր բարեկամներին: Նա խնդրել էր հաղորդել անտառի «ւ ժայռերի բնակիչներին, որ մարդիկ նրանց դժբախտության մեջ միայնակ չեն թողնի: Եղբայրներին ճանապարհելուց հետո Գուրգենը հավաքել էր իր ջոկատի մարտիկներին «ւ պատմել քոչվոր-ավազակների կողմից սպասվող հարձակումների մասին «ւ զգոնության կոչ արել: Գուրգենը նաեւ սուրհանդակի հետ նամակ էր ուղարկել Լեռնային Ղարաբաղի իշխան Վարդանին, որտեղ նա նշել էր նաեւ գազանների «ւ թռչունների պատրաստակամությունը: Սուրհանդակն իր արագավազ նժույգի վրա արշավել էր դեպի մայրաքաղաք Շուշի: Իսկ Կեւո օձի պլանները ուրիշ էին... նա որոշել էր անմիջապես գնալ «ւ ավազակներին զգուշացնել, որ անտառի բնակիչները տեղյակ են իրենց վրա պատրաստվող հարձակման մասին «ւ հաստատակամ են լուրջ դիմադրություն ցույց տալու համար: Կեւոն թաքուն հեռացել էր անտառից... Նա սողացել, սողացել, սողացել «ւ հասել էր քոչվորների հավաքատեղին: Նրանցից մեկը ցույց էր տվել առաջնորդի վրանը: Եւ այն պահին, երբ ուղում էր ներս սողալ, պահակներից մեկը վախենալով, որ օձը կարող էր խայթել փաշային՝ հրացանի կոթով հարվածել ու ջարդել էր օձի գլուխը: Կեւոն ուղղաձիգ պառկել էր: Դավաճանին արժանի վախճան… Ժողովրդական իմաստությունն ասում է. »Մի° փորիր փոս ուրիշի համար, ինքդ կարող ես ընկնել այնտեղ«: Մինչ անտառամերձ գյուղի սուրհանդակը դեռ ճանապարհին էր, Վարդան իշխանին զեկուցեցին քոչվորների նոր հարձակումների մասին: Մի գյուղում նրանք փակել էին ջրի աղբյուրը, իսկ մյուսում` թալանել բնակիչների տները «ւ քշել տարել նրանց անասունները: Շուտով անտառապահ Գուրգենի սուրհանդակը ժամանել էր Շուշի «ւ նամակը հանձնել իշխանական պալատի պահակապետին, իսկ նա` իշխանին: Կարդալով նամակը` Վարդանը սաստիկ զայրացել էր. »Քոչվոր-ելուզակները բոլորովին լկտիացել են: Հարկավոր է ամեն գնով վերջ տալ այս վիճակին: Մահ կամ ազատություն«, - մտածել էր նա «ւ իր մոտ կանչել սպարապետին: 1 Հնչեցրե°ք եղջերափողերը, հավաքե°ք զորախմբերը: Հրամանը հասցրե°ք բոլոր գյուղերի ջոկատներին, անտառապահ Գուրգենին: Հարկավոր է, որ նա իր ջոկատով` անտառի «ւ ժայռերի թռչունների հետ, շտապ ներկայանա Շուշի՝ ընդհանուր զորքին միանալու համար: Թռչունները պետք է երկնքից նետվեն թշնամու վրա «ւ սերմանեն սարսափ ու խուճապ: Ձիերին կերակրե°ք լավագույն վարսակով «ւ գարով: Սուրհանդակ ուղարկեք Գանձակ «ւ տեղեկացրեք վարդապետ Ներսեսին՝ արշավանքի մասին: Երեք օրից սկսում ենք հարձակումը,- հրամայել էր Վարդան իշխանը: Նա չէր կասկածում, որ կհաղթեին` ողջ ժողովուրդը «ւ բանակը համախմբված, միասնական էին «ւ հաստատակամ՝ պայքարել «ւ վերջնականապես ազատագրել հայրենիքը: Կարդալով անտառապահի նամակը Վարդան իշխանը սկզբում չէր ուզում օգտվել թռչունների ծառայությունից, քանզի համոզված էր, կհաղթեին առանց նրանց օգնության: Սակայն վեր լուծելով իրավիճակը, որոշեց չմերժել. »Պետք է խրարուսել յուրաքանչյուրի ձգտումը՝ պաշտպան կանգնել իր իսկ տանն ու տարածքին«,- մտածել էր նա : Այդ պատճառով, Գուրգենին ուղղված հրամանում, նշել էր ճակատամարտում նաեւ թռչունների մասնակցության մասին: Սուրհանդակը սլացել էր իշխանական պալատից դեպի անտառամերձ գյուղ՝ տանելով իշխանի հրամանը: Ստանալով հրամանը՝ Գուրգենն իր ջոկատով շտապեց մայրաքաղաք Շուշի: Նրանց ուղեկցում էին արծիվների, ճուռակների, բազեների «ւ ագռավների երամները: Լսելով պատրաստվող արշավանքի մասին` ձիաբույծները նախապես իշխանական պալատ էին բերել իրենց նվերը Վարդան իշխանին: Դա արծաթափայլ Ղարաբաղյան կոչվող հայտնի ցեղատեսակի նժույգ էր՝ լավագույնը իր արագավազ «ւ ազնվագույն ցեղակիցների մեջ: Շուտով մայրաքաղաք Շուշի էր ժամանալ Գուրգենն իր ջոկատով՝ թռչունների ուղեկցությամբ: Հայերի ընդհանուր զորքը պատրաստ էր արշավանքի:Առավոտյան հեծելազորը շարվեց «ւ վերջին անգամ ստուգվեց ընդհանուր պատրաստակամությունը: Ամեն ինչ կարգին էր: Նրանց դիմեց ամբողջ Արցախի մայրաքաղաք Գանձակից ժամանած Ներսես Վարդապետը: 1 Հայրենիքի «ւ ժողովրդի պաշտպանությունը սրբազան գործ է: Ես Ձեզ օրհնում եմ ու կաղոթեմ Աստծուն մեր հաղթանակի համար: Թող օգնի «ւ պահապան լինի ձեզ մեր տեր Աստվածը,- ասել էր սրբազան հայրը: ԵՎ հայերի զորքը շարժվել էր դեպի քոչվոր-ավազակների կողմից գրավված տարածքները® Մինչ Գուրգենը հեծելազորի հետ արշավում էր, Ռուդիկը տեսել էր «ւս մի երազ, իսկ նրա այծին անտառում բաժին էր ընկել ծանր փորձություն: Ռուդիկն երազում տեսել էր Անիին: Իբր նա կանգնած էր իրենց տան կտուրին «ւ ձեռքերը առաջ պարզած դիմում էր իրեն. 2 Ռուդի¯կ, պահպանիր քեզ «ւ շուտ վերադարձի¯ր, ես սպասում ե¯մ քեզ… Երբ արթնացել էր, համոզվել էր, որ Անիին անչափ շատ էր կարոտել: Մյուս կողմից երազը քաջալերել էր նրան «ւ հուսադրել՝ գերությունից մինչ քոչվոների՝ հայրենի գյուղի «ւ անտառների վրա հարձակումը փախուստի եւս մեկ փորձ ձեռնարկել եւ մասնակցել թշնամու դեմ պայքարում: Սակայն իրականացնել մտածածը դարձել էր անհնարին« քոչվորների գրաված տարածքը դրվել էր սաստիկ խիստ հսկողության տակ: Նրան բռնել էին «ւ կրկին դաժան ծեծի ենթարկել…Այդպես էլ չէր հաջողվել փախնել գերությունից… Այդ ժամանակ այծն անտառի բացատում արածում էր« քիչ հեռու՝ կեռ պոզերով մի մուֆլոն` Ղոջը: Հանկարծ այծը տեսավ դեպի իրեն շարժվող մի մեծ հովազի՝ արու Պանտին: Սա մի քանի օր էր, որ զույգավորվելու համար ընկերուհի էր փնտրում, բայց չէր ճարել: Այդ պատճառով դարձել էր սաստիկ ագրեսիվ եւ վտանգավոր… Եթե սրան ավելացնենք , որ Պանտը նաեւ քաղցած էր, պարզ կդառնա, թե ինչ տխուր վախճան էր սպասվում խեղճ այծին…Հակառակի պես նրա բարեկամ արջերը հեռացել «ւ զբաղված էին որս հայթայթելով…Հովազը դանդաղ քայլերով շարունակում էր առաջանալ: Այծն ուղղակի կաթվածահար էր եղել «ւ այնքան վախեցել, որ սկսել էր դողալ… «ւ անկախ իր կամքից միզել… Դա աննկատ չէր մնացել Ղոջից: Նա մոտեցել էր այծին «ւ փսփսացել ականջին. 1 Մի վախեցիր, ես քեզ կպաշտպանեմ: Հովազն արդեն շատ էր մոտեցել: Մուֆլոնը հարմար դիրք գրավեց՝ այծի առաջն ընկնելով« սկսեց ահաբեկել իր պոզերով: Ահարկու հովազը չէր սպասում նման հանդգնոթյուն: Նա ավելի մոտեցավ «ւ մռնչաց՝ մերկացնելով սղոցի նման իր սուր «ւ մեծ ժանիքները… Դա արդեն ցանկացած պահի այծի վրա հարձակվելու ազդանշանն էր : Բայց նրա ճանապարհը փակել էր այդ կամակոր «ւ համառ ոչխարը: Սա ոչ միայն չէր փորձում նահանջել, ավելին՝ պատրաստ էր նետվել մարտի… Այդ պահին այծը փոքր-ինչ սթափվել էր շոկային վիճակից «ւ բարձր մկկալով օգնություն խնդրել: Ավագը, Ծուռթաթը «ւ Արջուկը լսել էին այդ կանչը «ւ սլացել դեպի նա: Իսկ Պանտը ստիպված էր փոխել մարտավարությունը: Նա փորձեց շրջանցել այծին «ւ ցատկել նրա մեջքին : Մուֆլոնը նույնպես շարժվեց «ւ կրկին իր պոզերով փակեց հովազի տեսադաշտը… Հանկարծ… ի զարմանս այծի« Ղոջն ինքն էր անցել հարձակման … Նա մի մեծ «ւ կտրուկ ցատկ էր կատարել «ւ առաջ մղել պոզերը… Մինչ կհասնեին արջ-եղբայրները, հովազը տեղի էր տվել… Նա որոշեց ռիսկի չդիմել «ւ կռվի չբռնվել՝ շուռ եկավ «ւ դանդաղ քայլերով հեռացավ դեպի անտառի խորքը : Այծն ապշել էր տեսածից : Չէ՞ որ հովազն ավելի ուժեղ էր, ճարպիկ, հզոր թաթերով «ւ սարսափելի ճանկերով, բայց պարտվեց … Այծը պարզապես չգիտեր, որ միշտ չէ որ հաղթում է ուժեղը: Կռվի ժամանակ կարող է կատարվել ճիշտ հակառակը:Հաղթում է նա , ով ունի բարձր «ւ հզոր մարտական ոգի, գործում է խիզախ «ւ անձնազոհ: Քիչ հետո հասնում են արջ-եղբայրները «ւ պատրաստվում հարձակվել Ղոջի վրա : Այծը նրանց կանգնեցրել «ւ պատմել էր մուֆլոնի հերոսության մասին: Դե իհարկե, Ավագը« Ծուռթաթը «ւ Արջուկը, քաջալերեցին Ղոջին «ւ խոստացան ոչ միայն ձեռք չտալ, այլ նաեւ պաշտպանել նրան… Իսկ հայերի զորքը շարունակում էր իր երթը: Նրանք ներշնչված էին մարտական բարձր ոգով «ւ լի՝ հաղթելու վճռականությամբ : Զորքերի առջեւից արշավում էր Վարդան իշխանը իր նոր, ազնվացեղ նժույգի վրա նստած: Նժույգը՝ քիչ է ասելը թե սլանում էր, նա պարզապես թռչում էր... Հեծելազորը արշավեց« արշավեց եւ կանգ առավ հանգստանալու՝ ճակատամարտից առաջ« տեղավորվեց ժամանակավոր կացարաններում` գիշերելու: Բայց չէին քնել արծիվները, ճուռակները, բազեները «ւ ծեր Ղառ-ղառը,որ պահակախմբի հետ հսկում էին Իշխանի «ւ նրա զորքի հանգիստը: Վաղ առավոտյան հնչեցրին եղջերափողերը: Հեծելազորը սլացավ դեպի քոչվոր-ավազակների հավաքատեղի: Այդ ժամանակ նրանք զբաղված էին անտառների վրա հարձակման նախապատրաստություններով, իսկ նրանց առաջնորդը` Օզիր փաշան վրանում զվարճանում էր իր կանանց հետ,որոնք տասն էին: Ըստ Վարդան իշխանի մտահղացման, առաջինը հարձակման էին անցել ինքն` իշխանական «ւ Գուրգենն իր ջոկատներով: Նրանք սրընթաց մխրճվել էին վրանների մեջ «ւ «ւ աջ ու ձախ հարվածներ հասցնում շփոթված քոչվորներին:Քիչ անց նրանց էին միացել թռչունները:նրանք սուր ծղրտոցով, քարի նման ընկնում էին թշնամու զինվորների գլխներին: Ահ ու վախով համակված ավազակները չգիտեին ինչպես փրկվել ահարկու թռչունների ներխուժումից: Թռչունների հետեւից հեծելազորի մյուս մասի սրընթաց գրոհը վերջնականապես խուճապ, սարսափ «ւ իրարանցում սերմանեց հակառակորդի զորքի մեջ: Չիմանալով թե ինչպես պետք է գործեն` նրանք իրար հրմշտելով վազվզում էին տարբեր ուղղություններով «ւ բախվում իրար:Լսելով ձիերի դոփյունը «ւ թռչունների ծղրտոցը` Օզիր փաշան վրանի անցքից դուրս էր նայել: Ընդհանուր սարսափը համակել էր նաեւ նրան:Հասկացել էր, թե ինչ էր կատարվում իր՝ զորքը շրջապատված,խուճապահար «ւ անընդունակ էր դիմադրելու: Նրան մնում էր միայն փրկվել փախուստով:
/շարունակելի/ Օզիր փաշան իր հագուստները արագ փոխանակել էր կանանցից՝ Սոլմազի հետ , գլխին գցել գլխաշորը, ծածկել քիթն ու բերանը «ւ իր առաջին «ւ ամենասիրելի կնոջ՝ Ֆաթմայի հետ դուրս եկել վրանից: Նրանք զգուշորեն, գողեգող հեռացել էին, թռել կապված նժույգների վրա «ւ սրընթաց փախել… Դա աննկատ չէր մնացել` պարզապես , ուշադրություն չէին դարձրել կանանց վրա … Գուրգենն անմիջապես նետվել էր դեպի քոչվորների առաջնորդի վրանը՝, որ նրան գերի վերցներ «ւ Ռուդիկի մասին ստույգ տեղեկություններ իմանար: Ներխուժելով վրան «ւ տեսնելով փաշայի շքեղ հագուստներով նստած կնոջը՝ հասկացել էր ամեն ինչ… Բայց արդեն ուշ էր … Հիասթափված Գուրգենը գլխիկոր վերադարձել էր իշխան Վարդանի մոտ … Ճակատամարտն ավարտվել էր հայոց զորքի լիակատար հաղթանակով, այն դեպքում, երբ քոչվորները գերազանցում էին քառակի անգամ… Թշնամին մարտի դաշտում թողել էր մեծ քանակությամբ գույք, անասուններ, ձիեր, զենքեր: Գերված էր քոչվորների բանակը, Ռաշիդը «ւ փաշայի իննը կանայք... Վարդան իշխանը հրամայել էր ձեռք չտալ գերիներին … Թռչունները, բացի արծիվներից, իրենց գործն ավարտված համարելով` ուրախ ծղրտոցով թռան դեպի հարազատ անտառներն ու ժայռերը: Նրանց չմիացան արծիվները, որոնք որոշել էին հաղթանակի առթիվ ուրախ պարերով ուղեկցել զորքին մինչեւ Շուշի: Մյուս թռչունների երամները հասնելով իրենց տները` անտառի բնակիչներին պատմել էին հաղթանակի մասին: Մեղուների թագուհին հրամայել էր բացել լավագույն մեղրի պահեստները «ւ առատաձեռն հյուրասիրում էր բոլոր ցանկացողներին:Ավագը, Ծուռթաթը «ւ Արջուկը կուշտ կերան իրենց սիրելի քաղցրավենիքը: Նրանք «ւս մեկ անգամ հիշեցին իրենց մայրիկին՝ Մեծ Արջին: Հաղթանակը քոչվոր-ավազակների նկատմամբ ապացուցել էր, թե ինչպիսի իմաստուն մայր էր նա եղել, երբ իր զավակներին սովորեցրել էր մշտապես լինել միասին, համախմբված, որով հեշտ կլինի պայքարել թշնամու դեմ «ւ հաղթահարել ցանկացած վտանգ ու փորձանք: Դրանից հետո արջ եղբայրները անտառի բացատում գտան այծին «ւ նրան հաղորդեցին հաղթանակի լուրը: Այծը անչափ ուրախացավ «ւ առաջարկեց բարեկամներին միասին գնալ իրենց տուն: 1 Մի գուցե իմ տերը վերադարձել է արդեն,- ասաց նա: Բայց տանը միայն Նաիրուհին էր: Այծը տխրեց: 2 Մի° մտահոգվիր, նա շուտով կգա,- հուսադրեցին նրան արջերը «ւ գնացին անտառ: Իսկ այդ ժամանակ մարտի դաշտում գտնվող Գուրգենը բոլորովին չէր պատկերացնում, որ իր սիրելի որդին գտնվում էր շատ մոտ՝ Ռաշիդի վրանում: Հաղթանակը «ւ ազատությունն այնքան էին հուզել Ռուդիկին,որ նա խոսքեր չէր գտնում իր երախտագիտությունը հայտնելու բարի Ռաշիդից: Նա միայն ամուր ողջագուրվեց իր փրկչին® 1 Փա¯ռք Ալլահին, վերջապես դու ազատության մեջ ես: Գնա° «ւ ետ մի° նայիր, թե չէ իմ սիրտը չի դիմանա,- ասել էր նրան բարի Ռաշիդը: Ռուդիկը դուրս էր թռել վրանից,վազել դեպի իշխանը «ւ հանկարծ նկատել նրա ետեւում կանգնած Գուրգենին... Նա անակնկալի էր եկել, բայց հաղթահարելով շփոթմունքը՝ նետվել դեպի հայրը : Գուրգենը միանգամից չէր ճանաչել որդուն: Նրա դեմքը մազակալած էր «ւ սաստիկ նիհարած: Երբ ճանաչել էր, թվացել էր, թե դա երազ էր… Վայրկյաններ հետո նա ուշքի էր եկել «ւ գրկախառնվել սիրելի որդու հետ: Ցնցված անսպասելի «ւ անհավատալի հանդիպումից նրանք չէին փոխանակել ոչ մի բառ, այլ միայն լուռ արտասվում էին… Հետո Ռուդիկն անմիջապես սկսել էր հարց ու փորձ անել մոր, պապի ու տատի, ընկերների մասին «ւ միայն հանգստացել, երբ լսել էր, որ բոլորն էլ ողջ «ւ առողջ էին … Սակայն նա շուտով սթափվել էր խղճի խայթ զգալուց: Հասկացել էր, որ ենթարկվելով հուզումնալից ապրումների, իր փրկչին՝ Ռաշիդին, թողել էր միայնակ … Ճիշտ է, նրան իր բարեկամ- հայրենակիցների կողմից ոչ մի կողմից վտանգ չէր սպառնում: Բայց, այդ մարդիկ անծանոթ էին նրան, ավելին՝ թշմանիներ: Այդ ընթացքում Վարդան իշխանն արդեն իսկ ընդունել որոշում «ւ պատրաստվում էր հայտնել բոլոր գերիներին ազատություն շնորհելու մասին« բայց նրանից առաջ ընկավ Ռուդիկը: Նա ներողություն խնդրեց հորից «ւ արագ մոտեցավ իշխանին: Համառոտ պատմելով մարտի դաշտում իր հայտնվելու պատմությունը՝ Ռուդիկը խնդրեց իշխանից ներողամիտ լինել Ռաշիդի նկատմամբ: Վարդան իշխանը իր մոտ էր հրավիրել ախոռապետին. 2 Ռուդիկն ինձ պատմել է նրա նկատմամբ Ձեր հոգատար «ւ մարդկային վերաբերմունքի մասին: Ձեր բարությունը «ւ մեծահոգությունը անգնահատելի են: Ես պատրաստ եմ կատարելու ձեր յուրաքանչյուր ցանկությունը: Պահանջե°ք «ւ դա անհապաղ կկատարվի: 3 Հարգարժա°ն իշխա°ն, ես պարզապես օգնել եմ փորձանքի մեջ ընկած պատանուն «ւ դա կատարել եմ միմիայն իմ խղճի թելադրանքով: Ես բարություն եմ համարում« ինչ կատարվում է անշահախնդիր` չսպասելով դրա դիմաց ինչ-որ հատուցում: Այդ պատճառով, հարգարժան իշխա°ն, խնդրում եմ Ձեզ, հատուկ ինձ համար չանել որեւէ բան «ւ վարվել այնպես, ինչպես մյուս գերիների հետ,- պատասխանել էր բարիՌաշիդը: 4 Դուք շատ ազնիվ «ւ առաքինի մարդ եք: Թող աստված Ձեզ պահապան լինի: Իսկ հիմա կլսեք իմ որոշումը,- այս ասելով` Վարդան իշխանը հրամայեց հավաքել բոլոր գերիներին «ւ դիմեց նրանց. 5 Ձեր վախկոտ առաջնորդը լքեց ձեզ, նույնիսկ իր կանանց ու փախավ մարտի դաշտից: Դուք անօգնական «ւ անպաշտպան մարդիկ եք՝ նման ընկածներին, իսկ ընկածին չի կարելի խփել, դա մեղք է: Ես ձեզ ներում եմ: Վերադարձե°ք ձեր վայրերը: Բայց երբեք այլեւս չհամարձակվեք հարձակվել մեր խաղաղ ժողովրդի «ւ անտառների բնակիչների վրա, ավերել մեր եկեղեցիներն ու խաչքարերը… Քոչվորների զինվորները, փաշայի կանայք խիստ ազդված էին Վարդան իշխանի բարությունից «ւ մեծահոգությունից: Նրանք գետնին էին ընկնում «ւ շնորհակալություն հայտնում: Ոգեւորված իշխանի այս խոսքերից` Ռուդիկը նետվել էր դեպի Ռաշիդը: Շատ դժվար էր բաժանվել նրանից... 1 Ես երբեք, երբեք չեմ մոռանա քո անսահման բարությունը: Երջանիկ եմ, որ դու նույնպես ազատության մեջ ես: Մնաս բարո¯վ, ,- ասել էր Ռուդիկը: Այդ պահին նրանց էր մոտեցել Գուրգենը՝ ձիերի հետ: Նա Ռաշիդին իր խորհին շնորհակալությունը հայտնելով որդուն ցուցաբերած օգնության եւ բարության համար« նրան տվել էր Վարդան իշխանի նվերը՝ ինը նժույգ: 2 Թող փաշայի կանայք վերադառնան ձիերով, «ւ ոչ փոշոտ ու քարքարոտ ճանապարհը՝ ոտքով, - ասել էր անտառապահը: Ռաշիդը խորապես հուզվել էր այդ նվերից ... »Ահա թե ինչպիսի եզակի բարության «ւ վեհանձնության տեր է հայերի իշխանը«,- մտածեց նա: Իսկ Վարդան իշխանը դիտելով Ռուդիկի «ւ Ռաշիդի ջերմ հրաժեշտի տեսարանը` մտածեց բարության աստվածային հզոր ուժի մասին, որն ընդունակ է մարդկանց թշնամիներից բարեկամներ դարձնել, անգամ, երբ նրանք պատերազմում են միմյանց դեմ: Այնուհետեւ Վարդան իշխանը սպարապետին հրամայեց հավաքել հեծելազորը «ւ արշավել դեպի տուն: Գուրգենը իր նժույգի վրա վերցրեց Ռուդիկին, «ւ հայերի հեծելազորը շարժվեց… 3 Հայրիկ ես սկսում եմ հավատալ երազներին … Ինչ հիմա կատարվում է, ես նման մի բան տեսել էի երազում … Զինվորների տրամադրությունը շատ բարձր էր: Նրանք կատակում էին «ւ իրար պատմում զվարճալի պատմություններ եւ քրքջում... Վերջապես հասավ արծիվների սպասված ժամը՝ «ւ նրանք սկսեցին զույգերով ցուցադրել սավառնելու իրենց բարձրագույն արվեստը, ուղեկցելով դա զուգապարերով: Մերթ արուն «ւ էգ արծիվները իրենց մեկ ոտքի ճանկերը մեկը մյուսի մեջ խճճելով սլանում էին ցած, բայց գետնին չհասած սահուն կերպով նորից ճախրում էին վեր: Մերթ իրենց վզիկներով փաթաթվում էին իրար «ւ պատկերում կախարդական երկգլխանի թռչնի պարը: Մերթ փաթաթված վզիկներով ուղղահայաց իջնում էին գետին, ապա ետ հրվելով տարբեր ուղղություններով` արագ սլանում էին վեր, իսկ բարձրության վրա ճախրում էին իրար ընդառաջ «ւ նորից փաթաթվում ... Հետո արու արծիվները իրենց հզոր կտուցներով բռնում էին էգերի թեւերից «ւ այդպես թռչում... Բոլորն ուշադրությամբ դիտում էին այդ հրաշալի ներկայացումը: Վարդան իշխանը հմայված էր այդ եզակի գեղեցկության արծվապարերով: Նա հանկարծ հիշեց, որ հայերի որոշ եկեղեցիների արտաքին պատերի վրա տեսել էր փորագրված զարդաքանդակներ` նման պատկերներով: »Մի՞թե մեր ճարտարապետներն ու որմնադիրները դրանք ընդօրինակել են` դիտելով արծիվների պարը«,- մտածեց Վարդան իշխանը: Ազնվացեղ նժույգը՝ նեղացած իր տիրոջից` ողջ ուշադրությունը թռչունների ելույթին նվիրելուն, բարձր խրխնջացել էր՝ այն իր կողմը շեղելու նպատակով: 1 Հիմա կտեսնենք, թե ում պարն է ավելի գեղեցիկ,- քթի տակ քրթմնջաց ձին: Նա սկսեց ցուցադրել իր պարային ընդունակությունները: Մերթ ընդ մերթ կտրուկ դանդաղեցնում էր վազքը, ապա կանգնում «ւ գեղեցիկ շրջապտույտներ կատարում, հետո սմբակներով հաջորդաբար դոփում գետնին, ապա կտրուկ պոկվում տեղից, սլանում առաջ, նորից դանդաղեցնում վազքը «ւ կատարում շրջապտույտներ: Հետո նա կանգնում էր «ւ գեղեցիկ կերպով օրօրվում` մի փոքրիկ թեքվելով մերթ աջ, մերթ ձախ... Իշխանը չէր խանգարում նժույգին, հակառակը՝ նրան քաջալերում էր հյութալի խնձորներ կերակրելով: Մինչ Շուշի դեռ ժամանակ կար, «ւ Վարդան իշխանը տրվեց մտորումներին, իսկ հայր եւ որդի սկսեցին պատմել բաժանման ժամանակ իրենց գլխով անցածը: Դեռեւս Վարդան իշխանի ականջներում հնչում էին Ռաշիդի խոսքերը` անշահախնդիր բարության մասին: Իշխանը շատ էր ազդվել նրա ասածից... Չէ ՞ որ Վարդանը իր ողջ կյանքում գործել էր նույն բարոյական սկզբունքով, ինչի մասին ասել էր քոչվորների ախոռապետը: Այդ րոպեներին իշխանը մի անհավատալի զգացում ապրեց: Նա` մեծ հայրենասերը, իր համախոհ «ւ հոգեհարազատ մարդկանց շարքին դասեց նաեւ Ռաշիդին` թշնամու ճամբարից: Բացի այդ« իշխանի գլխում պտտվում էր «ւս մի միտք, այն, որ անշահախնդիր բարության «ւ իսկական հայրենասիրության միջեւ շատ ընդհանուր բան կա: Նա ցավով հիշեց դեպքեր իր կյանքից, երբ թշնամու դեմ պատերազմած բանակի «ւ աշխարհազորի որոշ մարտիկներ իրենց իսկ հայրենիքը «ւ ընտանիքները պաշտպանելու դիմաց իրենից, որպես հատուցում, պահանջել էին հողակտորներ կամ շինություններ, կամ ոսկի «ւ նույնիսկ` պաշտոններ: Անչափ բարի Վարդանը, որը միշտ օգնել «ւ ընդառաջել էր մարդկանց, սաստիկ զայրացել «ւ կշտամբել էր այդ վայ- հայրենասերներին... »Հայրենիքի պաշտպանությունը չպետք է դարձնել առեւտրի առարկա, որեւէ հայրենանպաստ գործ կատարելիս չի կարելի ակնկալել շահ կամ օգուտ, այն պետք է կատարել միայն անշահախնդիր«,- ասել էր նրանց Վարդան իշխանը: Մինչ նա տարված էր իր մտորումներով` Ռուդիկը հորը մանրամասն պատմեց իր գլխով անցածը՝ սկսած առեւանգման պահից մինչեւ իրենց հանդիպումը... Իսկ Գուրգենը պատմեց, թե որչափ բարի ու գթասիրտ է իրենց այծը, որը փաստորեն փրկել էր փոքրիկ Արջուկին կործանումից, որ այծը «ւ երեք արջ եղբայրները դարձել են հավատարիմ բարեկամներ: Գուրգենը նույնպես բարեկամացել է արջ եղբայրների հետ: Այնպես որ Ռուդիկին տանը սպասում էր երկու անակնկալ՝ արջ եղբայրների հետ ծանոթությունը «ւ նրանց օգնությամբ կառուցված բաղնիքն ու ցախատունը... 1 Նրանցից Արջուկը բոլորից զվարճալի «ւ սիրալիրն է, - շարունակել էր Գուրգենը: Երբ տեսնում է ինձ, վազում «ւ փաթաթվում, սկսում է լիզել իմ ձեռքերը, երեսը... Արջուկը բարեկամացել է նաեւ Ալյոշայի «ւ Անիի հետ: Պետք է տեսնեիր նրանց հրճվանքը,երբ հանդիպեցին Արջուկին: Շնորհիվ նրա խալի՝ երեխաները ճանաչեցին այն քոթոթին, որին, հիշում ե՞ս, Ռուդիկ, նրանք հանդիպել էին անտառում բացատում: Երբ Անին «ւ Ալյոշան կպչում են Արջուկին, որ պարի« խորամանկը մինչեւ չստանա որեւէ քաղցրավենիք, չէր պարի: Բայց երբ ստանում է ուզածը, անպայման պարում է: Նա բնազդաբար գիտեր, որ խաբել չի կարելի, տրված խոստումները պետք է կատարի անպայման: Իսկ Անին գեղեցկացել, հարսնացու է դարձել,- վերջացրել էր Գուրգենը: Ռուդիկը միայն հոգոց էր հանել, ապա դիմել հորը. 2 Դու այնպիսի ջերմությամբ ես պատմում այդ արջերի մասին, որ ես արդեն սիրեցի նրանց ու անհամբեր սպասում եմ մեր հանդիպմանը: Իմ մեջ արդեն մտահաղացում առաջացավ պատկերել նրանց մեր անտառի ֆոնի վրա,- ասել էր Ռուդիկը: Բայց քո բարեկամությունը արջերի հետ միակը չէ Ղարաբաղում: Մ՞ի թե դու չգիտես վանականի «ւ արջի հավատարիմ բարեկամության դեպքը,- շարունակեց որդին: 3 Պատմի°ր խնդրեմ,- ասաց Գուրգենը: 4 Մի անգամ Գտիչ վանքից ոչ հեռու՝ Դիզափայտ սարի լանջին էգ արջի համար կռվում են երկու արու արջ: Նրանցից մեկը վերքեր է ստանում: Վիրավորվածը չի գնում անտառ, այլ օգնություն է խնդրում վանական Եսայուց: Նա լվանում «ւ կապում է արջի վերքերը, կերակրում «ւ բուժում է նրան: Ապաքինվելուց հետո արջը մնում է վանքում «ւ օգնում Եսայուն` տնտեսության մեջ տարբեր աշխատանքներ կատարելով: Վրա է հասնում ձմեռը, «ւ արջը գնում է իր որջը` ձմեռային երկարատեւ քուն մտնելու: Գարնանը շնորհակալ արջը գալիս է իր բարեկամին տեսության: Սակայն չի գտնում: Ծեր ու տկար վանականը մահացել էր: Արջը երկար ժամանակ պտտվում է վանքի շուրջը «ւ փնտրում իր բարեկամին, սակայն իզուր: Նա տխուր գնում էր անտառ, բայց վերադառնում կրկին ու կրկին... Վերջնականապես կորցնելով բարեկամին տեսնելու հույսը` վշտացած արջը սկսում է գլուխը խփել քարերին «ւ մռնչալ, - ավարտում է Ռուդիկը: Ժամանակը հոր «ւ որդու համար անցավ աննկատ, արդեն իսկ երեւում էին Շուշիի հանրահայտ բերդի պարիսպները... Արծիվները շտապել էին դեպի իրենց ժայռերը: Ժողովուրդը ցնծությամբ դիմավորեց իշխանին «ւ զորքին: Ամենուրեք ուրախանում էին «ւ խնջույքներ կազմակերպում: Գինին հոսում էր գետի նման: Մարդիկ երգում էին ու պարում, փառաբանում բանակը «ւ իրենց հնարամիտ ու խիզախ Վարդան իշխանին: Անտառամերձ գյուղ աշխարհազորի ջոկատի հետ վերադարձան երջանիկ հայրը «ւ որդին: Համագյուղացիները խանդավառությամբ դիմավորեցին բարի անտառապահին «ւ հրաշքով փրկված Ռուդիկին: Դուրս թռած Անին սլացած դեպի սիրեցյալը «ւ նրանք պինդ արցունքախառն ողջագուրվեցին… Բացի մոր, պապի , տատի «ւ ընկերների հանդիպումից, հուզիչ էր նաեւ այծի «ւ Ռուդիկի հանդիպումը: Այծը երկար ժամանակ չէր կարողանում թողնել նրան «ւ անընդհատ քսմսվում էր: Ի պատիվ հաղթանակի «ւ փրկված որդու Գուրգենը մեծ խնջույք կազմակերպեց: Անտառամերձ գյուղը դեռեւս այդպիսի քեֆ-ուրախություն չէր տեսել: Այն շարունակվեց մի քանի օր: Ռուդիկի «ւ Անիի ծնողները որոշեցին ամուսնացնել նրանց: Եվ խնջույքը վերածվել էր մի ճոխ հարսանիքի: Այծը ուզում էր ավելի շատ մնալ Ռուդիկի հետ «ւ այդ պատճառով չէր գնացել անտառ: Բարեկամ արջերը անհանգստացել էին: 1 Գնանք այծին տեսության,- եղբայրներին առաջարկել էր Ավագը: Եվ նրանք գնացին այծի տուն: Տան մոտ՝ նրանց դիմավորել էին Ռուդիկն ու Անին այծի հետ: Նրանք մոտեցել էին արջերին: Տեսնելով Ռուդիկին խլըշկոտել էին: Բայց այծը սաստել «ւ բացատրել էր Ռուդիկի ով լինելը: Միայն դրանից հետո արջերը փափկել էին «ւ թույլ տվել Ռուդիկին մեկ-մեկ ողջագուրվել «ւ փաղաքշել Ավագին, Ծուռթաթին ու Արջուկին: Ապա նա արջ-եղբայրներին հյուրասիրել էր մոր պատրաստած մեծ կտորներով շաքարով: Ռուդիկն իր ջերմությամբ «ւ անմիջականությամբ շատ էր դուր եկել արջերին «ւ նրանք անմիջապես բարեկամացան նրա հետ: Նոր ծանոթությամբ ուրախացած Արջուկը տեղնուտեղը սկսել էր գլխկոնծի տալ «ւ պարել… Անտառապահի ընտանիքի «ւ այծի բարեկամությունը արջ եղբայրների հետ շարունակվեց ... Անցան տարիներ« Ռուդիկն ու Անին ունեցան աղջիկ «ւ տղա ու հարազատների հետ միասին ապրեցին երջանիկ, սիրով «ւ համերաշխ: Իսկ քոչվորներն այդ խայտառակ պարտությունից հետո, երբեք այլեւս չհամարձակվեցին անհանգստացնել Լեռնային Ղարաբաղի, անտառների «ւ ժայռերի բնակիչներին …
Լեւոն
ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ | ||
| |||