|
|
# 2 (44) , 15 փետրվարի 2006 թ.
ՓՈԽԱՏԵՂՈՒՄ ԼՂՀ կառավարությունը վերջին 6-7 տարում այնքան կայուն կազմ ուներ, որ սկսել էր անմահկաշչեյական սինդրոմով վարակվելու վտանգ ներկայացնել իրենից: Նման համեմատական «անմահության» դեղատոմսը, ինչպես բոլորս ենք հասկանում, ոչ թե կառավարության գերազանց ու անթերի աշխատանքն է, այլ այն պարզ ճշմարտությունը, որ մեզ մոտ քաղաքական դաշտը դեռ չի հասունացել ու կայացել, երկիրը միաբևեռ առանցք է իրենից ներկայացնում, ինչի պայմաններում երկրի նախագահը ցանկության դեպքում կարող է մի այդքան էլ պահել կառավարությունը՝ ինքն էլ, իհարկե, մնալով: Այսինքն՝ դրսի (նկատի ունենք՝ իշխանությունից դուրս) ազդակները չեն, որ երկրի ղեկավարին ստիպում են մերթընդմերթ էպիզոդիկ ու շտրիխային փոփոխություններ մտցնել կառավարության կազմում: Ամենայն հավանականությամբ, միաբևեռի (իմա՝ իշխանության) ներսում ևս երբեմն հակասություններ են ծագում, որոնք, հասկանալի է, ոչ մի կապ չունեն լավ կամ վատ աշխատանքի, հանրության համար այս կամ այն հրատապ հարցի լուծման-չլուծման, օրինախախտման կամ օրինապահության հետ: Իշխանությունը դարձել է պետություն՝ պետության մեջ, ունի իր առանձին (ավելի ճիշտ՝ լրացուցիչ) պետական ատրիբուտները, իր առանձին հոգսերն ու հաջողությունները, իր առանձին ներքին ու արտաքին քաղաքականությունը և, վերջապես, իր առանձին դրամաշրջանառությունը: Այնպես որ, փոփոխությունները հարկ է դիտարկել հենց այս տրամաբանությամբ, թե չէ որոշ փորձագետներ գլուխ են ջարդում՝ հասկանալու համար այս կամ այն կադրային փոփոխության իմաստն ու պատճառահետևանքային կապերը և նյարդայնությունից եղունգները կրծոտում են: Անիմաստ են այդ ջանքերը, որովհետև ընդհանուրիս պետության տրամաբանությամբ առաջնորդվելով, այդպես էլ ոչինչ չենք հասկանա: Սատանան անգամ անզորությունից կվնգստա... Դատեցեք ինքներդ. մեզ մոտ նախարարին գործից ազատելիս շնորհակալություն են հայտնում լավ աշխատանքի համար, օդում կախված թողնելով միանգամայն օրինաչափ հարցը՝ ուրեմն ինչո՞ւ են խեղճին ազատում. լավ աշխատանքի համա՞ր: Կադրային ոչ մի փոփոխության ժամանակ չի խոսվում ազատված պաշտոնյայի կամ ոլորտում թույլ տրված սխալների մասին: Ուստի առնվազն տարակուսելի է տարին մեկ անգամ նախագահի կողմից պետական ապարատի «ծրագրային» քննադատությունը: Նորերս՝ գլխավոր դատախազին փոխելու ժամանակ, նախագահը զարմանալիորեն նշեց, որ հարկ է ուշադրության կենտրոնում պահել մարդու և պետության իրավունքները, կարծես թե ակնարկելով, որ մինչ այդ դրանք ուշադրության կենտրոնում չէին: Ճիշտ է, մի քանի վայրկյան հետո նախագահը հարցը տեղափոխեց մեզ ցավալիորեն ծանոթ հուն՝ «իհարկե, մինչ այդ էլ դրանք ուշադրության կենտրոնում էին, բայց ժամանակը նոր պահանջներ է դնում մեր առաջ»: Ցավոք, ժամանակն անձնավորված չէ, որպեսզի նրան պատին դեմ տանք ու հարցնենք, թե այդ ինչ նոր պահանջներ են և ինչու դրանք «երեգի չէ մեկալ օրն» են ծագել: Ուշագրավ է նաև այն հանգամանքը, որ ազատված պաշտոնյաները շատ հանգիստ են տանում իրենց պաշտոնանկությունը և իրենց հերթին շնորհակալություն են հայտնում նախագահին, քանի որ գիտեն՝ իրենք, միևնույն է, պահանջված են, սա պարզապես ժամանակավոր դադար է՝ շուտով իրենց մասին հիշելու են: Ու որոշ ժամանակ անց տանելու են մեկ այլ լավ պաշտոնի, իսկ ժամանակավոր դադարի ժամանակ էլ հացի խնդիր չեն ունենա՝ ժամանակավոր պաշտոնական կացարան իրենց անպայման տրամադրվելու է: Ժամանակավոր կացարանը հիմնականում նախագահի աշխատակազմն է լինում, որը նաև վերջերս դարձել է կադրերի դարբնոց՝ գնում են-գալիս, գալիս են-գնում: Այս տեղաշարժ-տեղապտույտ-կարուսելի վրա քիչ մարդիկ են հանգրվանած, մոտավորապես այնքան, որքան մանկական կարուսելի նստատեղերն են: Սա խոսում է ոչ թե արցախցի կադրերի ահավոր պակասի մասին (ոչ, արցախյան արգանդը չի չորացել), այլ վկայում է մեկ այլ հանգամանքի մասին՝ մինչև ուղնուծուծը հավատարիմ կադրերն են պակաս, իսկ հավատարմությունը մենումիակ չափանիշն է մեզ մոտ: Կադրերի նման «պակասը» հույս է ներշնչում, որ ամեն ինչ չէ կորած հանրության համար, որ հանրությունը ապագա ունի:
լրահոս ՂԱՐԱԲԱՂՅԱՆ ԽՆԴՐԻ ՇՈՒՐՋ ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ ԿՇԱՐՈՒՆԱԿՎԵՆ ՄԱՐՏԻ ՍԿԶԲԻՆ ՎԱՇԻՆԳՏՈՆՈՒՄ «Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության կարգավորման շուրջ բանակցությունները կշարունակվեն մարտի սկզբին Վաշինգտոնում, որտեղ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարների միջեւ տեղի կունենան խորհրդակցություններ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ»,- ասվում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների՝ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների Ֆրանսիայում կայացած հանդիպման արդյունքներին նվիրված հայտարարության մեջ: «Խորհրդակցությունների ընթացքում կքննարկվեն Լեռնային Ղարաբաղի խնդրի շուրջ ապագա բանավեճի տարբեր տեսանկյունները: Չնայած ինտենսիվ քննարկումներին, կողմերի դիրքորոշումները որոշ բարդ սկզբունքների հարցում մնացել են անփոփոխ: Այնուամենայնիվ, նախագահները բարձր են գնահատել բանակցությունների ընթացքը եւ նույնիսկ ցուցումներ են տվել իրենց երկրների արտգործնախարարներին համանախագահների աջակցությամբ գտնել ղարաբաղյան խնդրի կարգավորման նոր ուղիներ: Հանդիպման ավարտին ԵԱՀԿ ՄԽ ամերիկացի համանախագահ Սթիվեն Մաննը հայտարարել է լրագրողներին. «Տեղի են ունեցել բանակցություններ երկու նախագահների միջեւ, որոնց ընթացքում քննարկվել է ղարաբաղյան հակամարտությանն առնչվող հարցերի ողջ շրջանակը: Հանդիպման ընթացքում երկու նախագահների միջեւ բարենպաստ անձնական մթնոլորտ ձեւավորվեց: Սակայն քննարկումների արդյունքում կողմերի դիրքորոշումներում էական փոփոխություններ չեղան: Մենք պետք է մտածենք, թե որ ուղղությամբ պետք է շարժվենք առաջ, արդյունքներ չկան, համաձայնության հասնել չի հաջողվել»: Սթիվեն Մաննը հաղորդել է, որ փետրվարի 13-ին համանախագահները պետք է մեկնեն Բրյուսել ԵԱՀԿ գործող նախագահին իրենց զեկույցը ներկայացնելու համար: Նա նաեւ հաղորդել է, որ մարտի սկզբին Վաշինգտոնում կտրվի Ռամբույեի հանդիպման գնահատականը: ՔՈՉԱՐՅԱՆՆ ՈՒ ԱԼԻԵՎԸ ՀԱՄԱՁԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՉԵԿԱՆ ԼՂՀ հակամարտության խաղաղ կարգավորման բանակցությունները Ռամբույեյում արդյունք չտվեցին: Ռոբերտ Քոչարյանն ու Իլհամ Ալիեւը համաձայնություն են ձեռք բերել միայն այն մասին, որ բանակցությունները կշարունակվեն մարտին Վաշինգթոնում: Այնտեղ կհանդիպեն Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարները եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի անդամների հետ կքննարկեն առաջիկա մյուս հանդիպումների մանրամասները: Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների երկօրյա բանակցությունների ընթացքի մասին լիարժեք տեղեկատվություն այդպես էլ չհրապարակվեց: Նախագահներն ընդհանրապես չեն խոսել, իսկ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների տարածած հայտարարության մեջ ասված է. «Չնայած ակտիվ բանակցություններին, կողմերի դիրքորոշումը որոշ հարցերի առումով, մնացել է անփոփոխ: Այնուամենայնիվ, նախագահները բարձր են գնահատել բանակցությունների ընթացքը եւ արտգործնախարարներին ցուցումներ են տվել ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների հետ մշակել նոր ուղիներ հակամարտությունը կարգավորելու համար»: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ամերիկյան համանախագահ Սթիվեն Մաննը հայտարարել է, որ «համաձայնություն ձեռք չի բերվել: Ռամբույեյի բանակցությունների արդյունքները մենք կգնահատենք եւ կորոշենք, թե ինչ անել հետագայում»: Դիվանագետների ներկայացմամբ՝ ցանկացած փաստաթղթում, ամենայն հավանականությամբ, պետք է համաձայնեցվի, որ ԼՂ տարածքի վերահսկողության դիմաց հայկական զինված ուժերը պետք է դուրս բերվեն ԼՂ հարակից տարածքներից: Կարող է քննարկվել նաեւ միջազգային խաղաղապահների տեղակայումը հակամարտության գոտում: Այդ ամենի հետ մեկտեղ չի բացառվում, որ ԼՂ կարգավիճակի հանրաքվեն կհետաձգվի անորոշ ժամանակով: «Regnum»-ի փոխանցմամբ, մեկնաբանելով Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների հանդիպումը, Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովը հայտարարել է, որ հանդիպման ժամանակ 9 քննարկվող հարցերից համաձայնեցվել է 7-ը: Ադրբեջանի արտգործնախարարի ներկայացմամբ չեն համաձայնեցվել միայն «փախստականների եւ ուժով տեղահանվածների վերադարձը նախկին բնակավայրեր» եւ «Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության» հարցերը: «Ադրբեջանը չի գնա տարածքային որեւէ զիջումների»,- հայտարարել է Էլմար Մամեդյարովը: կարգավորում ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ-ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՈՒԺԵՐՆ ԱԿՏԻՎԱՆՈՒՄ ԵՆ Վերջին ժամանակներս արցախյան հասարակական-քաղաքական դաշտում էական աշխուժություն է նկատվում. հասարակական-քաղաքական ուժերը վերջապես արթնացել են տևական թմբիրից: Արթնացնողը ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորումն է, ինչը չափազանց ուսանելի ու խրախուսելի է, քանի որ մարդկանց, ի վերջո, հուզել է իրենց իսկ ճակատագիրը: Ամեն ինչ սկսվեց ԼՂՀ ԱԺ «ՀՅ Դաշնակցություն - Շարժում-88» պատգամավորական խմբի հայտարարությունից առ այն, որ խումբը մտադիր է հանդես գալ նախաձեռնությամբ հիմնախնդրի շուրջ խորհրդարանական և հանրային քննարկումներ կազմակերպելու համար՝ ակնկալելով իշխանությունների, հասարակական-քաղաքական ուժերի և ամբողջ հանրության շահագրգիռ վերաբերմունքը: Ակնկալիքը, ինչպես պարզվեց, անհիմն չէր և կատարվեց: Նախ՝ հանրային հեռուստատեսության կիրակնօրյա եթերում խորհրդարանական խմբակցությունների ղեկավարները պաշտպանեցին այդ նախաձեռնությունը, ցույց տալով դրանց մասնակցելու և աջակցելու իրենց պատրաստակամությունը: Մեր տեղեկություններով՝ արդյունավետ էր նաև ԼՂՀ ԱԺ նախագահ Ա.Ղուլյանի հետ խումբ-խմբակցությունների ղեկավարների հանդիպումը: Այդ ընթացքում նոր նախաձեռնություններ եղան, կազմակերպվեց երեք կլոր սեղան: Կլորսեղանային շարքը սկսեց «Բաց հասարակություն» ՀԿ-ն, որ սկզբունքային նախանձախնդրություն է ցուցաբերում այս հարցում, իսկ շարունակեցին ՀՅԴ-ն և «Ազատ հայրենիք» կուսակցությունը: Առաջին կլոր սեղանի մասին կարող եք կարդալ մեր թերթի 4-րդ էջում, ուստի անդրադառնանք վերջին երկուսի առավել կարևոր դրվագներին: ՀՅԴ-ի կազմակերպած քննարկման խնդրո առարկան հակամարտության պատմաիրավական հիմունքներն էին: Բանախոս Վահրամ Բալայանն իր զեկուցման մեջ անդրադարձավ 20-րդ դարասկզբին տարածաշրջանում առկա իրավիճակին, հիմնավորելով այն թեզն, ըստ որի տարածքային ամբողջականության սկզբունքն ամենևին էլ մեր «թշնամին» չէ: Ըստ նրա, Արցախը ոչ մի առնչություն չունի Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության հետ, քանի որ ներկայիս Ադրբեջանական Հանրապետությունն իրեն իրավահաջորդն է հռչակել ոչ թե Ադրբ. ԽՍՀ-ի, որի կազմում ԼՂ-ն եղել է, այլ Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության, որի կազմում ԼՂ-ն չի եղել: Բանախոսը հիշեցրեց, որ ժամանակին Անդրկովկասի Սեյմը ԼՂ-ն ճանաչել է որպես ազատ շրջան: Ավելին՝ 1918-20թթ. Արցախում ձևավորված էին պետական բոլոր ինստիտուտները, երկրի իշխանությունները վերահսկում էին Գանձակի մատույցներից մինչև Արաքսի ափերն ընկած տարածքը: Բանախոսն ընդգծեց, որ մեր պարագայում հակասություն չկա երկու հիմնարար սկզբունքների՝ տարածքային ամբողջականության և ազգերի ինքնորոշման միջև: ԼՂՀ ԱԺ «Հայրենիք» խմբակցության ղեկավար Արթուր Թովմասյանը, համաձայնվելով բանախոսի փաստարկների հետ, միևնույն ժամանակ միանգամայն տրամաբանական հարց տվեց՝ «Ի՞նչ ռեսուրսներ ունենք մեր այս տեսակետն ընդունելի դարձնելու համար»: Ինչին «ՀՅ Դաշնակցություն - Շարժում-88» պատգամավորական խմբի անդամ Գեղամ Բաղդասարյանը հավելեց, որ ռեսուրսներ գոնե այս հարթության վրա ունենք: Դա ԼՂՀ-ՀՀ հարաբերությունների հստակեցման, հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացում երկու հայկական պետությունների իրավասությունների շրջանակի ճշտումն է: Ըստ նրա, Ադրբեջանը քաջ գիտակցում է, որ Ստեփանակերտ-Բաքու հարաբերությունների հարթության վրա տարածքային ամբողջականության սկզբունքն ամենևին էլ կռվան չէ իր ձեռքին, ուստի հարցը ջանադրաբար տեղափոխում է Հայաստան-Ադրբեջան հարաբերությունների հարթություն, որտեղ այս կռվանը միանշանակ իր օգտին է: Ուստի, պատգամավորի կարծիքով, հարկ է հարցը տեղափոխել ԼՂՀ-Ադրբեջան հարթություն, ինչը մինչև հիմա չի հաջողվում անել մեր դիվանագիտության սպասողական ու կրավորական կեցվածքի պատճառով: ԱԺ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության ղեկավար Վահրամ Աթանեսյանը չհամաձայնվեց այն պնդման հետ, թե մեր դիվանագիտությունը լավ չի աշխատում՝ «եթե այդպես լիներ, ապա մենք այստեղ հանգիստ նստած այս քննարկումը չէինք անի»: Ըստ նրա, երկու հիմնարար սկզբունքների միջև, այնուամենայնիվ, հակասություն կա, ավելին՝ իրատեսական չէ 20-րդ դարասկզբին չճանաչված երկրի (իմա՝ Արցախի) տարածքային ամբողջականության մասին պնդելը: «ՀՅ Դաշնակցություն - Շարժում-88» պատգամավորական խմբի ղեկավար Արմեն Սարգսյանը հակադարձեց նրան, պնդելով, որ հնարավոր չէ, որպեսզի միջազգային փաստաթղթերում մի սկզբունքը հակասի մյուսին: Ինչ վերաբերում է չճանաչված երկրի տարածքային ամբողջականությանը, ապա խոսքն այդ մասին չէր, այլ այն մասին, որ այն ժամանակ ճանաչված ադրբեջանական պետության տարածքային ամբողջականության հետ ԼՂ-ն ոչ մի առնչություն չի ունեցել: «Ազատ հայրենիք» կուսակցությունն իր կազմակերպած կլոր սեղանի համար խելամտորեն խնդրո առարկա դարձրեց ոչ թե հակամարտության կարգավորման հարցն ընդհանրապես, այլ դրա միայն մի ասպեկտը՝ նավթի դերը: Բանախոս Արթուր Թովմասյանն իր զեկույցում վերլուծելով նավթային գործոնի դերը, կարծիք հայտնեց, որ Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղը պայմանականորեն կարելի է «խաղաղության նավթամուղ անվանել» գոնե մոտակա 15-20 տարվա կտրվածքով, այսինքն՝ մինչև հիմնական նավթապաշարի բարեհաջող սպառումը: Քննարկման մասնակիցներից ոմանց կարծիքով պետք չէ ոչ գերագնահատել, ոչ էլ թերագնահատել նավթային գործոնի դերը: Մասնավորապես, ըստ պատգամավոր Արա Հարությունյանի, առաջին տարում Ադրբեջանը նավթից ստանալու է մոտ մեկ միլիարդ դոլարի եկամուտ, ինչը երկրի տնտեսական զարգացումը էականորեն խթանելու կամ արդիական հզոր բանակ ստեղծելու տեսանկյունից մեծ գումար չէ: Ռազմական արդիական տեխնիկայի ներկայիս գների պարագայում ևս այս գումարը վճռորոշ դեր խաղալ չի կարող բանակի հզորացման գործում: Այնուամենայնիվ, ի՞նչ կարող ենք մենք հակադրել նավթային գործոնին: Ըստ փորձագետ Դավիթ Բաբայանի՝ Արցախը կարող է խմելու ջրի հսկայական պաշարներ արտահանել Իրան և այլուր, ինչը կարևոր է աշխարհում առկա էներգակիրների այլընտրանքի ներկայիս որոնումների և դրանից ածանցյալ նավթի դերի հնարավոր նվազեցման պարագայում: Իսկ ահա պատգամավոր Գ. Բաղդասարյանի կարծիքով, մեր հակափաստարկը կարող է լինել քաղաքակիրթ ու ժողովրդավարական պետության կառուցումը: Կլոր սեղանների ժամանակ երևակվեցին նաև նման քննարկումների տրամագծորեն հակառակ գնահատականներ: Տարբեր, երբեմն իրարամերժ կարծիքների առկայությունը, ոմանց կարծիքով, կարող է խաթարել ազգային միասնությունը: Միևնույն ժամանակ որպես հակափաստարկ հնչել է այն կարծիքը, որ ազգային միասնությունը կարող է ձեռք բերվել ամբողջ հանրության կարծիքի ուսումնասիրմամբ ու նրա գիտակցված կամքով, այլ ոչ թե վերևից պարտադրված ձևով: Իսկ կոնսենսուսի հասնում են հենց այս ձևով: «Դեմո»
«ԱՐԿԱԴԻ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԸ ԼՂ ՀԱՐՑՈՒՄ ՏԵՂԵԿԱՑՎԱԾ ՉԷ» ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանն իմ ընկերն է, սակայն նա ԼՂ հարցում տեղեկացված չէ: Այսօր Երեւանի ծառայողական մեքենայի ցանկացած վարորդ ավելի ինֆորմացված է, քան Ղարաբաղի նախագահը»,- «Հայաստանի ազատագրված տարածքը եւ Արցախի հիմնախնդիրը» ժողովածուի շնորհանդեսի ժամանակ հայտարարեց քաղաքագետ Իգոր Մուրադյանը: Նրա կարծիքով՝ 21- դարի սկզբում հայերն ավելի լավ էին ներկայացված միջազգային էլիտայում, քան այսօր. «10 տարի առաջ Ստեփանակերտում նախաձեռնություն կար հավաքվել խորհրդարանում եւ քննարկել ԼՂ հիմնախնդրի կարգավորման հարցը: Նիստ չգումարվեց եւ որոշեցին ժողով անցկացնել: Մինչ օրս նիստ չեն հրավիրել, որովհետեւ վախենում են, թե ինչ կմտածեն Հայաստանում: Ղարաբաղի խորհրդարանը զրո է եւ քաղաքական հանցագործների հավաքածու»: Ի՞նչ է կատարվում իրականում. հարց բարձրացրեց Իգոր Մուրադյանը եւ ինքն էլ պատասխանեց. «Հարցը ձախողված է ամենանպաստավոր պատմական պայմաններում, երբ որեւէ մեկը չի պատրաստվում կարգավորել այդ հարցը: Այս խառնաշփոթը արդյունք չունի եւ դա հասկանալը շատ կարեւոր է: Վարդան Օսկանյանը, ինչ էլ լինի, դա չի հասկանա: Նա տեղեկացված մարդ չէ եւ իր գործով չի զբաղվում: Ընդհանրապես այստեղ տեղեկացված մարդիկ չկան»: Նա գտնում է, որ մեր քաղաքական գործիչները չեն հասկանում, որ նպատակը արդյունք չէ, այլ ընդամենը նոր իրավիճակ: Պարոն Մուրադյանի կարծիքով՝ այսօր ընդամենը առավելագույնս նավթ ստանալու հարց է լուծվում: Քաղաքագետը մեղադրելով իշխանություններին՝ նշեց, որ նրանք չեն հասկանում, որ իրենց կողմից վարվող քաղաքականության արդյունքում վաղն իրենց որդիներին են ուղարկելու պատերազմի:
հայրենական ԲՈԼՈՐ ԵՐԿՐՆԵՐԻ ՂԱՐԱԲԱՂՑԻ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐ՝ ՄԻԱՑԵ°Ք Գաղտնիք չէ, որ այսօր մեծ թվով ղարաբաղցի ուսանողներ պետպատվերով ուսանում են տարբեր երկրների, և հատկապես՝ մայր Հայաստանի բուհերում: Նրանց համար պետությունը ծախսում է որոշակի գումար՝ վճարում է ուսման վարձն ու նաև ավելցուկ գումար տալիս կացարանային խնդիրները լուծելու համար: Գաղտնիք չէ նաև, որ սովորելու գնացած երիտասարդների մի ստվար մասն այդպես էլ չի վերադառնում Արցախ: Եվ ի՞նչ է ստացվում: Պետությունը գումարներ է ծախսում, սպասում նոր կադրերի և վերջում մնում կոտրած տաշտակի առաջ: Թեև, հանուն ճշմարտության նշենք, որ գնացողների մի մասն, այնուամենայնիվ, վերադառնում է: Եվ այսպես՝ գնացողների, մնացողների և վերադարձողների համար ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարությունը փետրվարի 4-ին «ԷդԷմ» ռեստորանում կազմակերպել էր հավաք-հանդիպում ԼՂՀ իշխանության առաջին այրերի հետ՝ գլխավորությամբ նախագահ Արկադի Ղուկասյանի: Հանդիպման նպատակը, ըստ ԿՄՍ նախարար Կամո Աթայանի, այն է, որպեսզի տարբեր բուհերում սովորող արցախցի բոլոր ուսանողները հանդիպեն, շփվեն իրար հետ և նման հանդիպումները դարձնեն ավանդական: Իսկ իրական նպատակը, խոստովանեց նա, այն է, որպեսզի «արցախցի ուսանողները տնփեսա չգնան, իսկ ուսանողուհիներն էլ՝ տնփեսաներ բերեն»: Ավանդական պերաշկին ու նրբերշիկը Ուզում եմ հատուկ նշել ընդունելության սեղանը, որտեղ կազմակերպիչների մտահղացման համաձայն կար միայն այն, ինչ սովորաբար կարող է իրեն թույլ տար շարքային ուսանողը. մածուն, հաց, լիմոնադ, նրբերշիկ, պերաշկի, բուլկի, մրգեղեն, գինի: Հա, չմոռանամ՝ մեկ էլ վերջում տապակած կարտոֆիլ ու միս մատուցեցին: Մի խոսքով, ամեն ինչ այնպես էր կազմակերպված, որ ուսանողը իրեն զգա, ինչպես իր հարազատ բուֆետում, եթե հաշվի չառնենք ռեստորանի չափերն ու շքեղությունը, մեկ էլ հանրային հեռուստատեսության այս ու այն կողմից ողջ դահլիճը նկարահանող տեսախցիկները: Փոխարենը, հարուստ էր ծրագիրը՝ հագեցված տարբեր երաժշտական և հումորային համարներով: Նշեմ նաև, որ երեկոյի ընթացքում, որը միաժամանակ վարում էին վեց հաղորդավարներ, կազմակերպվեցին տարբեր մրցույթներ, հարցուպատասխաններ՝ իսկը ինչպես բուհական քննությունների ժամանակ. ասել է թե՝ քաշեք ձեր տոմսը և պատասխանեք հարցերին: Այսպես՝ իրենց տոմսերը քաշեցին հանրապետության նախագահը, Աժ նախագահը, վարչապետը, ԱԳ, պաշտպանության, առողջապահության, ԿՄՍ նախարարները, Ոստիկանապետը և ԿՄՍ փոխնախարարը: Ինչպես դառնալ նախագահ. հաջողության բանաձևը Հանրապետության նախագահի համար հաղորդավարները տարբեր հարցեր էին պատրաստել. սկսած նրանից, թե որն է Արկադի Ղուկասյանի սիրած ճաշատեսակը, որ երգչին է սիրում լսել, վերջացրած նրանով, թե որն է նախագահի հաջողության բանաձևը: Ի դեպ, հաջողության բանալին, պարզվում է, հետևյալն է. պետք է ավարտել Երևանի պետհամալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, սկզբից աշխատել լրագրող, այնուհետև՝ արտգործնախարար, ինչից հետո էլ կարելի է ընտրվել հանրապետության նախագահ: Ուսանողները իմացան նաև, որ հանրապետության նախագահը սիրում է ուտել կրմզուկ և կարմրակուճի թթու, ի թիվս այլոց լսել Հախվերդյան և Օկուջավա: Պարզվեց, սակայն, որ բոլոր պետական այրերը չէ, որ կիսում են նախագահի երաժշտական նախասիրությունները: Օրինակ՝ մեր նախարարներից մեկի ամենասիրած երգը «Նամակ, նամակ»-ն է: Ուսանողներն այդ հետաքրքիր տեղեկությունն իմացան անձամբ նախագահից, ով, սակայն, չնշեց, այդ «երաժշտասեր» նախարարի անունը: Նշենք նաև, որ հարցերին պատասխանելուց հետո հաղորդավարներն Արկադի Ղուկասյանին հանձնեցին ստուգման գրքույկը՝ բոլոր հարցերին պատասխանելու համար նախագահին նշանակելով գերազանց: Կինն ու գինին Պաշտպանության նախարարից հաղորդավարներն առաջին հերթին ուզում էին իմանալ, թե ինչից է անպաշտպան Պաշտպանության նախարարությունը: Հարցին Ս. Օհանյանը պատասխանեց Թումանյանից մեջբերում անելով. «Ի՞նչը կհաղթեր հերոսին, թե չլինեին կինն ու գինին»: Հաղորդավարներին հետաքրքրում էր նաև, թե որ քաղաքի բուհն է ավարտել Ս. Օհանյանը և հնարավո՞ր է, արդյոք, բոլոր հավաքվածներով միասին գնալ և տեսնել այն: Պարզվեց, որ այն տեսնելու հնարավորությունը մենք բաց ենք թողել տաս տարի առաջ, քանի որ վերոհիշյալ բուհը գտնվում է Բաքվում: Առողջությունը ամենից գլխավորն է Ինչպես տեղեկացրին հանդիպման հաղորդավարները, այսօր երկրից դուրս սովորող ամենից շատ ուսանողներից են բժշկական համալսարաններում սովորողները: Բայց, չնայած դրան, ԼՂՀ շրջաններում շարունակում է հրատապ մնալ համապատասխան բուժաշխատողներ չունենալու խնդիրը: Առողջապահության նախարար ըստ արժանվույն գնահատեց հաղորդավարների հարցադրումը: Նա նշեց, որ դա շատ հրատապ հարց է, և որ այդ խնդիրն այսօր համակարգի ամենաթույլ կողմերից է: Զոյա Լազարյանը վստահեցրեց, որ տարեցտարի այդ ուսանողները համալրելով Արցախյան բժիշկների շարքերը՝ կլրացնեն այդ բացը: Պատասխանը մեզ մոտ մի բնական հարց առաջացրեց՝ այդ ե՞րբ... Հաղթեցին «Ապուշը» և «Բութը» Ուսանողների մասին հայտարարված անեկդոտների մրցույթում հաղթող ճանաչվեց «Հանրային հեռուստաընկերություն» ՓԲԸ-ի գործադիր տնօրեն Վարդգես Բաղրյանը՝ իր «Ապուշը» և «Բութը» անեկդոտներով, որոնց համար նրան պարգևատեցին գերազանցիկի կրթաթոշակով՝ 6000 դրամով: Նա էլ իր հերթին այդ գումարը որոշեց տալ բոլոր ուսանողներին, բայց քանի որ գումարը քիչ էր, ուսանողները՝ շատ, որոշվեց 6000 դրամը հանձնել միջոցառման ֆոնդին՝ հետագա պարգևատրումների համար: Լավագույնների քառյակը Հայտարարված էր նաև ուսանողներին ամենից շատը աջակցող լավագույն քաղաքական գործչի, մշակութային գործչի, պատգամավորի և գործարարի մրցույթ: Հավակնորդների անունները ներկայացրեցին հավաքվածները: Լավագույն քաղաքական գործիչ ճանաչվեց Արմեն Իսագուլովը, մշակույթի գործիչ՝ Կամո Աթայանը, գործարար՝ Սամվել Հակոբյանը: Պայքարը միայն վերջին նոմինացիայում էր՝ լավագույն պատգամավորի անվանակարգում ներկայացված էին կրկին անգամ Սամվել Հակոբյանը, Մուշեղ Օհանջանյանը և Վիտալի Բալասանյանը: Հավաքվածները նախապատվությունը տվեցին Վիտալի Բալասանյանին: Պարում ենք դիսկո Հավաքի պաշտոնական մասից հետո սկսվեց ոչ պաշտոնական, բայց և ոչ պակաս կարևոր մասը՝ դիսկոտեկը: Ուսանողները հնարավորություն ստացան մի լավ լիցքաթափվել, իսկ վերջին մոտ նրանց հյուր եկավ այդ օրը Ստեփանակերտում համերգային ծրագրով հանդես եկած երգիչ Հայկոն: Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ
ԶԲՈՍԱՇՐՋՈՒԹՅԱՆ ՈԼՈՐՏՈՒՄ ՉԿԱ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈՒՄ Արցախը զբոսաշրջիկների համար գրավիչ դարձնելու մասին խոսում են շատերը, մինչդեռ բոլորը չէ, որ հստակ գիտեն, թե դրա համար ինչ պետք է անել և ինչպես: Մեր թերթի հարցերին պատասխանում է «Զբոսաշրջության զարգացման գործակալություն» ՀԿ նախագահ Սերգեյ ՇԱՀՎԵՐԴՅԱՆԸ: - Պարոն Շահվերդյան, ի՞նչ կարող ենք անել Արցախը զբոսաշրջիկների համար գրավիչ դարձնելու համար և արդյո՞ք չճանաչվածության գործոնը այդքան մեծ է: - Չճանաչված լինելու հանգամանքը մեր պարագայում, իհարկե, բավականին մեծ ազդեցություն ունի, բայց նկատի առնելով այն, որ մեզ մոտ զբոսաշրջությունը էթնիկական բնույթ է կրում, այսինքն զբոսաշրջիկները հիմնականում հայեր են, ապա այդ հանգամանքը դադարում է էական լինել: Մեկ տարում Հայաստան է այցելում առնվազն 200-300 հազար զբոսաշրջիկ, մեզ մոտ այդ թիվը կազմում է մոտ 4000: Այսինքն՝ Հայաստան հասած մեր հայրենակիցների մոտ 10 տոկոսն է միայն գալիս Ղարաբաղ: Ինչո՞ւ: Մեզ մոտ առկա է Ղարաբաղի զբոսաշրջության գրավչության օբյեկտները քարոզելու խնդիրը: Հայաստանյան զբոսաշրջությունը ինքնաբերաբար չէ զարգացել: Ե°վ պետությունը, և° մասնավոր ընկերությունները բավականին ջանքեր են ներդրել, որպեսզի ապահովեն Հայաստանի գրավչության իմիջը տարբեր միջազգային ատյաններում: ՀՀ իշխանությունները կազմակերպում և աջակցում են հայաստանյան զբոսաշրջային ընկերությունների մասնակցությունը միջազգային տուրիստական ցուցահանդեսներին: Ամեն տարի Հայաստանը ներկա է լինում համաշխարհային ճանաչում ունեցող 5-6 նման ցուցահանդեսների: Ոչ թե այն պատճառով, որ մասնավոր ընկերություններն են դա անում, այլ որովհետև պետությունն ինքը՝ զբոսաշրջության զարգացման գործակալության միջոցով, կազմակերպում է այդ ամենը: Իսկ ի՞նչ է կատարվում մեզ մոտ: Պետությանը հուշելու մեր բոլոր փորձերը, որ անհրաժեշտ է միջոցներ ներդնել միջազգային ցուցահանդեսներում Ղարաբաղի ներկայությունը ապահովելու համար, առայժմ ապարդյուն են անցնում: Մարտ ամսին Մոսկվայում կկայանա աշխարհի 5 մեծագույն զբոսաշրջային ցուցահանդեսներից մեկը: Պետությանը առաջարկեցինք մեր ծառայությունները և ֆինանսական ներդրումը, ցանկացանք միայն, որպեսզի այն ևս պետական ներդրումներով մասնակից լինի, դրանով ապահովի մեր երկրի մասնակցությունը: Դա կլիներ ոչ միայն զբոսաշրջության, այլ նաև ԼՂ Հանրապետության քարոզարշավ: Ու չնայած այն հանգամանքին, որ հանրապետության նախագահը միանշանակ ընդգծել է, որ երկիրը վերցնում է զբոսաշրջության զարգացման ուղղություն, կառավարության որոշ պաշտոնյաներ գտան, որ նպատակահարմար չէ մասնակցել այդ ցուցահանդեսին, քանի որ Հայաստանը չի մասնակցում: Հիմնականում խնդիրն այն է, որ Ղարաբաղում զբոսաշրջության ոլորտում չկա պետական կառավարման մարմին: Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքային զարգացման նախարարությունում ստեղծվել է մի բաժին՝ ստանդարտացման, առև-տրի և զբոսաշրջության, որում կա 3 աշխատող՝ որոնցից մեկը բաժնի վարիչ: Ստացվում է, որ նույնիսկ մեկ ուղղությամբ մի աշխատող չունեն: Նպատակահարմար ենք տեսնում ստեղծել առանձին վարչություն կամ գործակալություն, որը կզբաղվի զուտ տուրիզմով: Թե չէ ստացվում է, որ կառավարության ապարատում «կես» պաշտոնյա է զբաղվում զբոսաշրջությամբ: Բնական է, որ այս պարագայում զբոսաշրջության զարգացման մասին խոսք լինել չի կարող: Զբոսաշրջության բաժնին այս տարի հատկացվել է ընդամենը 2 մլն դրամ: 2 մլն դրամը զբոսաշրջության զարգացման համար ոչինչ է: Միայն ցուցահանդեսի սրահի վարձը առնվազն 5000 դոլար է: Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ պետք է պատրաստել նյութեր, մարդիկ ուղարկել: - Մեր պաշտոնյաները չե՞ն հասկանում դրա կարևորությունը, չե՞ն ուզում հասկանալ, թե՞ հասկանում են, բայց... - Զբոսաշրջությունը այնպիսի մի ոլորտ է, որով պիտի զբաղվեն մասնագետները: Շատ բաներ, բնականաբար, չեն հասկանում: Ժամանակին ես չկարողացա տարածքային կառավարման փոխնախարարին հասկացնել, թե ինչի համար է անհրաժեշտ «Զբոսաշրջության մասին» օրենքի նախագծում էական փոփոխություններ մտցնելը և ինչ պետք է ապահովի այն: Կառավարման մարմինները հեռու են հասարակության կամ փորձագետների հետ աշխատելու կուլտուրայից: Հետո էլ՝ իրենց համար այդպես հարմար է. ինչո՞ւ չարչարվել: Կառավարության զբոսաշրջությամբ զբաղվող բաժինը ղեկավարում է շատ ազնիվ մի մարդ, բայց, արդյո՞ք, ինքը ունի հարց լուծելու լիազորություններ: Թեև, ըստ օրենքի՝ պետք է ունենա: - Ի՞նչ պետք է անել դրա համար: - Նախ՝ տուրիզմի զարգացման համար պետությունը պետք է ստեղծի այդ ասպարեզի լիարժեք կառավարման մարմին, որն անմիջականորեն կենթարկվի կառավարությանը և ապահովված կլինի ֆինանսական ռեսուրսներով: Երկրորդը հուշարձանների պահպանության խնդիրն է: Այդ գործով զբաղվում է ԿՄՍ նախարարության կազմում գտնվող բաժիններից մեկը: Արդյունավետ կլինի այն դուրս բերել նախարարության կազմից և վերածել գործակալության, որը կունենա ինքնուրույն կարգավիճակ ու կկարողանա իրականում վերահսկել հուշարձանների պահպանությունը: Երրորդ. զբոսաշրջությունը նաև համապատասխան ենթակառուցվածքների ձևավորումն է, իսկ դրանք ինքնաբերաբար չեն ստեղծվում: Օրինակ՝ մենք ունենք Գանձասար տանող 2 ժամանոց ճանապարհ, որի եզրին չկա ոչ մի զուգարան: Այն ոչ ոք չի կառուցելու, մինչև պետությունը հատուկ պայմաններ չստեղծի դրա համար: Ի՞նչ վիճակում են զբոսաշրջության գրավչության օբյեկտները, ո՞վ պիտի ապահովի դրանց գիշերային լուսավորումը: Մենք 10 տարի շարունակ փորձում էինք հասնել նրան, որ լուսավորվի «Տատիկ-պապիկը» և միայն մի տարի առաջ քաղաքապետարանը կազմակերպեց այդ ոչ բարդ գործը: Իսկ ո՞վ պիտի միացնի մեր հուշահամալիրի «անմար կրակը», դա ՀԿ-ների խնդիրը չէ: ՀԿ-ների խնդիրն է հնչեցնել այդ տագնապները, և մենք հնչեցնում ենք: - Գո՞ւցե ոչ բավարար ֆինանսավորումը պայմանավորում են նրանով, որ դա միայն զուր տեղը փող ծախսել է: Զբոսաշրջության զարգացումը ի՞նչ կարող է տալ մեր տնտեսությանը: - Յուրաքանչյուր զբոսաշրջիկ, այցելելով Ղարաբաղ, մոտավորապես 100 դոլար է թողնում այստեղ: Եթե մենք 4000 մարդ ենք ընդունել, ուրեմն մոտ 400 հազար գումար է մնացել այստեղ: Եթե հասնենք նրան, որ տարեկան 50 հազար մարդ այցելի, ապա գումարները կավելանան մի քանի անգամ: Պարզապես մեր չինովնիկները չեն ուզում ընկալել, որ սկզբից պիտի փող ծախսել, հետո ակնկալել եկամուտ: Բայց դա մենք հասկանում ենք, որ պետական պաշտոնյաների համար դժվար է ընկալել այն միտքը, որ պետությունը պիտի փող ծախսի զբոսաշրջության զարգացման համար, իսկ մասնավոր ընկերությունները շահույթ ունենան: Նախագահի հռչակած ուղեգծի միակ արդյունավետ ձևն է: - Վերջին հարցս Շուշիի մասին է: Ի՞նչ պետք է անենք Շուշիի վերածննդի համար: - Ես զարմանում եմ այն մարդկանցից, որոնցից կախված էր և է Շուշիի պահպանությունը և զարգացումը. ինչքա՞ն պիտի աննամուս լինենք, որպեսզի թույլ տանք, որ 10 տարվա մեջ ավերվի Հայաստանի միակ բերդաքաղաքը և հետո նոր սկսենք խոսել կառուցման մասին: Պետությունը պատասխանատու է Շուշիի պահպանության համար: Շատերը կարծում են, թե անհրաժեշտ է թելեթոն անցկացնել և վերականգնել Շուշին: Բայց սփյուռքահայերը չէ, որ ավերել են այն. մենք ենք ավերել, մենք էլ պիտի սկսենք վերականգնել, հետո նոր դիմենք Սփյուռքին, ասենք՝ մենք այսքանը արել ենք, դուք էլ եկեք օգնեք մեզ: Խոսում են Շուշին մշակույթի կենտրոն դարձնելու ծրագրի մասին. ես այնքան եմ թերահավատորեն մոտենալու այդ հարցին, մինչև այն հիմնավորված չլինի կոնկրետ միջոցառումներով և ֆինանսավորմամբ: 10 տարի է՝ առաջարկում ենք պետհամալսարանը տեղափոխել Շուշի: Չեն անում և չենք հասկանում՝ ինչո՞ւ: «Ոչ» ասելու համար հիմնավոր պատճառ չկա: Շենքերը կան, ճանապարհը կա, հեռախոսը կա, հանրակացարանների համար տարածքներ կան: Հասնում են նրան, որ ռեալական ուսումնարանի կեսը քանդվի, որպեսզի 10 մլն դրամով այն վերակառուցենք, այն դեպքում, երբ 5 տարի առաջ կես միլիոնով կարելի էր անել այդ գործն ու այնտեղ տեղավորել համալսարանը, կամ խորհրդարանը, կամ նախագահի աշխատակազմը կամ կառավարությունը: Չնայած ուշ, բայց ի վերջո պետությունը եկավ Շուշին մշակութային և գիտական կենտրոնի վերածելու ծրագրի անհրաժեշտության գիտակցությանը, և ես հուսով եմ, որ ծրագիրն այս անգամ կկազմվի գիտական հիմնավորումով և կապահովվեն դրա իրականացման համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցները: Վստահ եմ, որ այդ գործում պետության ջանքերը կարժանան ողջ հայ հասարակության անվերապահ օժանդակությանը: Ք. ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ
կարգավորում
ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹՅԱՆ ՇԱՀԵՐԸ ՊԵՏՔ Է ԳԵՐԱԿԱՅԵՆ. Պատերազմից հետո Արցախում, ըստ երևույթին, որոշել են, որ ժողովուրդը արդեն ասել է իր խոսքը, պատերազմը տեղափոխվում է դիվանագիտական դաշտ, այսինքն՝ ասպարեզը զիջում են քաղաքական գործիչներին: Տված զոհերից և ունեցած այլ կորուստներից ու զրկանքներից հոգնած, իրենց հողն ու անվտանգությունը պատվով պաշտպանած՝ մարդիկ անցել են խաղաղ աշխատանքի, կորցնելով զգոնությունը: Մտահոգվելու բան կարծես թե չկար, ամենակարևոր ճակատում՝ պատերազմում, իրենք հաղթել են, ինչը, ըստ իրենց, գրավականն է մյուս ճակատներում (տնտեսական, դիվանագիտական և այլն) ևս հաջողության հասնելու համար: Ժողովուրդը մտածում էր ամենասովորական ու պարզ տրամաբանությամբ՝ պատերազմն իր կանոններն ունի, և մենք չենք որոշել այդ կանոնները, ոչ էլ մենք ենք սկսել պատերազմը: Պատերազմ հրահրողը պիտի պատժվի, պարտված կողմը պարտավոր է ճանաչել իր պարտությունը եւ հատուցել բոլոր վնասները: Պատերազմը հո Ադրբեջանի տարածքու՞մ չէր, այլ Ղարաբաղի, մենք էլ ընդամենը պաշտպանվում էինք: Իսկ եթե մեկը հարցնում էր, թե՝ բա որ ասեն հողերը վերադարձրեք, մերոնք պատասխանում էին՝ դե թող Ռուսաստանը Կալինինգրադը վերադարձնի, հետո մեզ բան ասի... Սակայն պատերազմից ավելի քան մեկ տասնամյակ անց պարզվեց, որ բանակցությունների ընթացքում հասել ենք այն նշակետին, երբ անտեսվում են ոչ միայն պատերազմի հետևանքով ստեղծված նոր իրողությունները, այլև վիճահարույց է դարձել անգամ մեր ինքնորոշման իրավունքը: Մեր դիվանագետներին համոզել են, որ պետք է հանձնենք բոլոր տարածքները, թույլ տանք ադրբեջանցի փախստականների վերադարձը, նրանց անվտանգությունն ապահովելու համար երրորդ երկրների ուժերի մուտքը, հետո նոր միայն միասին որոշենք՝ անկախությո՞ւն, թե՞ «չանկախություն»: Սրա կողքին հանրահայտ կոտրած տաշտակը կարգին բան է: Հասարակությունը, իներցիայով վստահելով դիվանագետներին և, որ ամենասարսափելին է, խուսափելով պատասխանատվությունից, չի էլ փորձում տեր կանգնել իր իրավունքներին, նվաճումներին ու շահերին: «Բաց հասարակություն» ոչ կառավարական կազմակերպությունը հարցում է անցկացրել ղարաբաղյան կարգավորման թեմայով: Հետո «կլոր սեղան» է հրավիրել եւ փորձել պարզել, թե որքանով են կարգավորման արդեն հրապարակված սկզբունքները համընկնում մեր հասարակության կենսական շահերին, եւ ինչ կարող է անել հասարակությունը, որպեսզի իր շահերը հասանելի դարձնի միջազգային հանրությանը: Ընթերցողներին ենք ներկայացնում ամենահետաքրքիր դրվագները «կլոր սեղանի» արձանագրությունից: Վահրամ Աթանեսյան - ԼՂՀ ԱԺ «Ժողովրդավարություն» խմբակցության ղեկավար, արտաքին հարաբերությունների եւ տեղեկատվության հանձնաժողովի նախագահ. - Դուք տեղյակ եք, որ ԼՂՀ ԱԺ-ում ներկայացված քաղաքական ուժերի, խմբակցությունների եւ պատգամավորական խմբի ներկայացուցիչներս հանրային հեռուստատեսության ուղիղ եթերում վստահեցրել ենք, որ գարնանային նստաշրջանի ընթացքում անպայման կանդրադառնանք Ղարաբաղյան կարգավորման հարցին: Ես անձամբ կողմնակից եմ հարցը քննարկել խորհրդարանական լսումների ձեւաչափով, այնպես, ինչպես վարվել է Հայաստանի Ազգային ժողովը անցյալ տարվա մարտին: Արթուր Թովմասյան - «Հայրենիք» խմբակցության ղեկավար. -Խորհրդարանը պետք է ոչ միայն օրինաստեղծ մարմին լինի, այլ նաեւ զբաղվի քաղաքական հարցերով: Այս առումով Ղարաբաղյան կարգավորման թեմայով լսումները արդեն հրատապ են եւ գերխնդիր: Ցանկալի է, որ այդ լսումներին հրավիրվեն ՀՀ պատգամավորներ, ինչու չէ՝ քաղաքական տարբեր ուժերից, ինչպես նաև ԼՂՀ այն քաղաքական ուժերը, որոնք ներկայացված չեն խորհրդարանում: Արմեն Սարգսյան - «ՀՅ Դաշնակցություն - Շարժում 88» պատգամավորական խմբի ղեկավար. - Մեր կարծիքով, խորհրդարանը այն ամենաաշխույժ քաղաքական մարմինը պիտի լինի, որն առաջնահերթաբար պետք է քննարկի Ղարաբաղի հարցը, եւ ղեկը պետք է լինի խորհրդարանի ձեռքին: Մեր խումբը ուզում է մշակել մի այնպիսի մեխանիզմ, որ խորհրդարանը սիստեմատիկ կարողանա լսումներ կազմակերպել: Մեր կարծիքով, լսումներ կազմակերպելը դեռ շատ քիչ է: Խորհրդարանը պետք է մշակի այնպիսի մեխանիզմներ, որ առկա վիճակը եւ առաջարկությունները կարողանա անկաշկանդ ներկայացնել ժողովրդին: Սակայն եկեք տեսնենք, թե մեր պատգամավորները որքանով են տեղյակ Ղարաբաղի հիմնախնդրի քաղաքական կարգավորման նրբություններին: Պատգամավորն ինչպե՞ս կարող է կողմնորոշվել, եթե տեղյակ չէ այդ ամենին: Խորհրդարանը, իմ կարծիքով, շատ քիչ բան է անում, որպեսզի Ղարաբաղի հարցը, Ղարաբաղի ձայնը լսելի դարձնի արտաքին աշխարհում: Քննարկումներ չկան, կարծիքներ չկան: Բնական է՝ եթե այսօր մենք փորձենք «աշխուժանալ», որոշ հաջողության կհասնենք, բայց վերջնական իմաստով չենք կարող, որովհետեւ Ղարաբաղը բանակցային կողմ չէ: Եթե Ղարաբաղը լինի բանակցային գործընթացի կողմ, խորհրդարանը այս կամ այն ձեւով կմասնակցի: Հարկ է ճշտել մեր ռազմավարական նպատակները: Մենք պետք է հարցը հստակ ձևակերպենք, թե ինչ ենք ուզում եւ ինչ տարածքներով, նոր միայն խոսենք բարեկամության մասին: Արթուր Թովմասյան - Այսօր բանակցությունները տարվում են Հայաստանի եւ Ադրբեջանի նախագահների մակարդակով: Եկեք ուշադիր նայենք՝ ո՞վ է Քոչարյանը, մենք չե՞նք վստահում Քոչարյանին: Ես գտնում եմ, որ Ղարաբաղը միշտ էլ որպես հակամարտող կողմ է հանդես եկել՝ հանձինս պարոն Քոչարյանի: Գերտերություններին այսօր Ղարաբաղի հարցը չի հուզում: Այսօր եւ ԱՄՆ-ն, եւ Մեծ Բրիտանիան ավելի շատ շահագրգռված են Բաքու-Ջեյհան-Թբիլիսի նավթամուղի հարցով, եւ այդ նավթամուղն առաջիկա տասը տարիներին կլինի խաղաղության նավթամուղ: Այսօր հակամարտության գոտի խաղաղարար ուժեր մտցնելը հենց այդ նավթամուղն անխափան աշխատեցնելու համար է: Ադրբեջանի իշխանություններից կայունության երաշխիք են պահանջել: 2006-ին Ղարաբաղի հարցը չի կարգավորվի: Ես միանգամայն համոզված եմ, որ մենք բանակցային գործընթացին կկցվենք այն ժամանակ, երբ որ հարմար կլինի: Վահրամ Աթանեսյան - Համաձայնության ստորագրումն այս պահին ո°չ Ադրբեջանին, ո°չ Հայաստանին, ո°չ էլ Լեռնային Ղարաբաղին պետք չէ: Եկեք ողբերգություն չսարքենք այն բանից, որ եթե ինչ-որ խոսակցություններ կան, ուրեմն՝ անպայման զարգացումները հանգեցնելու են նրան, որ կողմերը ստորագրեն համաձայնագիր: Եկեք չչափազանցացնենք, որ կողմերը պատրաստ են ստորագրել այդ փաստաթուղթը, որովհետև դա վտանգավոր է կողմերի համար: Կան որոշակի քաղաքական ուժեր, որոնք գտնվում են նախընտրական ռեժիմի մեջ. 2007-ին Հայաստանում սպասվում են խորհրդարանական ընտրություններ: ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրները, բանակցող հայկական կողմը մշտապես հայտարարում են, որ ԼՂ ճակատագիրն առանց ԼՂՀ ժողովրդի որոշելն անհնարին է: Այսօր, արդյո՞ք, ժամանակն է, որպեսզի մենք մեր հասարակությանը ներկայացնենք այն ինֆորմացիան, որը գոնե մենք ունենք: Ես կարծում եմ, որ ժամանակը չէ: Մեր դիրքորոշումն արտահայտված է 1991 թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեում, մեր ժողովուրդը 99.98 տոկոսով քվեարկել է անկախության օգտին, դա ինքնանպատակ հանրաքվե չի եղել, դա երեւի հայ դիվանագիտության 15 տարիների ամենաճիշտ քայլն է եղել: Հայաստանում, իմ տպավորությամբ, քաղաքական ուժերը չեն թաքցնում իրենց զարմանքը մեր անկախության վերաբերյալ: Քաղաքական կոալիցիայի ոչ մի կուսակցություն ԼՂՀ Ազգային ժողովին չի ընկալում որպես անկախ պետության խորհրդարան: Մարդիկ տպավորություն ունեն, որ սա մի մարզ է: Դավիթ Բաբայան - ԼՂՀ նախագահի օգնական. -Այսօրվա դրությամբ, ճիշտ է, ԼՂՀ-ն մասնակից չէ այդ բոլոր գործընթացներին, բայց դրան պետք չէ նայել որպես բացասական երեւույթ, որովհետեւ մենք ունենք բավականին մեծ ժամանակ մեզ վրա աշխատելու: Միեւնույն է, այդ բանակցությունները ոչինչ չեն տալու, և վերջնականապես միջազգային հանրությունը պետք է մեկ անգամ ևս համոզվի, որ առանց Լեռնային Ղարաբաղի հնարավոր չէ բանակցել և հարցը կարգավորել: Մեզ համար ստեղծվում է նոր հնարավորություն՝ հասարակության հետ աշխատելու համար: Հարցման արդյունքները ուսումնասիրելով, պարզվեց, որ կրկնակի հանրաքվեին դեմ են 168 հոգի, 79-ը կողմ են, իսկ 68-ը դժվարացել են պատասխանել: Եթե վերջին երկու թվերը գումարելու լինենք, ապա համարյա թե կհավասարվեն այդ կարծիքները: Սա նշանակում է, որ հասարակությունը շատ հարցերից տեղյակ չէ: Որքան հասարակությունը պատրաստ է, այնքան նրան դժվար է ինչ-որ ձեւով մոլորության մեջ գցել: Այսօր ադրբեջանցիները ԼՂ հարցը հանել են քաղաքական եւ իրավաբանական հարթություններից, որտեղ նրանք մեզ 100 տոկոսով զիջում են: Նրանք հիմնական շեշտը դնում են հումանիտար ասպեկտի վրա՝ շոշափելով ադրբեջանցի փախստականների հարցը: Իսկ մեր Նախիջեւանի եւ Ջուղայի խնդի՞րը, սա էլ է հումանիտար հարց, եւ մենք էլ այս մասին պետք է խոսենք: Կարինե Օհանյան - Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ. -Խնդիրը նրանում է, որ մեր հանրապետությունում չկան հասարակական կարծիքի ուսումնասիրման ինստիտուտներ: Ուստի պետք է փնտրել ժողովրդի կարծիքը իմանալու այլ միջոցներ: Օրինակ՝ անհրաժեշտ է, որ պատգամավորները հանդիպեն իրենց ընտրողների հետ նաեւ ընտրություններից հետո: Ես չգիտեմ, նրանք ինչ-որ բան ունե՞ն ասելու, թե՞ ոչ, բայց լսելու բան շատ կա: Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, որ այն, ինչ քննարկվում է բանակցությունների սեղանի շուրջ, նույնիսկ մեր պատգամավորներին չէ հայտնի: Իշխանության ներկայացուցիչները ոչ միայն պետք է տեղեկացնեն մարդկանց, այլեւ ժողովրդի կարծիքը պիտի իմանան եւ հասցնեն այդ կարծիքը մինչեւ բանակցությունների գործընթաց: Իրինա Գրիգորյան - «Ժողովրդավարության կովկասյան ինստիտուտ» ՀԿ. - Ինչքան մենք մթության մեջ պահենք ժողովրդին, այնքան մեզ համար դժվար է լինելու: Ի՞նչ է նշանակում ժողովրդին չասել այն, ինչ կատարվում է մեր կյանքում, կամ չասել այն, ինչ ուզում են մեզ հետ անել: Իրականում մեզ օդի պես անհրաժեշտ է մշակված ռազմավարություն: Մենք պիտի իմանանք, թե ինչ ենք ուզում, թե ինչ են մեզ առաջարկում և ինչն է վատը կամ լավը մեզ համար: Դավիթ Բաբայան - Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե մեր հասարակությունը ոչ մի դեր չունի կամ նրա կարծիքը հաշվի չի առնվում միջազգային ատյաններում, բայց դա այդպես չէ: Ես բազմաթիվ անգամ մասնակցել եմ այդ հանդիպումներին: Եւ երբ ինչ-որ բաներ են առաջարկվում եւ պատասխանը հնչում է՝ հանրությունը չի ընդունում, ապա հարցերը փակվում են: Մի բան կարող եմ հստակ ասել՝ նախկին ԼՂԻՄ-ը իր տարածքով չի կարող ապահովել ժողովրդի անվտանգությունը: Եթե 1991-ին Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը եղել է միայն կարգավիճակի հիմնախնդիր, այսինքն՝ հայ ազգի անվտանգության եւ գոյատևման ապահովման միակ ձեւը եղել է կարգավիճակը, ապա հիմա տարածքներն էլ են գումարվել: Առանց դրանց հնարավոր չէ լուծել անվտանգության հարցը: Արմեն Սարգսյան - Այսօր պետությունը չունի խնդրի վերաբերյալ հայեցակարգ, որի առկայությունը, սակայն, չափազանց կարևոր ու անհրաժեշտ է: Մենք մի մեծ շարք առաջարկություններ ունենք, որոնք բանակցությունների ընթացքում կարելի է ավելացնել ընդհանուր քաղաքականությանը: Մենք գտնում ենք (կուսակցության որոշումն է), որ նախևառաջ ԼՂՀ իշխանությունները պետք է իրենց իրավատիրույթը համարեն ներկայիս փաստացի սահմաններով: Երկրորդ՝ ԼՂՀ-ն պետք է լինի լիիրավ բանակցային կողմ: Մենք չենք ասում նրա համար, որ Հայաստանին չենք վստահում, այլ որ Ղարաբաղի անկախության ճանաչման հերթական քայլն է, որ Ղարաբաղը բանակցային կողմ լինի: Երրորդ՝ Հայաստանը պետք է հանդես գա բանակցություններում որպես ԼՂՀ բնակչության ինքնորոշման իրավունքի եւ անվտանգության երաշխավոր: Իմ կարծիքով, Ղարաբաղի իշխանությունները պատրաստ են լինել բանակցային կողմ: Միջազգային ուժերը մեզնից մշտապես պահանջել են տարածքների հանձնում: Սակայն մինչեւ հիմա, անկախ նրանից, թե ինչ իշխանություն է եղել, որեւէ տարածք հանձնե՞լ ենք, թե՞ ոչ: Մեր խումբը գտնում է, որ տարածքների հանձնումը պատերազմ է, ու հարցնում է՝ ո՞վ է պատասխան տալու մեր ժողովրդի առաջ: Մեր ամենամեծ սխալներից մեկն էլ այն է, որ մեր արտաքին քաղաքականությունը հենվում է Ադրբեջանի «ոչ»-ի վրա: Այսինքն՝ միջազգային ուժերն ինչ-որ բան են առաջարկում, Ադրբեջանը «ոչ» է ասում, եւ այդ պահին մենք փրկվում ենք: Բայց ինչքա՞ն կարող է սա շարունակվել, և ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ այս սպասողական-կրավորական կեցվածքը... Չպիտի թողնել, որ բանը հասնի նրան, երբ ժողովուրդն այլևս չդիմանա: Կարող է այնպիսի իրավիճակ ստեղծվել, որ կարճ ժամկետում ստիպված լինենք ամբողջ ինֆորմացիայով հեղեղել ժողովրդին, որն էլ պատրաստ չլինի ընկալել ու մարսել այդ ամենը՝ ճիշտ կողմնորոշվելով: Ժողովրդին պետք է պարբերաբար տեղեկացնել: Գալյա Առստամյան - Զոհված ազատամարտիկների հարազատների միության նախագահ. - Ժողովրդից ինչ-որ բան ծածուկ եք անում: Ի՞նչ է, սպասում եք, որ պատերազմ լինի, ժողովրդին էլի առա՞ջ տանեք: Չենք մտածում, թե ինչ գնով ենք ձեռք բերել մեր ազատությունն ու անկախությունը: Ազգային ժողովի պատգամավորը... Ձեզ եմ հարցնում, պարոն Աթանեսյան, իմանո՞ւմ եք, թե էս թանգարանում ով՝ ով է, այս կամ այն զոհվածը ով է: Որպես ինձ ճանաչող, որպես վաղուց իրար ճանաչող՝ մի անգամ չեք մտնում զոհվածների թանգարան, որպեսզի հասկանաք՝ էս մայրերը, էս ընտանիքները, էս մեր կորցրած զավակները... հենց նրանց ճակատագիրն է լուծվում: Եթե հիմա էլ ազերիները մտնեն ու մեր գերեզմանները կոխկրտեն, ի՞նչ է լինելու... Սրա մասին պիտի մտածենք, մեր երիտասարդությանը դաստիարակենք ու նախապատրաստենք... Վահրամ Աթանեսյան - Մենք պետք է բոլոր խողովակներով փորձենք համոզել, որ միջազգային հանրությունը ճանաչի 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի մեր հանրաքվեի արդյունքները: Ճիշտ է, այն ժամանակ սահմանների հարց չի եղել, իսկ հիմա տարածքներն ընդարձակվել են: Արյամբ գծված այդ սահմաններից ժողովուրդը պատրա՞ստ է հետ կանգնել, հետ քաշվել՝ թող ինքը որոշի: Վիտալի Բալասանյան- «ՀՅ Դաշնակցություն - Շարժում 88» պատգամավորական խմբի անդամ, գեներալ-մայոր. - Ես, որպես պատերազմի մասնակից հրամանատար, այն տպավորությունն ունեմ, որ «ստրուկը» նորից մտել է մեր մեջ: Եկեք չթողնենք, որ ստրուկը մտնի մեր մեջ: Այսօր մենք խոսում ենք ազատագրված կամ գրավյալ տարածքների հանձնման, փոխզիջումների մասին: Նախ՝ եկեք հստակեցնենք ու պնդենք, որ երբ ղարաբաղցիները հարց են բարձրացրել, մեր դեմ են պատերազմ սկսել: Մենք պետք է Ադրբեջանի Հանրապետությունը ճանաչենք որպես պատերազմ սկսող: Երբ խոսում են տարածքների մասին, մեր որոշ պետական այրեր կամ պաշտոնատար անձինք վախից ասում են, որ պետք է ազատագրված տարածքները հանձնենք: Իսկ ինչո՞ւ պիտի հանձնենք այդ տարածքները: Մեր խմբի տեսակետը հետեւյալն է՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում չկա ազատագրված կամ գրավյալ տարածք հասկացություն, կա ԼՂ Հանրապետության ամբողջականություն: Եւ ոչ մի թիզ հող՝ թշնամուն: Տեսեք, թե ինչպես է Ադրբեջանի նախագահը ասում՝ հին Ջուղան փշրեք: Էթնիկական զտումից անցնում են պատմական զտման: Մենք էլ այստեղ նստած՝ լռում ենք: Ես գտնում եմ, որ բանակցություններում սխալ է, երբ ասում են, որ գաղտնապահության ռեժիմը պիտի պահպանվի: Իմ հարցն են լուծում, ի՞նչ գաղտնապահության մասին է խոսքը, ինձնից գաղտնի՞ են ուզում լուծել իմ հարցը: Ես պետք է Ղարաբաղում ապրեմ այսօրվա անկախ Ղարաբաղի տարածքով: Եթե ուրիշ տարբերակ ընտրեն՝ ես անձամբ Ղարաբաղում չեմ ապրելու: Նաիրա ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ
ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ԿԱՐԳԱՎՈՐՈ՞ՒՄ, ԹԵ՞ ՕՂԱՊԱՐԱՆ ԱՐՑԱԽՑԻՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ «Ոչ մի թիզ հողի» մասին սովորաբար խոսում են նրանք, ովքեր արյուն չեն թափել: Բացի 4-5 հղփացած գեներալից, Ղարաբաղն ազատագրած մարդկանց մեծ մասը ընդհանրապես չկա հասարակական ասպարեզում,- կարդում ենք «Առավոտի» (31.01.06) խմբագրականում: Անշուշտ կան այդպիսիք, բայց նրանք ամենևին վտանգավոր չեն: Վտանգավոր են նրանք, ովքեր արյուն չեն թափել Արցախի ազատագրության համար, բայց այսօր ազերիներից բարձր են բղավում այդ հողերը զիջելու մասին: Վտանգավորն այն է նաև, որ այսօր Արցախի ճակատագիրը փորձում են որոշել մարդիկ, ովքեր կապ չունեն Արցախի հետ, Արցախում չեն ապրում և երբեք այնտեղ չեն ապրելու: Իսկ ինչ մնում է «հղփացած գեներալներին», ապա, ընդհակառակը, հենց նրանք են հայտարարություններ անում հողերը տալու մասին... Եվ եթե հարցը լուծվի այնպես, ինչպես այսօր փորձում են լուծել, ապա Արցախում այլևս հայ չի ապրելու: Այն, ինչ կատարվում է մեր Արցախ-նավի հետ, հիշեցնում է «Տիտանիկի» խորտակման այն պահը, երբ բոլորը վալս են պարում ու զվարճանում, անտեղյակ, որ համերաշխորեն գնում են դեպի կործանում: Աշխարհի մամուլը միաբերան խոսում է 2006-ի մասին՝ որպես հակամարտության լուծման տարի, իսկ հայաստանյան քաղաքական վերնախավի և սրճարանային մտավորականության մեծ մասն այնպես է սպասում այդ «բաղձալի օրվան», ասես բավական է այդ «լուծումը գա», և Երևանի փողոցները հեղեղվելու են երկնքից թափված մանանաներով: Այսօր ոչ ոք այլևս չի հիշում Մոնթեի նշանավոր խոսքերը. «Եթե մենք կորցնենք Արցախը, ապա կշրջենք մեր պատմության վերջին էջը»: Երևանյան քաղաքական մթնոլորտում չկա այն վախը, որ «Պոմպեյի վերջին օրը» Արցախում, ի վերջո, դառնալու է Հայաստանի Հանրապետության վերջի սկիզբը: Կորցնելով Արցախը, Հայաստանը դառնալու է ընդամենը 29 հազ. քառ. կմ տարածքով անկլավ-պետություն: Ղարաբաղին դուրս մղելով բանակցային գործընթացից, հայ դիվանագիտությունն իրեն զրկել է մանևրելու հնարավորությունից: Արցախ-հակամարտող կողմը դարձել է տարածքային վեճ՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև: Դեռ ավելին՝ վերջին 10 տարում միանշանակ ընդունելով հաղթողին անհարիր պարտվողական կեցվածք, հայկական դիվանագիտությունն արցախյան պատերազմի հաղթանակի նշաձողը իջեցրել, հավասարեցրել է հրետակոծվող Ստեփանակերտի և «Կոլցո» օպերացիայի ժամանակների իրողությանը: Մինչդեռ ադրբեջանցիները պետական մակարդակով այնպես են բարձրացրել այդ նշաձողը, որ, ասենք, ճիվաղ Սաֆարովի արարքը ոչ հերոսական համարելը, Ղարաբաղի ադրբեջանական տարածք լինելում կասկածելը կամ հայկական ապրանք գնելը հավասարազոր է դավաճանության: Եվ նրա հակահայկական հիստերիայի հետ հաշվի է նստում թե° Արևմուտքը, և թե° մեր «ռազմավարական դաշնակից» Ռուսաստանը: «Զենքի ուժով Ղարաբաղը ազատագրելու», «Տարածաքային ամբողջականության», «Գրավյալ 20 տոկոս տարածքների» և ազերիների նմանօրինակ կարգախոսներին ու հակահայկական քարոզչությանը հայ դիվանագիտությունը պարբերաբար պատասխանում է «գրավյալ տարածքները» հանձնելու և խաղաղությունն ամեն գնով պահպանելու հայտարարություններով: Հակառակորդի սադիստական տրամադրություններին հայկական կողմն այսօր հակադրել է իր մազոխիզմը: Ասես ոչ թե մենք ենք երեկ հաղթել պատերազմում, այլ նրանք, ասես ոչ թե մենք ենք արդար, այլ՝ նրանք: Կարծես բազմաչարչար այս երկիրը ոչ թե մերն է, այլ նրանցը: Այնպես է ստացվում, որ հայկական դիվանագիտությունն ամեն ինչ անում է, որպեսզի Արցախը ենթարկվի Արևմտյան Հայաստանի ճակատագրին և հետո սկսի ողբալ իր հերթական կորուստը... Եվ այսօր մենք ունենք այն, ինչ ունենք. օկուպանտ հայկական բանակ՝ ընդդեմ Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության, բազմահազար ադրբեջանցի փախստականների և, ընդհանրապես, արդար վրեժի ցասումով տոգորված ադրբեջանական ժողովրդի: Միջազգային հանրությունն այսպես է ընկալում հակամարտությունը: Տարբեր լրատվամիջոցներով զօրուգիշեր հնչող «Երկու հանրապետություններում 2006 թ. ընտրություններ չկան, որը նպաստավոր հող է ստեղծել Ղարաբաղյան հակամարտության լուծման համար» խոսքերից արցախցին այսօր իրեն վիրավորված ու նվաստացած է զգում: Ասես Ղարաբաղը որբի գլուխ է, որ իր ճակատագիրը հանձնել է երկու դիլետանտ վարսավիրի: Ասես նույն ղարաբաղցին չէ այդ վարսավիրներից մեկին դուրս շպրտել Արցախի սիրտ Շուշիից, Լաչինից մինչև Հորադիզ, Քելբաջարից մինչև Ֆիզուլի: Այսօր այդ բոլոր եվրախորհուրդները, ԵԱՀԿ-ները, ճգնաժամային խմբերն ու արևմտյան մյուս միջնորդական առաքելությունները մեր իսկ թողտվությամբ բանակցային սեղանին են դրել հակամարտության լուծման տարբերակներ, որոնցում առկա պահանջներից յուրաքանչյուրը և բոլորը միասին ենթադրում են Արցախ՝ առանց արցախցիների: Ահավասիկ ամենահիմնականները: Ազատագրված տարածքների հանձնում: Հայաստանյան մեր դիվանագետները դա անվանում են «գրավյալ տարածքների վերադարձում»: Իսկ արցախցիների համար դրանք ոչ միայն Դաշտային Ղարաբաղն են ու հայկական հինավուրց հողերը, այլև անվտանգության գոտիներ: Ազատագրված 5 շրջաններից (Լաչինի ու Քելբաջարի մասին երբեք չպիտի խոսք լինի, դրանք պետք է սահմանադրորեն ամրագրել որպես ԼՂՀ տարածք) յուրաքանչյուրի վերադարձը նշանակում է ադրբեջանական ռազմակայանների վերականգնում ու պատերազմի վերսկսման հավանականության մեծացում: Յուրաքանչյուր հողակտոր կարելի է հանձնել միայն փոխզիջման պայմանավորվածությամբ, ասենք՝ Հորադիզի կամ Ֆիզուլու շրջանների ինչ-որ մաս՝ Գետաշեն-Շահումյանի և պատմականորեն հայկական այլ տարածքների վերադարձման դիմաց: Փախստականների վերադարձ: Փախստականների վերադարձ ասելով այսօր հասկացվում է 40 հազար (անշուշտ, ազերիները դրան կգումարեն ևս 30-40 հազար) ադրբեջանցիների վերադարձ Շուշի, Խոջալու, Ղարադաղլու, Կրկժան և այլն: Եվ ոչ մի խոսք Բաքուն, Սումգայիթը, Կիրովաբադն ու Ադրբեջանի մյուս հայաբնակ բնակավայրերը լքած 400 հազար հայերի մասին: Այս կետը ևս հայ դիվանագիտության անգործունեության արդյունք է, իսկ ազերիների համար՝ մեր երկրում «տրոյական ձի» մտցնելու փայլուն հնարավորություն: Իրար թշնամի, էթնիկական և կրոնական ոչ մի ընդհանրություն չունեցող ժողովուրդների յուրաքանչյուր արհեստական մերձեցում նշանակում է ազգամիջյան կրակի նոր բորբոքում... Ի՞նչ բարոյական իրավունքով պիտի այստեղ վերադառնա քնած մարդու վրա կացին բարձրացնող ու բահ-քլունգով խաչքարեր ոչնչացնող ստահակը, կամ այն «խաղաղ բնակիչը», որ Շուշիի բարձունքից տարիներ շարունակ հրետակոծում էր Ստեփանակերտն ու արցախյան մյուս բնակավայրերը: Նրանք պիտի գան Շուշի և կրկին անգամ վտարանդի դարձնեն իրենց ձեռքով հալածված, Սումգայիթի, Բաքվի ջարդերից մազապուրծ փրկված մեր հայրենակիցների՞ն: Այսօրվա հրադադարի պահպանումը պայմանավորված է նաև հակամարտող երկու ժողովուրդների հենց տարանջատ գոյությամբ: Հանրաքվե 10-15 տարի հետո: Այս կետը նշանակում է ոչ թե հակամարտության կարգավորում, այլ տեսականորեն առնվազն 10-15 տարով երկարաձգում: Տեսականորեն, որովհետև նախորդ կետերն իրագործելուց հետո հազիվ թե անհրաժեշտ լինի Արցախում 15 տարի հետո նոր հանրաքվե անցկացնելու: Այս հողում այլևս հայ չի մնալու: Մինչդեռ ամենևին պարտադիր չէ ազերիներին վերադարձնել այստեղ, որպեսզի 15 տարի հետո մասնակցեն հանրաքվեին: Հանրաքվեի ջատագովները ցանկության դեպքում այսօր էլ կարող են Արցախում հանրաքվե անցկացնել, և մեր 130-140 հազար այո-ն բաղդատել ազերիների 40 հազար ոչ-ի հետ, ու հարցը լուծված համարել հօգուտ մեծամասնության... Խաղաղապահ զորք: Այսօրվա մեր անվտանգության, հրադադարի և խաղաղության ամենամեծ երաշխիքը մեր բանակն է: Ինչ մնում է «խաղաղապահներին», ապա նրանց մենք արդեն տեսել ենք սաֆոնովյան տարիներին, Գետաշենում, Շահումյանում, Բերդաձորում զտումներ կատարելիս: Նրանց ներկայությամբ ու լուռ համաձայնությամբ սերբերը լքել են իրենց հինավուրց բնակավայրերը Կոսովոյում... Այս 4 կետից յուրաքանչյուրի ընդունումը նշանակում է Արցախի վերջ: Մինչդեռ այս կետերն այսօր մեզ հրամցվում են մեկ համատեքստում: Ահա այսպես են ցանկանում «լուծել» Ղարաբաղյան հակամարտությունը: Եթե իսկապես ուզում ենք ապրել այս հողում, եթե մեր մեջ դեռևս չի մեռել ազգային արժանապատվությունը, եթե իրոք մեզ մտահոգում է մեր զավակների, կանանց, մայրերի ու քույրերի ճակատագիրը, տեր կանգնենք մեր երկրին ու ճակատագրին: Մեր լռությունն աշխուժացրել է ոչ միայն ազերիներին, այլև մեր երկրից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու «միջնորդական» տարրերին, և ոմն Սաբինա Ֆրեյզեր այնպես է խոսում մեր երկրի, մեր ճակատագրի ու անվտանգության հետ կապված հարցերի մասին, ասես խոսքն իր պապի խոպան բոստանի մասին է, որ այսօր ուզում է նվիրաբերել Բաքվին: Երբ հակամարտության կարգավորում անվան տակ այսօր մեզ համար մի նոր «Կոլցո» օպերացիա են նախապատրաստում, մեր լռությունը նշանակում է համաձայնություն ինքնասպանության: Վարդգես ՕՎՅԱՆ
ԻՍԿ Ի՞ՆՉ ԿԲԵՐԵՆ «ԽԱՂԱՂԱՐԱՐ» ՈՒԺԵՐԸ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ Մենք չգիտենք, թե աշխարհի հզորները իրենց «խաղաղարարությամբ» երկրագնդի որ կետեր ինչ են հասցրել, բայց վերջին 300-ամյա մեր արյունոտ ու ողբերգական պատմությունը վկայում է, որ արտաքին ուժերի նման ամեն մի «հոգատարություն» մեզ դարձրել է հայրենազուրկ ու գաղթական: Եվ անշեղորեն շարունակվող այդ մարդակեր քաղաքականության մղձավանջային պայմաններում մեր ժողովուրդը աննախադեպ հերոսականությամբ ինչի էլ հասել է, հասել է միայն սեփական ուժերին ապավինելու շնորհիվ, հասել է միայն այն պահերին, երբ մեզ համար «քուն ու հանգիստ կորցրած քեռիները» պոչները քաշել են մեր երկրից: Վերջին 300 տարում մեր ժողովուրդը երեք վճռական ու ազգափրկիչ հաղթանակ է ունեցել՝ երեք դեպքերում էլ «բարի քեռիներից» խաբված, երեք դեպքերում էլ ապավինելով միայն սեփական հնարավորություններին: Առաջինը Արցախ-Զանգեզուրյան Հերոսամարտն էր 18-րդ դարի 20-ական թթ., 2-րդը՝ Սարդարապատը, 3-րդը՝ Արցախյան Հերոսամարտը: Բավական է միայն մի հետադարձ հայացք՝ միայն սեփական ուժերին վստահելու ճշմարտացիությանը հասու լինելու համար: Գորբաչովի ուղարկած «խաղաղարարար» ուժերը ի՞նչ դերակատարում իրականացրին Ադրբեջանում ու Ղարաբաղում: Նրանց աչքի առաջ, թերևս նաև խրախուսմամբ, թուրք ջարդարարները մտնում էին հայերի բնակարանները, ոչնչացնում բնակիչներին և անպատիժ հեռանում: Իսկ երբ մի Մելքումով փորձեց պատշպանվել մարդասպաններից, աշխարհով մեկ դատապարտեցին նրան: Ինչպե՞ս մոռանալ սաֆոնովյան «խաղաղարարությունը», երբ պարետային ժամը խախտելու մեղադրանքով սեփական բակ դուրս եկած հային քարշ էին տալիս պարետատուն, իսկ քաղաքից մի քանի կմ հեռու գիշեր-ցերեկ կառուցումներ էին կատարում, որ մեսխեթ թուրքերին էլ խոթեն Ղարաբաղ: Այդքանն էլ բավարար չհամարելով՝ մեզ վերջնականապես զրկեցին նաև դեռևս կանգուն ու չնվաճված Շամխորի ու Քարհատի, Գետաշենի ու Շահումյանի շրջաններից, հայաթափեցին Հադրութի շրջանի մեծ մասը, Բերդաձորի հայկական գյուղերը: Այդ է հերթականորեն վերջին «խաղաղարար» ուժերի ծառայությունը հայ ժողովրդին: Իսկ դա օրգանական շարունակությունն է մի քաղաքականության, որի սկիզբը դրել է Պետրոս Առաջինը: Անդրկովկասը ազատագրելու խոստումով ցարը ապստամբության մղեց հայերին ու վրացիներին: Հայ-վրացական միացյալ զորքերը Գանձակում սպասում էին ազատարար ցարին, սակայն վերջինս առանց մի կրակոցի, առանց մի զինվոր զոհելու տեր է դառնում Դերբենդին ու վերադառնում՝ իրեն սպասողներին մատնելով հուսախաբության: Այդ դեռ բավական չէր, 1724թ. Պոլսի գաղտնի դաշնագրով ցարը Պարսկաստանին ենթակա Անդրկովկասը ճանաչում է թուրքական սեփականություն՝ Թուրքիայի առաջ Անդրկովկասը նվաճելու ճանապարհ բացելով: Ցարիզմին մի անբողջ հարյուրամյակ էր հարկավոր, որպեսզի Թուրքիայի ու Պարսկաստանի ձեռքով հայերին ու վրացիներին հասցնի անդունդի եզրին, որից հետո իջնի Անդրկովկաս ու «փրկի» նրանց: 1724թ. Պոլսի դաշնագրի զորությամբ Թուրքիան ռազմակալեց Անդրկովկասը: Մի հարվածով շարքից դուրս եկավ Վրաստանը, վրաց թագավորը փրկություն գտավ Աստրախանում: Պայմանագրի համաձայն Թուրքիան հասավ մինչև Շամախի: Ամբողջ Անդրկովկասում միայն Արցախն ու Զանգեզուրն էին, որ ոչ միայն մնացին աննվաճ, այլև թուրք զավթիչներին արժանի ու հերոսական հակահարված էին տալիս: Նույնը կրկնվեց 200 տարի հետո, 1918թ., երբ թուրքերը իրենց նվաճումները հասցրել էին մինչև Բաքու: 1918թ. վերջերին թուրքերին փոխարինեցին անգլիական օկուպացիոն ուժերը: Նրանք Ղարաբաղին օգնության գնացող Անդրանիկին հետ դարձրին Շուշիի մատույցներից՝ սպառնալիքների ու խաղաղության կոնֆերանսում Ղարաբաղի հարցը լուծելու խաբկանքով: Նրանք երկու ամիս հետո անգլիական սվիններով, զենք ու զինամթերքով, Սուլթանովին իջեցրին Շուշի և Շուշիից մինչև Գորիսի փեշերը վերածեցին մոխրակույտերի: Այս էլ անգլիական «խաղաղարարությունը»: Այնուհետև Լենինը Ղարաբաղը նվիրեց ազերիներին: Ադրբեջանի մուսավաթաբոլշևիկյան վարչակարգը 70 տարի դիմել է բոլոր միջոցներին՝ «հայերի քոքը» իրենց նվիրված տարածքներից կտրելու համար: 70 տարի Արցախ-Ղարաբաղը ծանրածանր զոհողությունների գնով, հերոսական վճռականությամբ ու ազգային արժանապատվությամբ դիմագրավեց ոտնձգություններին ու մնաց աննվաճ: Միայն գորբաչովյան հրանոթների զորությամբ ազերու ոտքը մտավ Չարդախլու, Գետաշեն ու Շահումյան: Ահա թե ինչպես են «խաղաղարար ուժերը» մեզ զրկել մեր Մեծ Հայրենիքից: Չգիտենք ինչ խելքի տեր պիտի լինել՝ անտեսելու համար պատմության այս արյունոտ դասերը: «Խաղաղարար» ուժերի մուտքը Ղարաբաղ հավասար է Ղարաբաղի վերջնական կորստի, որից հետո սկսելու են այս մի ափ մնացած ու քարքարոտ Հայրենիքից մեզ զրկելու գործընթացը: Մենք հույս ունենք, որ մեր իշխանությունները չեն գնա նման կործանարար «խաղաղարարության», չեն գնա մեր զավակների կյանքի գնով ձեռք բերածի ոչնչացմանը: Ավելին՝ նրանք պարտավոր են պատմաքաղաքական այլ հարթություն տեղափոխել փոխադարձ զիջման հարցերը: Նրանք պարտավոր են երևույթներն իրենց անուններով կոչելու քաջությունն ունենալ և գոնե Արցախից բռնազավթված շրջանների վերադարձի հարցը հետապնդել, այլ ոչ թե սակարկել անգլիացիների ու Սուլթանովի ստեղծած մոխրակույտերի հարցի շուրջ: Արտաշես ՀԱԿՈԲՋԱՆՅԱՆ
ԱԴՐԲԵՋԱՆՑԻՆ ԲԱՑԱՀԱՅՏՈՒՄ Է ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ՊԼԱՆԸ «Կարգավորման նոր պլանը արդեն կորցրել է իր գաղտնիությունը: Դրա մասին արդեն արվել են հայտարարություններ»,- ասել է ադրբեջանցի կոնֆլիկտաբան Արիֆ Յունուսը: Նրա խոսքերով, ըստ պլանի, առաջին փուլում հայերը կթողնեն Ֆիզուլիի, Աղդամի եւ Ջեբրայիլի շրջանները, որից հետո Հայաստանին կթույլատրվի մասնակցել տարածաշրջանային նախագծերին: Երկու երկրների միջեւ կբացվի երկաթուղային կապը, եւ Հայաստանը կմիանա ՏՐԱՍԵԿԱ ծրագրին: Երկրորդ փուլում Հայաստանը կազատի Կուբաթլուի եւ Զանգելանի շրջանները, որից հետո Մեղրիով կվերաբացվի Ադրբեջանի երկաթուղային կապը Նախիջեւանի հետ: Հետո ազատագրված տարածքներ կմտցվեն խաղաղարար ուժեր: Դրանից հետո կսկսի փախստականների վերադարձը: Այդ տարածքների ենթակառուցվածքների վերականգնման համար Ադրբեջանին եւ Հայաստանին կտրամադրվի 5 մլրդ դոլարի չափ օգնություն: Հաջորդ փուլում նախատեսվում է որոշել Ղարաբաղի կարգավիճակը՝ հանրաքվեի միջոցով: Այդ հարցն արդեն որոշված է, մնում է համաձայնեցնել դրա ժամկետն ու ձևը: Ադրբեջանը առաջարկում է 15-20 տարի հետո, Հայաստանը՝ 5 տարի հետո: Բացի այդ, Բաքուն պնդում է նաեւ ադրբեջանցիների մասնակցության վրա: Ըստ վերլուծաբանի, Բաքվում կարծում են, որ 10-15 տարի հետո Ադրբեջանը տնտեսապես կգերազանցի Հայաստանին, և դա կորոշի հանրաքվեի արդյունքները: Յունուսի խոսքով, բանակցությունների ժամանակ քննարկվում է Ղարաբաղի համար ինքնավարության մի այնպիսի տարբերակ, որը նույնիսկ ավելի լայն է, քան Նախիջեւանի ինքնավարությունը: Ղարաբաղը կունենա իր զինանշանը, խորհրդարանը, ներկայացուցչություններ այն երկրներում, որտեղ հայեր են բնակվում: Զինուժը, որն այսօր կոչվում է Ղարաբաղի բանակ, կվերածվի նախագահական գվարդիայի: Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցը պարզելուց հետո կվերադարձվի նաև Քելբաջարը: Փաստաթղթերում Ադրբեջանի կազմում ներգրավված է նաև Լաչինի շրջանը, որն, այդուհանդերձ, որոշ ժամանակ կմնա Հայաստանի վերահսկողության տակ:
ֆինանսավարկային Իսկ հիպոթեքի հարցը դեռ չի լուծվել 2006 թվականի պետական բյուջեով հիպոթեքային ծրագրերի վարկավորման համար առաջին անգամ տրամադրվել է 200 մլն դրամ: Գումարը փոքր է, բայց հարյուրավոր ընտանիքներ, որոնք բնակարան ձեռք բերելու այլ միջոց չունեն, սպասում են այդ գումարին, ակնկալում ծրագրի շուտափույթ իրականացում և ընդլայնում: Սակայն, մեր տվյալներով, առ այսօր գումարները չեն տրամադրվում: Ավելին, դեռ չկա համապատասխան օրենք, տրամադրման կարգ եւ այլն: ԼՂՀ ԱԺ ֆինանսաբյուջետային եւ տնտե-սական կառավարման հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Արա Հարությունյանի խոսքերով՝ կառավարությունը դեռևս 2 տարի առաջ էր հավաստիացնում, որ աշխատում է սույն օրենսդրական փաթեթի վրա: Ղարաբաղյան բանկերն այսօր էլ վարկեր են տրամադրում բնակարան գնելու կամ կառուցելու համար հիմնականում այն պայմանով, որ գրավը մնա գրավատուի մոտ: Սակայն բյուջեով նախատեսված հիպոթեքային վարկը, որպես կանոն, տարբերվում է վարկառուի համար արտոնյալ պայմաններով, քանի որ դա քաղաքացիներին բնակարանով ապահովելու յուրօրինակ ազգային ծրագիր է լինելու: Արտոնություններ ասելով նկատի ունենք այն, որ նման վարկերը թե երկարաժամկետ են լինում եւ թե տոկոսներն են ցածր լինում: Ծրագրի ազգանպաստությունը կայանում է նրանում, որ այն խթանում է միայն բնակարանաշինությունը, նպաստում սոցիալական հարցերի լուծմանը և, որ ամենակարևորն է, երիտասարդ ընտանիքների կազմավորման կտրուկ աճին: Մեր թերթին դիմող քաղաքացիների համար պարզապես անհասկանալի է, թե ինչու նմանօրինակ ծրագրեր այսքան ժամանակ չեն իրականացվել մեզ մոտ, մտահոգում է նաև այն հանգամանքը, որ այսքան ուշացումով այդ գործին ձեռնամուխ լինելուց հետո դարձյալ հապաղում են երկար սպասված այդ ծրագիրն իրականացնելու գործում: Որպես տեղեկանք նշենք, որ Հայաստանի Հանրապետության 2006 թվականի դրամավարկային քաղաքականության ծրագրի շրջանակներում ՀՀ Կենտրոնական բանկը բանկային համակարգի զարգացմանն ուղղված միջոցառումների շարքում կշարունակի զարգացնել հիպոթեքային վարկավորումը: Մասնավորապես, շարունակվելու է գերմանական զարգացման բանկի (KFW) հետ համագործակցությունը եւ 2006-2007 ժամանակահատվածում KFW-ն հիպոթեքային շուկայի զարգացման ծրագրով հայաստանյան բանկերին եւ վարկային կազմակերպություններին տրամադրվելու է 12 միլիոն եվրո գումարի չափով վարկ: Հարկ է անդրադառնալ ևս մի կարևոր խնդրի: Բանն այն է, որ մինչ օրս չի սկսվել նաև ընթացիկ տարում նախատեսված փոքր եւ միջին բիզնեսի զարգացմանն ուղղված վարկերի տրամադրումը: Մեր այն հարցին, թե, արդյոք, որևէ ուսումնասիրություն կատարվե՞լ է, թե որքանո՞վ են 1996 թվականից ի վեր տրամադրված բիզնես-վարկերը զարգացրել ձեռնարկատիրության ոլորտը, Արա Հարությունյանը պատասխանեց, որ իրեն նման ուսումնասիրությունների մասին հայտնի չէ: Իսկ կարո՞ղ է նա մի քանի ձեռնարկությունների օրինակներ բերել, որոնք ոտքի են կանգնել շնորհիվ այդ վարկերի: Արա Հարությունյանը հիշեց Մարտակերտում գործող «ԼՕՕՄ» ձեռնարկությունը: Նրա խոսքերով, չի կարելի միանշանակ ասել, որ այդ գումարներն օգուտ չեն բերել, սակայն հիմնականում դրանք ուղղվել են ոչ թե բիզնեսի զարգացմանը, այլ միանգամայն այլ խնդիրների լուծմանը: Կարելի էր նույն գումարները շատ ավելի մեծ արդյունավետությամբ օգտագործել՝ եզրակացրել է ԼՂՀ ԱԺ ֆինանսաբյուջետային հանձնաժողովի նախագահ Արա Հարությունյանը: Տեղեկացնենք նաև, որ վերջերս փոփոխվել է վարկավորումն իրականացնող կազմակերպության կարգավիճակը՝ փոքր և միջին բիզնեսի զարգացման հիմնադրամը վերածվել է գործակալության: Մեր տեղեկություններով, հնարավոր են փոփոխություններ վարկավորող բանկերի ընտրության գործում. եթե մինչ օրս այն իրականացնում էր բացառապես «Արցախբանկը», ապա հիմա չի բացառվում, որ ներգրավվեն այլ բանկեր եւս: Ն. ՀԱՅՐՈՒՄՅԱՆ
ՂԱՐԱԲԱՂՈՒՄ ԲՈՂՈՔՈՒՄ ԵՆ ՀԱՐԿԱՅԻՆԻ ԱՄԵՆԱԹՈՂՈՒԹՅԱՆ ԴԵՄ Վերջին տարիներին Ղարաբաղի կառավարությունը, հայտարարելով հարկային արտոնությունների մասին, խստացնում է հարկային օրենքները եւ բարձրացնում հարկերի չափերը: Դա առաջացնում է ձեռնարկատերերի դժգոհությունը, սակայն իշխանությունները ամեն կերպ թաքցնում էին այդ դժգոհությունը եւ զեկուցում հարկային մուտքերի կրկնակի ավելացումների մասին: Մեկ-մեկ խոսվում է այն մասին, որ նման քաղաքականությունը սպանում է բիզնեսը, որ արդեն փակվել են տասնյակ ձեռնարկություններ, սակայն այս տարի եւս հարկաչափերը կրկին բարձրացել են: Ինչպես հայտնի է դարձել karabakh-online-ին, ԼՂՀ Մարտունի քաղաքի եւ որոշ գյուղերի 100-ից ավելի ձեռնարկատերեր բողոքի ակցիա են կազմակերպել շրջվարչակազմի շենքի մոտ, որն ուղղված էր հարկային տեսչության Մարտունու բաժանմունքի դեմ: Պատճառը բաժանմունքի ղեկավարի եւ աշխատողների կողմից հարկատուների հանդեպ ոչ կոռեկտ վերաբերմունքն է, ինչպես նաեւ՝ վերոնշյալ կառույցի աշխատողների կողմից պարբերաբար ստեղծվող արհեստական խոչընդոտները, անօրինություններն ու չարաշահումները: Հարկատուները մատնանշեցին նաեւ վերջերս ձեռնարկատերերի շրջանում շրջանառվող այն բողոքը, որ հարկային տեսչությունը պահանջում է աշխատողի նվազագույն աշխատավարձը դարձնել 30 հազար դրամ, այն դեպքում, երբ օրենքով նվազագույն աշխատավարձը կազմում է 15 հազար դրամ: Հարկատուների հետ հանդիպեցին շրջվարչակազմի ղեկավարը, Մարտունի քաղաքի քաղաքապետը եւ Հարկային պետական ծառայության ներկայացուցիչը: Մեր տվյալներով, ձեռնարկատերերը իրենց բողոքը նամակի տեսքով նախատեսում են ուղղել հանրապետության նախագահին, վարչապետին ու ԱԺ նախագահին:
Կյանքը՝ դեմքերով Գոհար Խաչատրյանին հանդիպեցինք Ստեփանակերտի շուկայում: Նա հերթական անգամ եկել էր ինչ-որ ապրանքներ վաճառելու: Շուկա է գալիս շաբաթական 2-3 անգամ: Գոհարը՝ 45-50 տարեկան մի կին, համաձայնվեց պատմել իր մասին: Մինչեւ ամուսնանալն ապրում էր Հայաստանում: Ամուսնացավ ղարաբաղցի մի տղայի հետ եւ միասին սկսեցին ապրել Արցախի գյուղերից մեկում /գյուղի անունը չցանկացավ տալ/: Սկզբից ամեն ինչ նորմալ էր գնում. վաստակած գումարը հերիքում էր բազմանդամ ընտանիքին: «Հետո սկսվեց Արցախյան պատերազմը, եւ ամեն ինչ փոխվեց. կյանքը դժվարացավ, սակայն այդ դժվար օրերին էլ մենք մնացինք գյուղում, չնայած գյուղն անընդհատ ռմբակոծվում էր ադրբեջանցիների կողմից: Այդ ժամանակ արդեն ունեինք 4 երեխա, - պատմում է նա:-Պատերազմի տարիներին, փառք Աստծո, հաղթահարեցինք բոլոր դժվարությունները, եւ այսօր ամեն ինչ արդեն անցյալում է: Ճիշտ է, ներկայումս էլ ունենք բազում խնդիրներ, բայց, ինչ արած, եթե այն դաժան օրերին դիմակայել ենք, ապա խաղաղ պայմաններում ուղղակի պարտավոր ենք պայքարել»: Այժմ, ինչպես Գոհարն է պատմում, ամուսինն ապրում եւ աշխատում է գյուղից դուրս եւ մեկ-մեկ օգնում է ընտանիքին /ըստ ամենայնի, գործերն այդքան լավ չեն գնում/: Ընտանիքի հիմնական հոգսն ընկած է կնոջ վրա: Հետպատերազմյան տարիներից սկսած Գոհարը հիմանականում զբաղվում է «կանաչու բիզնեսով»: Բացի նրանից, որ կանաչի է ցանում իր բանջարանոցում, նա տարբեր տեսակի կանաչեղեն է հավաքում նաեւ գյուղի մոտակա տարածքներից: Այս գործում նրան օգնում է աղջիկներից մեկը, իսկ մյուսն արդեն ամուսնացել է եւ ունի երկու երեխա: Գոհարի կարծիքով, այդ բիզնեսը մեծ փողեր չի բերում, բայց ինչ-որ չափով բավարարում է ընտանիքի կարիքները հոգալու համար: «Իհարկե, ֆիզիկական ծանր աշխատանք ենք կատարում ես ու աղջիկս, հատկապես այն ժամանակ, երբ ստիպված ենք լինում կանաչեղենով լիքը պարկերը շալակած ոտքով անցնել տասնյակի հասնող կիլոմետրեր, քանի որ ոչ միշտ են մեքենաներ հանդիպում, կամ՝ բարի վարորդներ: Գոհարը աղջկա հետ միասին սեզոնային եղանակներին հավաքում է նաեւ տարբեր հատապտուղներ, որոնք նույնպես վաճառում են Ստեփանակերտի շուկայում: Ինչպես փոքր բիզնեսով զբաղվող կինն է նշում, նա ինքն է վաճառում իր ապրանքը եւ չի հանձնում վերավաճառողներին, քանի որ վերջիններս էժան են գնում ապրանքը, իսկ այդ դեպքում նրա եկամուտը քչանում է: «Այդպես էլ ապրում ենք,- հոգոց է հանում Գոհարը,- դա էլ մեր ապրելակերպն է, գուցե եւ զարմանալի որոշների համար: Կարծում եմ, կարեւորն այն չէ, թե ինչ աշխատանքով ես փող վաստակում, այլ այն, որ օրվա հացը սեփական քրտինքով ես վաստակում»: Ո՞Ր ՄԵՂՔՆ ԵՆ ՈՒԶՈՒՄ ԲԱՐԴԵԼ ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎՐԱ Վերջին մի քանի օրվա ընթացքում Ստեփանակերտում մի քանի անգամ հնչել են մեղադրանքներ այն արտասահմանյան կազմակերպությունների հանդեպ, որոնք ծրագրեր են ֆինանսավորում Ղարաբաղում: Ընդ որում, մեղադրանքներ հնչում են եւ պատգամավորների, եւ ԱԳՆ աշխատակիցների կողմից: Հիմնական մեղադրանքը՝ Ղարաբաղի հասարակական կազմակերպությունները համաձայնելով մասնակցել համատեղ նախագծերին, նպաստում են հակամարտության ձեւաչափի՝ միջհամայնքայինի վերածմանը: Իբր, հիմա ամեն ինչ լավ է բանակցային գործընթացում, Ղարաբաղը լիիրավ կողմ է, բայց հասարակական կազմակերպությունները ուզում են անպայման ամեն ինչի խանգարել: Այս հարցը բարձրացվել է «Ազատ Հայրենիք» կուսակցության կողմից կազմակերպված՝ նավթի գործոնին վերաբերող «Կլոր սեղանի» ժամանակ: Այնպիսի թվեր են հնչեցվել, որ հասարակական կազմակերպություններն էլ են զարմացել: ԱԳՆ ներկայացուցչի խոսքերով, Բրիտանիայի կառավարությունը 3.5 մլն ֆունտ սթեռլինգ է հատկացրել հայերի եւ ադրբեջանցիների հաշտեցման նպատակով: Թե ահռելի այդ գումարը, թե Ռուսաստանի ստալինյան փորձը, թե պարզապես քավության նոխազ գտնելու ցանկությունը այնպես է ուրախացրել որոշ մարդկանց, որ նրանք սկսել են խոսել «ժողովրդի թշնամիների» մասին: Ըստ մեր տեղեկությունների, գումար իրոք տրամադրվել է բրիտանական կառավարության կողմից: Ավելին, ստեղծվել է 4 միջազգային կազմակերպություններից կազմված կոնսորցիում: Հայաստանի, Ադրբեջանի եւ Ղարաբաղի իշխանությունները համաձայնություն են տվել կոնսորցիումի գործունեությանը իրենց երկրներում: Ընդ որում, ըստ պայմանի, այդ գումարի զգալի մասը պետք է մնա ֆինանսավորող երկրում, իսկ մնացածը բաժանվի Ադրբեջանի, Հայաստանի եւ, մի քիչ՝ Ղարաբաղի միջեւ: Անցել է մի քանի տարի: Կոնսորցիումի մեջ ընդգրկված LINKS կազմակերպությունը, որը պետք է զբաղվեր խորհրդարանական կապերի հաստատմամբ, մինչ այսօր անց է կացրել 2-3 հանդիպում, այն էլ՝ առանց Ղարաբաղի պատգամավորների: «Միջազգային ահազանգ» կազմակերպության աջակցությամբ ֆինանսավորվել է երեք երկրներում Ռեսուրս կենտրոնների բացումը, որոնք տեղեկատվական եւ կազմակերպչական աշխատանք են տանում: Ղարաբաղի Ռեսուրս կենտրոնի շրջանակներում դեռ ոչ մի ծրագիր չի ֆինանսավորվել: Անցյալ տարի նույն կազմակերպությունը «փոքր» գրանտներ է տրամադրել 8 ղարաբաղյան կազմակերպությունների, որոնք հիմնականում անց են կացրել հարցումներ եւ քննարկումներ: «Հաշտության պաշարներ» կազմակերպությունը հենց սկզբից ֆինանսավորել է «Դեմո» հանրային թերթը, որը Ղարաբաղում միակ թերթն է, որի էջերում հրապարակվում է Ղարաբաղի հասարակության դիրքորոշումը կարգավորման գործում /բրիտանացիները նման դիրքորոշումը ծայրահեղական են համարում/: Այդ կազմակերպությունը ֆինանսավորում է նաեւ «Աուդիոծրագրեր» ծրագիրը, որի շրջանակներում հավաքվում եւ ռադիոյով հեռարձակվում են շարքային մարդկանց պատմություններ: Կոնսորցիումի չորրորդ անդամը՝ Կաթոլիկ օգնության միությունը, առ այսօր Ղարաբաղ չի եկել: Բացի կոնսորցիումից, ոչ մի արտասահմանյան կազմակերպություն Ղարաբաղին գրանտներ չի տրամադրում: Եւ իշխանությունները, եւ ՀԿ-ներն անընդհատ խոսում էին այն մասին, որ ԼՂՀ չճանաչվածությունը չի կարող միջազգային գրանտներ չտրամադրելու պատճառ լինել: Ավելին, եթե քաղաքական ասպարեզում բանակցությունները միանշանակ վարվում էին «միջհամայնքային» սկզբունքով, ապա հասարակական ոլորտում ցանկացած ծրագրում Ղարաբաղը հանդես է գալիս որպես լիիրավ կողմ: Եթե այդ պայմանը չի պահպանվում, ղարաբաղյան կազմակերպությունները հրաժարվում են նման ծրագրերից: Պարզ է, որ բրիտանական կազմակերպությունները իրենց նպատակներն են հետապնդում: Բայց ո՞վ է ապացուցել, որ այդ նպատակները այսօր հակասում են մեր նպատակներին: Ո՞վ է ապացուցել, որ բրիտանական ծրագրերի շրջանակներում որեւէ կազմակերպություն հակազգային գործ է արել: Հասարակական կազմակերպությունները գտնում են, որ դա վտանգավոր միտում է: Ավելին, ինչ-որ մեկը փորձում է ուրիշի վրա բարդել սեփական մեղքերը: Եւ եթե այդ մեղքերը վերաբերում են Ղարաբաղի ճակատագրին, կարեւոր չէ, ով է մեղավոր, կարեւոր է՝ ինչ մեղքեր են: Գուցե դա՞ պարզվի: «Լրագիր»
պատմություն ՄԵՐ ՈՉ ՎԱՂԵՄԻ ԱՆՑՅԱԼԸ Սկիզբը՝ նախորդ համարներում Այսօր դժվար է հավատալ, բայց պատմական անցքերի բերումով ընդհանուր առաջընթացից կտրված խեղճ ու կրակ Հայաստանը 70-ական թվականներին բարձր տեխնոլոգիայի բազմաթիվ արտադրանքներ էր արտահանում արտասահմանյան 70 երկրներ: Հայաստանի՝ այսօր արդեն քայքայման եզրին հասած գիտական բազմաթիվ հիմնարկներում այն ժամանակներում գիտական աշխատանք տանելու համար ժամանում էին աշխարհի, այդ թվում և Եվրոպայի շատ երկրներից: Այո, կային թերություններ, կար բռնություն, բայց կար և վերելք, չկար զանգվածային թալան, կար հանրային բարիքի արդարացի բաշխում: Ուստի չի կարելի չհամաձայնվել Վ. Պուտինի այն կարծիքին, որ խորհրդային տարիներին «ըօսՏ ՎվՏչՏ րՏջՌՊՈՑպսՖվՏչՏ, ՎվՏչՏ չպՐՏՌփպրՍՏչՏ, վՏ, Ս րՏՋՈսպվՌþ, Ռ ՎվՏչՏ ՑՐՈչՌփպրՍՏչՏ»: Թերևս 70-ականների մեծագույն սխալը ԽՍՀՄ ժողովուրդների ազգամիջյան հարաբերությունների կարգավորման լրիվ անտեսումն էր: Պատմագիտության բնագավառում կար ամենաթողություն: Ադրբեջանի ոչ քիչ գիտնականներ ջանում էին հիմնավորել, որ Լեռնային Ղարաբաղի հայերը իբր ադրբեջանցիների նախահայրերի՝ ալբանացիների ցեղից են սերված: Մյուսներն էլ պնդում էին, թե մենք եկվորներ ենք, Արցախ ենք տեղափոխվել Ռուսաստանի կազմի մեջ մտնելուց հետո: Եվ դա արժանի հակահարվածի չէր արժանանում նույնիսկ ամենավերադասի՝ ԽՍՀՄ Կենտկոմի կողմից, Արցախից և Հայաստանից մեր ազգի երկու հատվածների միավորման մասին առաջարկները անտեսվում էին, նույնիսկ դրանց հեղինակները խիստ պատժի էին արժանանում: Երբ արդեն 1988-ի փետրվարին ծայր առավ մեր բողոքի հուժկու ալիքը, Մոսկվայում նոր միայն քնից արթնացան, սակայն այս անգամ էլ փորձեցին ամեն ինչ պատճառաբանել սոսկ մեր մարզի վիճակով և խոստացան օգնության հասնել: Բայց դա աչքակապություն էր հանուն Ադրբեջանի խաթրի, սայլը տեղից չէին ուզում շարժել: Եվ դա այնքան էր ակնառու, որ թաքցնելն անհնարին էր: Հիշել կարելի է թերևս այն, որ երբ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նիստում «քննարկվում» էր ղարաբաղյան հարցը, Մ. Ս. Գորբաչովը միջամտեց նիստում մեր կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար Հ. Պողոսյանի ելույթին, ասելով, թե ի՞նչ եք ուզում՝ Միությունը ձեր տնտեսության զարգացման համար 400 միլիոն ռուբլի է հատկացրել: - Ախր մենք այդ գումարի նույնիսկ չնչին մասը չենք կարող յուրացնել, շինարարական անհրաժեշտ բազա չունենք,- պատասխանել է Հ. Պողոսյանը: Եվ Գորբաչովը մնաց լուռ: Հզորագույն երկիրը կարծես թե հնարավորություն չուներ հատկացված միջոցների (եթե, իրոք, դրանք հատկացվել էին, սա էլ կասկածելի էր) յուրացման, թեկուզ և դրանց հաշվին մարզում ստեղծել անհրաժեշտ շինարարական բազա: Ուրեմն, Գորբաչովին մեզ լռեցնել էր միայն պետք և ոչ թե օգնել: Քիչ վնաս չէր հասցնում նաև այն հանգամանքը, որ Ադրբեջանի և Հայաստանի ղեկավարները նորմալ հարաբերությունների մեջ չէին: Եվ դրա հիմնական մեղքը առաջիններինն էր: Պատահել էր այնպես, որ 70-ական թվականներին հարևան ադրբեջանական տնտեսությունները Հայաստանի Նոյեմբերյանի շրջանից հարյուրավոր հեկտար մշակովի հողեր էին գրավել և դրել շրջանառության մեջ: Բաքուն և Երևանը անզոր եղան վերականգնելու արդարությունը, ավելին՝ գործը վերածվեց ծեծկռտուքի, որից տուժեցին հարցի քննարկման նպատակով տեղ հասած ղեկավար պաշտոնյաները: Եվ միայն Մոսկվայի միջամտությունից հետո հարցն ստացավ իր լուծումը՝ գրավված հողերը հետ վերադարձվեցին: Պատմեմ մի այլ դեպքի մասին, որին ես տեղյակ եմ անձամբ: 1980 թե 1981 թվականին Կևորկովին Բաքվից զանգեց շինանյութերի արտադրության նախարարը: - Բորիս, ինձ մոտ է Հայաստանի իմ կոլեգան, իմ գարդաշը (երևի չէր կեղծում՝ մտերիմներ էին), խնդրում է Հարավի մարմար հատկացնել իրենց: Խնդրում եմ ընդառաջել: Մանավանդ, որ ամբողջական քարեր են ուզում ստանալ իրենց մոտ վերամշակելու նպատակով: Կևորկովը, ցուցաբերելով զգուշավորություն, նախարարին խնդրեց տալ գրավոր համաձայնություն: Ադրբեջանի նախարարը մի պահ լռեց (երևի զգուշավորությունը արդեն նրան էլ էր պետք) և պատասխանեց. - Բորիս, սպասիր իմ զանգին մի 15 րոպե հետո: Ճիշտ ժամանակին նորից հնչեց հեռախոսը. - Բորիս, ցավոք, գործը գլուխ չի գալիս, կարգադրված է Հայաստանին մի քար անգամ չտալ: Ո՞վ էր մերժողը՝ պարզ է, հանրապետության առաջին դեմքերից մեկը, հավանական է՝ Հեյդար Ալիևը, քանի որ բոլորից շատ նա էր հետամուտ այս ամենին: Մի երկու օր անց, երբ Հայաստանի նախարարը Ստեփանակերտում էր, պարզվեց, որ մեր քարը նրանց պետք է Երևանի մետրոյի նոր կառուցվող կայարանը ձևավորելու և այն «Արցախ» կոչելու համար: Այսքանից հետո, արդյո՞ք, արկածախնդրություն չէր «Քյուռ-Արաքս-Արարատ» երգը, որը հնչում էր թե ռադիոյով և թե հեռուստատեսությամբ և որի հեղինակն էր մեր հայրենակից, բայց ադրբեջանական երգահան Անդրեյ Բաբաևը: Ադրբեջանի կազմում մեզ պահելու հուսալի միջոցներից մեկը Բաքուն համարում էր երևանյան լրատվամիջոցներից հեռու պահելը: Եվ սա վաղեմություն ունեցող երևույթ էր: Հիշում եմ, դեռ 1973թ. աշնանը ընդունելության ժամանակ Ադրբեջանի հեռուստատեսության և ռադիոհաղորդումների կոմիտեի նախագահն ինձ համար անսպասելի առաջարկ արեց. - Եղիշե, ի՞նչ կարծիքի ես, հնարավո՞ր չէ Գորիսի մոտակայքում գտնվող հաղորդակի միջոցով հեռուստատեսային կապ ստեղծել Բաքվի և Երևանի միջև: Ես խոստացա վերադառնալուց հետաքրքրվել այդ հարցով: Մեր մասնագետների կարծիքը դրական էր, և այդ մասին հայտնեցի իմ վերադասին: Մի քանի օրից հետո իր մասնագետների հետ հանրապետական կոմիտեի նախագահը եկավ Ստեփանակերտ և միասին այցելեցինք Գորիս: Ընդամենը պահանջվում էր մի հարկից հայաստանյան գիծը միացնել Ադրբեջանի գծի հետ, որը սպասարկվում էր Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության բնակչությանը: - Հիմա ֆուտբոլային խաղեր կարող ենք դիտել նաև Երևանից,- հարցի լուծումն ընդհանրացրեց իմ վերադասը, որը մոլի ֆուտբոլասեր էր: Գիտեի, իհարկե, որ նման հարցը համաձայնեցման կարիք ունի, բայց չէի սպասում մերժման, քանի որ գործը ընդամենը երկու քաղաքների միջև հաղորդումների փոխանակման մասին էր: Սակայն ժամանակն անցնում էր, ու ոչ մի լուր չկար: Զանգեցի ինքս և ստացա իմ վերադասի պատասխանը. - Եղիշե, խնդրում եմ այդ մասին այլևս չխոսել ինձ հետ: Պարզ էր ամեն ինչ և այլևս այդ մասին մեր միջև խոսք չեղավ: Զորի Բալայանի «Օջախ» գրքից հետո դրությունն ավելի լրջացավ: Դժվար է պատկերացնել, բայց մեզ բաժին հասնող գրքերի առաքման գործը Բաքուն վերցրեց իր վրա: Յուրաքանչյուր գիրք Բաքվում մանրազնին ուսումնասիրվում էր և նոր միայն ուղարկվում Ստեփանակերտ: Գրքերի մի մասը ուղղակի «ձերբակալվում էր», մյուս մասն ուղարկվում մեծ ուշացումով: Ստիպված էինք մեր մարզկենտկոմի կենտրոնական խանութի վարիչին և այլ համապատասխան աշխատողների գործուղել Երևան՝ գրքեր բերելու: Երևանում էլ վախենալով էին կատարում այդ գործը՝ իրենց վերադասից պատիժ ստանալու վախի պատճառով, բայց, մեկ է, մեր պահանջով շարունակում էին կատարել տրված հանձնարարությունը: Ադրբեջանի ռադիոյի հայկական բաժնի վարիչ Հ. Ամիրխանյանը ինձ պատմել է մի այսպիսի դեպք. - Մի օր ինձ իր մոտ է կանչում կոմիտեի նախագահը և նախատում, թե մեր հերթական հաղորդման մեջ հնչել է Անդրանիկի (խոսքը զորավարի մասին է) անունը: Միայն ստուգումից հետո ինձ հանգիստ թողեցին, համոզվելով, որ մենք այդ բառը օգտագործել ենք «առաջնեկ» իմաստով: Ինձ մի կերպ հաջողվել էր Ադրբեջանի բարձրագույն և միջնակարգ կրթության նախարարին համոզել մեր մարզին արտոնյալ պայմաններով ուսանելու համար տեղեր հատկացնել: Կարծես գործը գլուխ պիտի գար, քանի որ Հայաստանից Բաքվի բուհերում այդ ձևով սովորում էին հայաստանյան շատ շրջանավարտներ: Նախարարը համաձայնություն տվեց, բայց մեկ է, այս անգամ էլ վերևներում ոչ միայն չհամաձայնվեցին նախարարի առաջարկին, այլև կտրականապես մերժեցին: Նույնիսկ նրան ասել էին, թե կարիք չկա մտածելու հայերի մասին, նրանք համաշխարհային հռչակի տեր մարդիկ ունեն, իսկ մե՞նք: Գաղտագողի դիմեցինք Մոսկվային, և հարցը ստացավ իր լուծումը. երեք տարի մեր շրջանավարտները տեղում՝ Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտում, քննություններ էին հանձնում և սովորելու գնում Երևանի բուհերը: Բայց հենց որ այդ մասին հայտնի դարձավ Բաքվին, ընդունելությունը ընդհատվեց: Պահանջվում էր Բաքվի համաձայնությունը, իսկ վերջինս դեմ էր լինում դրան: Հանուն արդարության պիտի ասել, որ մեզ արտոնյալ պայմաններով Բաքվի բուհերում սովորելու տեղեր տալիս էին: Բայց հայկական կրթությամբ հիմնականում գյուղահամայնքների մեր շրջանավարտները դժվարանում էին ռուսերեն սովորելու: Այստեղ էլ Բաքուն «ուղղում» մտցրեց: Երբ ստացանք այդ տարվա ընդունելության ցուցակը, զարմանքից քար կտրեցինք. մեզ հատկացված 100 տեղից 80 հոգի պետք է սովորեն ադրբեջաներեն: Բողոքի նամակ գրվեց Ադրբեջանի կենտկոմի առաջին քարտուղար Բաղիրովին: Ստիպված էինք հիշեցնելու նույնիսկ, որ չնայած հայ բնակչության պակասեցմանը, այն առայժմ կազմում է ավելի քան 78 տոկոս:
Եղիշե
ՍԱՐԳՍՅԱՆ
ԹՈՒՐՔԵՍՏԱՆԻ ԱՐԾԻՎԸ Արծիվ - գիշատիչ, 80-95 սմ մարմնի երկարություն, մինչև 2,5 մետրի հասնող թևեր, ուժեղ տեսողություն և սուր կտուց ունեցող թռչուն է... Սակայն այս թռչունի մասին չէ, որ ուզում եմ գրել ու ներկայացնել ընթերցողին, այլ մի մոռացված մարդու, որն արծվաքիթ էր ու աչքերն էլ արծվի աչքերի էին նման: Նրա մասին ոչ ծննդավայրում, ոչ հարազատ Արցախում, ոչ ոք համարյա ոչինչ չգիտե: Եվ կարծես այդպես էլ պետք է լինի: Երբ կարողանում էր դժվարին հարցեր ու անկարելի խնդիրներ լուծել՝ վտանգելով սեփական կյանքը, տեղը գիտեին: Այդ մարդը բերդաձորցի Հակոբ Մելքումյանն է, ծնված 1887 թ. Շուշիի շրջանի Բերդաձորի Մեծ Խերխան գյուղում: 2005թ. ապրիլի սկզբներին երևանյան մի հեռուստահաղորդման ժամանակ նրա մասին էլ նշվեց ու մոտավորապես ասվեց այսպես. «Դժբախտաբար Հակոբ Մելքումյանի մասին համարյա ոչինչ չգիտենք»: Մինչև 1905թ. նրա ապրած կյանքի մասին ես որոշ տեղեկություններ ստացել եմ 1970-ականներին՝ Հակոբ Արշակի Մելքումյանի մանկության ու պատանեկության ընկեր, Մեծ Խերխան գյուղում ծնված, ինքնուս երաժիշտ Միրզա Սողոմոնյանից, որը պարապ ժամանակ շրջելով իր հուշամատյանի էջերը, քաղցր-քաղցր պատմում է դառն ապրած օրերից: Ընթերցողին տեղեկացնենք, որ Հակոբ Մելքումյանի մասին հուշեր տրամադրած Միրզա Սողոմոնյանը մահացել է 1973 թ. Բերդաձորում, ու նոր վերհիշենք նրա պատմածը: «Հակոբի հայրը՝ Արշակը, եղել է հմուտ վարպետ և աշխատելիս է եղել Մեծ Խերխան գյուղից ոչ հեռու «Կարմիր քար» կոչվող տեղամասում: 1900-01 թթ. Բերդաձորի գյուղերի տնտեսական վիճակը սկսել էր ծանրանալ: Տղամարդիկ մեծամասամբ գնում էին որևէ քաղաքում աշխատելու: Արտագնա աշխատանքի համար բերդաձորցիները հիմնականում գնում էին Բաքու, Մախաչկալա, Գրոզնի և այլուր: Արշակ Մելքումյանը ընտանիքով տեղափոխվում է Բաքու և սկսում աշխատել նավթահանքերում: Օգտվելով հանգամանքից, հորս խնդրանքով, որպես աշխատանքի ընդունակ, ինձ էլ են հետները տանում, որպեսզի որևէ կերպ նյութական օգնություն ցույց տամ մերոնց: Մեզ հետ է եղել նաև մեր ձորակի փահլևան Բախշու ավագ որդին՝ Հակոբ Մնացականյանը: Արշակ քեռու համար միջնորդությամբ տուն էին վարձել «Չորնի գորոդում»: Յոթ հոգով մնում էինք այդ տանը: Բաքվում մնացինք ու միասին աշխատեցինք մոտ երկու տարի, այսինքն՝ մինչև 1905 թիվը: Դրությունը սկսեց վատանալ քաղաքում, փողոցներով անցնել չէր լինում: Մի օր Արշակ քեռին եկավ տուն ու ասաց, որ հնարավոր չի լինելու առանց աշխատանքի ապրել, հարկավոր է մի բան մտածել, մի ապահով տեղ գնալ: 1905թ. հունվարին Արշակ Մելքումյանի ընտանիքը տեղափոխվել է Աշխաբադ, իսկ տունը մնացել է իր տրամադրության տակ, որը հետագայում փոխանակվել է»: Հակոբ Մելքումյանի մասին միայն այսքանը գիտեր ու մեզ պատմեց ինքնուս երաժիշտ Միրզա Սողոմոնյանը: Իսկ ինչպիսի՞ ճակատագիր ունեցավ Հակոբ Մելքումյանը 1905-ից հետո: Մի քանի տարի հոր հետ աշխատելուց հետո 25 տարեկան հասակում տեղափոխվում է Ռուսաստան ու զինվորագրվում ցարական հեծելազորում՝ Պսկով քաղաքում... 1917թ. հեղափոխության հենց առաջին օրերին շատ սպաների հետ, արագ կողմնորոշվելով, նա ևս անցնում է հեղափոխության կողմը և հավաքագրվում յուր ժամանակի վախմիստր (հեծելազորի ավագ սպա): Կարճ ժամանակ անց Հակոբ Մելքումյանը նշանակվում է գնդի հրամանատար: Երբ 1917թ. նոյեմբերին, հեղափոխության հենց առաջին օրերին, երկիրը երկու մասի է բաժանվում (մենշևիկներ, բոլշևիկներ), առաջին ուժեղ հակահեղափոխական շարժումն է սկսվում Դոնում՝ գեներալ Կալեդինի հրամանատարությամբ, որոշվում ու անհապաղ այնտեղ է ուղարկվում Պսկովից 4-րդ հեծյալ դիվիզիան, որի կազմում նաև Հակոբ Մելքումյանի գունդն էր: Առաջինը Ռոստով է մտնում հենց նրա հեծյալ գունդը: Եվ ամեն ինչ հաշվի էր առնված՝ քաղաքում և մարզում հայերը մեծ թիվ էին կազմում: Դեռ նոր էին Դոնում ճնշել հակահեղափոխական խռովությունը, երբ Դենիկինն է գրավում Վորոնեժն ու Կուրսկը: Տեղում ընթացող մարտերին մասնակցելու է ուղարկվում նոր 8-րդ բանակ տեղափոխված Մելքումովի միացյալ հեծյալ բրիգադը, որի անմիջական մարտական գործողությունների շնորհիվ Օրյոլ քաղաքի մոտ պարտվում են Դենիկինի ջոկատները: Հրամանատար Մելքումովը արդեն երկու անգամ պարգևատրվել էր Կարմիր դրոշի շքանշանով: 1919-ին, երբ արդեն խաղաղ էր վիճակը Դոնի և Վոլգայի ափերին, Մելքումովը փոխադրվում է Թուրքմենական ռազմաճակատ: Մ. Ֆրունզեն իմանալով, որ Մելքումովը ազատ տիրապետում է թուրքմեներենին և ուզբեկերենին, լավ էլ ծանոթ է Միջին Ասիայի տարածքին, նրան նշանակում է առաջին Թուրքմենական հեծյալ դիվիզիայի առաջին բրիգադի հրամանատար: 1920թ. նրա բրիգադը մարտեր է վարում Սամարղանդում և անցնում փառապանծ ուղի՝ բազմաթիվ մարտեր մղելով սպիտակների և բասմաչների դեմ: Նա իր առանձին հեծյալ բրիգադով 1920-1932 թթ., մնալով Միջին Ասիայի տափաստաններում, շատ մարտերի է մասնակցել: Նրա բրիգադը մարտնչել է Էմիր Սեյիդ-Ալիմ Խանի, Բուխարայի բասմաչների պարագլուխ Իբրահիմ Բեկի, Ջունայդ խանի բանդաների դեմ: Բուխարայի մոտ Մելքումովի սրի զոհն է դարձել երիտթուրքերի պարագլուխներից մեկը՝ հայ ժողովրդի դահիճ Էնվեր փաշան: Հենց այդ ժամանակ էլ ասել է. «Ես իմ պարտքը կատարեցի հայ ժողովրդի հանդեպ»: 1934թ. ավարտել է Ֆրունզեի անվան ռազմական ակադեմիան: Բարձր գնահատելով ծառայությունները, սովետական կառավարությունը Մելքումովին պարգևատրել է Կարմիր դրոշի երեք շքանշանով: Նա պարգևատրվել է նաև Թուրքմենական Կենտգործկոմի Կարմիր դրոշի շքանշանով ու Բուխարական ոսկե աստղով ու պատվո ոսկյա զենքով: Այսքանն էլ նրա կյանքի շուրջ երեք տասնյակը տարած զինվորական ծառայության ու մարտական գործողությունների մասին: Իսկ ինչպիսի՞ հատուցում է ստացել Հակոբ Մելքումովը վերջում: Հայրենիքին ու հարազատ ժողովրդին անձնվիրաբար ծառայած շատ զավակների նման նա էլ է ճաշակել հայտնի 1937-ի բոլոր դառնությունները՝ շուրջ 17 տարի մնալով հեռավոր Սիբիրի աքսորավայրերում: 1954 թ. նա արդարացվել և վերադարձել է Մոսկվա: 1960 թ. Մոսկվայի «ԹՏպվՌջՊՈՑ»-ը ռուսերեն հրապարակել է Մելքումյանի «ԹՏպվվօպ ՎպՎցՈՐօ» (Մարտական հուշեր) և «ՁցՐՍպրՑՈվՓօ» (Թուրքեստանցիները) արժեքավոր գրքերը, որոնք խոսում են նրա բրիգադի վարած մարտական գործողությունների մասին: Ինչպես վկայում են նրա անցած ուղին ու մարտական գործողությունները, նա իրոք որ «արծիվ» էր, որը հաջող որսում էր միջինասիական «աղվեսներին» ու «գայլերին», որի ամենահաջող որսերից մեկը, ինչպես նշվեց, Մեծ եղեռնի կազմակերպիչներից մեկը՝ Էնվեր փաշան էր: Քաջ բերդաձորցին կյանքի վերջին երկու տասնամյակն ապրել է Մոսկվայում: Մահացել է 1964 թվականին, հողին է հանձնված քաղաքի Նովոդևիչեսկի գերեզմանատանը... Այո, գեներալ-լեյտենանտ Հակոբ Արշակի Մելքումյանի մասին քիչ գիտեն նաև նրա ծննդավայրում՝ Բերդաձորում, որտեղ նա անցկացրել է անհոգ ու թռվռուն օրերը՝ կյանքի առաջին 15 տարիները: Հրաչիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
մշակույթ Ո՞ւմ ասես ծանոթ ու հասկանալի չէ ազգային գիտակցություն կոչվածը, մի դարձվածք, որ հայկական, մասնավորապես արցախյան իրականության մեջ անկանգ-ինտենսիվ պտտվում է արդեն 18 տարի: Թվում է՝ հոգևոր այդ ծանրակշիռ գործոնը մարսված-յուրացված է մեր զանգվածի կողմից: Իրո՞ք: Շատ արագ կասկածը կուժեղանա, եթե նկատել տանք, որ ազգային գիտակցության մեջ գերիշխող տեղ է գրավում այնպիսի բաղադրիչ, ինչպիսին է մշակութային գիտակցությունը. որ սա զանգվածային սեփականություն չէ և շատ-շատերն անտեղյակ են նման իրույթի գոյությանն - կարծում եմ՝ տեղին առարկություն չհանդուրժող նկատառում է: Որքան էլ տխուր՝ եզրակացությունն ակամա այսպես է ձևակերպվում. ժողովրդական (պետական) մասշտաբով ազգային գիտակցությունը վերջնականապես ամրակայված իրողություն չէ, քանզի այն չի հասունացել-լցվել մշակութային գիտակցությամբ: Մեր հոգևոր դաշտի բավական պարապ, գորշ ու վրիպյալ բազմաթիվ հատվածները ցուցանում են, որ ազգային ճշմարիտ դիմանկարի վերագտնումն ու արդիականության շնչով այն վերակերտումը դեռ կորստաբեր ժամանակներ են խլելու մեզնից, երբ ճանապարհն այդ կարելի է անցնել շատ ավելի արագ և նվազ ձախողումներով, եթե հոգևոր ոլորտում հեռատեսություն ու համարձակություն ունենանք շարժվելու միայն տվյալ ոլորտին հատուկ կարգ ու օրենքով: Ասել է թե՝ շարժումն այդ պետք է կատարվի մշակութային գիտակցությամբ: Արցախի պես փոքր երկիրն իր ինքնությունն ու ինքնիշխանությունը կարող է շեշտել ու անձեռնմխելի դարձնել հոգևոր բաղադրիչներով ու «էթնոկառուցվածքների» կատարելագործմամբ, և դա՝ ոչ թե ի հավելումն զինական ուժի ու քաղաքական մաքառման, այլև՝ որպես հիմք այդ երկուսի և մնացած հասարակական-պետական արժեքների համար: Երևի լայն հետազոտության թեմա է, թե ճշմարիտ արվեստը որքան է նպաստում պետական ու հասարակական բարեփոխումներին, ինչ չափով է իր կողմից ընդարձակում երկրի ներքին ազատության ու ապահովության շրջանակները: Ասենք միայն, որ գեղարվեստական ցայտուն ու բորբոք միտքը անուրանալի ծառայություն է մատուցում հասարակության՝ քաղաքացիական լավ դիմագիծ ձեռք բերելուն: Արվեստագետը մի այլ հնչողության ու ձևվածքի քաղաքական գործիչ է՝ իր բարեփոխական շեշտված տաղանդով ու ջանքով: Եթե չեն խաթարում իր ազատությունը, արվեստը պետությունից կարող է հուսալ պատվեր, նյութական խրախուսանք, ստեղծագործությունների գովազդ և այլն: Այդքանը՝ բարի կամեցողության դեպքում, իբրև՝ պետության ընդհանուր նկարագրին մարդկային ու բարոյական նրբագծերի հավելում: Եվ դա կարող է լինել պետության գոյության ամենատպավորիչ արդարացումը: Չոր հաշվարկով՝ պետությունը կարող է նաև պատասխանատուն լինել արվեստի զարգացման համար, բավարարվելով, որ ինքը պաշտպանում է արվեստագետին ու նրա գործերը թշնամական ոտնձգություններից, մնացյալը ստեղծագործողների հոգսն է: Բայց այդպես, շեշտենք դա մի այլ տեսանկյունից, պետությունը բարոյազուրկի համբավ կվաստակի միայն, ինչը արդեն լուրջ առիթ կծառայի, որ հասարակական սպառնալիք ծագի նրա դեմ: Հիմա, այս ամենի վերնահարկից նայենք ներկայի մեր իրողություններին: Նյութական կողմով պետության հարաբերումը մեր մշակույթին, որքան էլ զարմանալի թվա, այսօրվա ունեցածի համեմատությամբ՝ ոչ թե բավարար, այլև լավ կարելի է գնահատել (կրկնում եմ՝ այսօրվա մեր պետական միջոցների համապատկերի վրա): 2006թ. մշակութային ոլորտին տրամադրվել է ավելի քան 430 միլիոն դրամ: Մեզ առավել հետաքրքրող բնագավառին՝ արվեստին, հատկացվել է 210 միլիոն: Անցած տարվա հատկացումները թեպետ քիչ էին (մոտ 15-20 տոկոսով), բայց լիագումարային առումով դարձյալ տպավորիչ պետական օժանդակություն էին կազմում: Փոքրաթիվ ազգաբնակչություն ունեցող մեր երկրում այսօր պետությունից նյութական ուղղակի օգնություն են ստանում շուրջ 25 ստեղծագործական խմբեր (երգի-պարի համույթներ, թատրոններ) - արվեստային դա մեծ շրջանակ է, որ համամասնության մեջ և զուգահեռի վրա շատ ավելին է, քան կա Հայաստանում և ԱՊՀ որոշ երկրներում: Մի խոսքով՝ պետությունը ձեռնբաց է արվեստի նկատմամբ սեփական կարողությունների սահմաններում (սա ասում ենք վերապահումով, պետական ստեղծագործական կոլեկտիվներում գործող արվեստագետը շարունակում է շատ ցածր վարձատրություն ստանալ...): Սակայն պետական ասպետությունը և ջանադրությունը, ըստ էության, դրանով էլ ավարտվում են. վճարողը նաև բանիմաց ու պահանջկոտ պատվիրատուի դերում պետք է լինի, մի դեր, որ ներկա պահին դեռևս շատ անհրաժեշտ է: Արցախի ստեղծագործական ներուժի գերակշիռ մասը ներգրավված է պետական հովանավորությամբ գործող խմբերում, և առավել ևս նրանցից պետք է ակնկալել արվեստային լուրջ գործեր: Բայց ակնհայտ է, որ ստացվող օժանդակության դիմաց չկա համապատասխան ստեղծագործական հատուցում, պարզ խոսքով՝ մատուցվող արդյունքը (որակական ու քանակական տեսանկյունից) բավական փոքր է՝ տրամադրված նյութական աջակցության համեմատ: Ներկա պահին մեզ հրատապորեն պակասում են ոչ թե գումարներ, այլ՝ մշակութային ամբողջ ոլորտի համակարգման, ուղղորդման ու վերահսկման բարձր մասնագիտական պահանջ-կարգերը: Ոլորտի կառավարման խիստ ցածր մակարդակը (երևի միակ ասպարեզը Արցախում, որ ավանդաբար ղեկավարվել է սիրողական մոտեցմամբ) - անմիջականորեն հանգեցնում է ստեղծագործական պրոֆեսիոնալ աշխատանքի անկման: Որովհետև չի գործում քաջատեղյակ ու վճռական պահանջատերը: Վերջին տարիների մեր դիտարկումները ցույց են տալիս, որ կարող էինք ունենալ անհամեմատ շատ և ավելի որակյալ գեղարվեստական աշխատանքներ (պար և երաժշտություն, թատերական ներկայացումներ), քան ստեղծվել է, եթե գործեր բանիմաց պահանջկոտության մեխանիզմը: Իսկ պահանջը պետք է դրսևորվի գլխավորապես մեն-մի սկզբունքով - բարձրարվեստ գործ և կանոնավոր աշխատանք՝ մշտապես թարմ ծրագրերին ի խույզ: Աստված գիտե, թե մեր ստեղծագործական խմբերը ամեն տարի ինչ գեղարվեստական ծրագրեր են նախանշում իրենց համար, ովքեր են հետևում դրանց իրականացմանը: Հայտնի չէ գոնե մի դեպք, երբ խորհրդանշական կարգով թեկուզ պատժեն որևէ իրավասու մեկին իր ստեղծագործական պարտականությունները վատ կատարելու համար: Այո, արվեստը ազատություն է սիրում, խույս է տալիս թելադրանքից, բայց մենք, ցավոք, դեռևս հասարակական-մշակութային այն նիշին չենք հասել, որ ստեղծագործական հաստատություններին նյութապես օժանդակենք ու վստահ լինենք, որ առանց ուղղորդման ու վերահսկողության նրանք անպայման արժեքավոր և քիչ թե շատ բավարար քանակությամբ գործեր կստեղծեն: Այս հարցում իր հերթին տխուր միջամտություն է կատարում ներկայիս սոցիալական դժվարին վիճակը, որ մշակույթի մարդկանց ստիպում է ինչ-ինչ սրբագրումներ կատարել իրենց աշխատանքում, թեև դա արդարացուցիչ հանգամանք չի կարելի համարել: Պահանջկոտության խնդիրը մենք երիցս ենք շեշտում նաև այն պատճառով, որ դրա համար կոչված մի ամբողջ պետական գերատեսչություն կա՝ ի դեմս ԿՄՍ նախարարության, որի համապատասխան ծառայությունների սուրբ պարտականությունն է հետևել, սատարել և պահանջել, որ մեր ստեղծագործական խմբերը գործեն միայն անհրաժեշտ բարձրության վրա: Իսկ դա, իրոք, բարդ աշխատանք է, որը հնարավոր կլինի անել միայն կադրային հիմնավոր բարեփոխումների դեպքում, մի բան, որի հուսադրող նախանշաններն առայժմ չեն երևում: Բայց ինչո՞ւ մեր միտքը սևեռել լոկ պետական հատվածում գոյացող ստեղծագործական արդյունքների վրա: Անկեղծ ասած, գոնե հիմա շատ ավելի ուշագրավ ու հեռանկարային շարժեր կան անհատ արվեստագետների շրջանում, որոնք գեղարվեստական լուրջ աշխատանքներ են ստեղծում՝ չստանալով պետությունից կամ մեկ ուրիշ հովանավորից որևէ օժանդակություն: Ներկայումս մի շարք արվեստագետների կողմից ներկայանալի, միջազգային ճաշակը բավարարող գործեր են արարվում մասնավորապես կերպարվեստի ու երաժշտության մարզերում: Մենք ունենք հատկապես շատ գնահատելի գեղանկարչություն, առնվազն 5-6 նկարիչներ լավագույնս են ցուցանում մեր ստեղծագործական ներուժը, մեր հոգևոր դիմանկարի առանցքային նրբագծերը և կարող են պատիվ բերել բազմամիլիոնանոց բնակչություն ունեցող ցանկացած երկրի: Մենք ունենք երաժշտության այնպիսի նվիրյալներ, որ լայնակտավ լուրջ գործեր են ստեղծում կամ փայլում են հիանալի կատարողականով, սակայն զերծ են անհրաժեշտ աջակցությունից և նրանց շնորհաշատ տքնանքը շատ հաճախ հանրությանը չի հասնում և շարունակ գոյատևության ծանր խնդիրներին դեմ-հանդիման են: Թող մի քիչ վիճահարույց թվա, այնուհանդերձ, նժարել է պետք, որ առավել հաճախ սոսկ սեփական ուժերով ու միջոցներով ստեղծված գեղանկարը, քանդակը, երգն ու գիրքը հոգևոր-գեղարվեստական առումով ավելին արժեն ու ավելի են հանրությանը կրթում ու հարստացնում, քան դա կատարում են պետական և այլ միջոցներ սպառող մեծաքանակ մի շարք կոլեկտիվներ: Մեր խորին համոզմամբ և արվեստային ներքին օրենքների թելադրանքով՝ պետք է փոխվի պետական կառավարիչների մոտեցումը անհատ պրոֆեսիոնալ ստեղծագործողների նկատմամբ: Իսկապես հարկ է, որ էական միջոցներ առանձնացվեն նրանց խրախուսման և ստեղծագործությունների իրացման համար: Շատ նպատակային կլիներ, եթե կառավարական հատուկ ֆոնդեր ձևավորվեն արվեստի ստեղծագործություններ (նկար, քանդակ, երգ-երաժշտություն, թատերական գործեր, գիրք և այլն) գնելու համար: Այդ նպատակին ծառայեցվելիք միջոցների մի մասը կարելի է ի մի բերել, վերանայելով պետական ֆինանսավորում վայելող կոլեկտիվների ցանկն ու նրանց հասցեագրվող հատկացումները: Չվախենանք այդ բառից՝ կրճատել է պետք: Ինչո՞ւ միջոցներ բաշխել, եթե դրանք որակյալ ստեղծագործության չեն վերածվում: Եվ նպաստել, որ ստեղծվեն նոր ու մակարդակով խմբեր և վերակառուցվեն հները: Մեր ստեղծագործական կոլեկտիվների թույլ աշխատանքի մասին վկայող մյուս իրողությունն այն է, որ նրանց գերակշիռ մասը ինքնուրույն, իրենց գործերով միջոցներ գրեթե չեն վաստակում, բավարարվում են պետության տվածով: Պատասխանատուների հիմնական պատճառաբանությունն այն է, որ հասարակայնությունը ետ է շրջվել արվեստից, մշակութային միջոցառումների համար իբր դրամ չունի: Չժխտելով սոցիալական գործոնի ազդեցությունը գեղարվեստական ակցիաների էֆեկտիվության վրա, ասենք միաժամանակ, որ այն արդեն որոշիչ դեր չունի: Հաճախ են լինում լիքը դահլիճներ զանազան արվեստային ելույթների ժամանակ, նկատի ունեմ հատկապես բարձրարվեստ ելույթները, որոնց համար մեր քաղաքացիները փող ու ժամանակ են տրամադրում: Դա նշանակում է, որ իսկական արվեստի պահանջը առավելաբար պահպանվում է, և այս կետում արձանագրված զգալի նահանջը չի կարելի անհաղթահարելի խոչընդոտ համարել: Հոգևոր ասպարեզում, այո, բավական բան կորսվել է և այն վերագտնել է պետք արգասավոր ստեղծագործությամբ միայն: Երբ տեղական թատերական ու համերգային երեկոներին դահլիճները կիսադատարկ ու դատարկ են լինում, ապա դա գերազանցապես երկու իրողություն է փաստում. նախ, որ հետաքրքիր-գրավիչ-արժեքավոր գործ(եր) չի հրամցվում, երկրորդ, որ ներկա պայմաններին համահունչ կազմակերպական քայլեր չեն կատարում (գովազդ, գիտակ ադմինիստրատոր-պրոդյուսերների ընտրություն և այլն): Պարզապես փարիսեցիություն է նրանց պնդումները, ովքեր միալուր կրկնում են, թե «լավ գործեր ենք մատուցում, իսկ հանդիսատեսը չի գալիս»: Մեր հասարակությունում հանդիսատեսների խավը չի վերացել, նրանք հիմա պարզապես ավելի բծախնդիր ու պահանջկոտ են դարձել, հնարավոր չէ՝ լինի իրոք լավ (չասեմ նույնիսկ բարձրաժեք) ներկայացում, համերգ, ցուցադրություն կամ այլ գեղարվեստական ակցիա, որ բավական հանդիսատես, դիտորդ ու մասնակից չհավաքվի (իհարկե, չհաշված բացառությունները): Լավ գործի լուրը «փչացած հեռախոսով» անգամ հասնում է հետաքրքրասերին, և նա ներկայանում է... Մեր մշակութային մթնոլորտը դեռևս հեռու է հագեցած ու արգասավոր լինելուց, պարապ շաբաթները (ամիսները) հաճախ են տոն տալիս երկրիս բուն կենտրոնում (դժվար չէ պատկերացնել, թե ինչ վիճակ է տիրում շրջաններում), երբ առկա են մեծաքանակ մշակութային հաստատություններ, մտավորականներ ու ստեղծագործողներ, ուսանողություն: Կացությունն էապես կարող են բարեփոխել հիմնախնդրին անմիջականորեն առնչվող երկու գլխավոր դերակատարները՝ մշակույթի մարդիկ և պետական հասարակական համապատասխան կառույցները: Առաջին խմբի մասով հարկ է ասել, որ նրանք որակյալ գործեր հեղինակելուց բացի՝ արվածն ու մտածվածը նորովի մատուցման կարիքի առաջ են կանգնած: Իսկ պետական իրավասու կառույցների առնչությամբ՝ որ նրանք փոխեն մոտեցումները ոլորտի համակարգման և միջոցների բաշխման ձևերի խնդրում: Այս առթիվ որոշ բան վերը ասվեց, հավելենք մեր արվեստագիտական շրջանակի կողմից պնդվող մի նորօրյա պահանջ. առավել նպատակային ու արդյունավետ կլինի, եթե կառավարական համապատասխան գերատեսչությունը իր կողմից նախընտրած թե մտահղացած ծրագրերի մեծ մասի իրականացումը վերապահի ոչ պետական մշակութային-արվեստային հաստատություններին, գերազանցապես հանդես գա պատվիրատուի դերում... Առկախ թողնելով մեր մշակութային-արվեստային կացության վերլուծությունը (հարցերը դեռ բազմաթիվ են՝ հանգամանալի քննության կարոտ) եզրափակեմ ասելիքս այն մտահոգության շեշտմամբ, որով սկսել եմ նկատառումներս. արթնացած և գործող մեր ազգային ինքնագիտակցությունը կարող է լիարժեք լինել և ցանկալի պտուղներ տալ մշակութային ինքնագիտակցության բորբոքումով ու զարգացմամբ միայն: Թե չէ մեր վերակառուցած հայրենիք-տունը անդեմ ու խախուտ է լինելու, փլուզման, ավերման ու նվաճման՝ դյուրավ ենթակա: Հրանտ ԱԼԵՔՍԱՆՅԱՆ
գեղադիտակ «ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ» «ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ» բարեգործական հասարակական կազմակերպությունը նախաձեռնել է Գյումրի քաղաքում կառուցել 1988 թ. երկրաշարժի անմեղ զոհերի հիշատակը հավերժացնող ՀՈՒՇԱՀԱՄԱԼԻՐ ԿՈԹՈՂ, որը ֆինանսավորվելու է դրամահավաքներից գոյացած միջոցների հաշվին: Այդ նպատակով Գյումրիի քաղաքապետարանի կողմից հատկացված է 7 հա. հողատարածք, պատրաստ են նախագծային փաստաթղթերը, սկսվել է շինարարական աշխատանքների առաջին փուլը: Մեր մտահղացմամբ այդ հուշարձանը դառնալու է մի ամրակուռ քարակերտ կոթող, որն իր ան-լռելի զանգակատան մշտալուր ղողանջներով ազդարարելու է համայն մարդկությանը՝ չմոռանալ ահավոր տարերքը, հազարավոր զոհերի հիշատակը: «ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ» ԲՀԿ կոչով դիմել է համայն մարդկությանը՝ մասնակից դառնալու ազգանվեր այս մեծ գործին, ի փառս ՀԱՅ ժողովրդի հավերժության: Նախագծի հեղինակային խմբի ղեկավարն է՝ ՀՀ վաստակավոր ճարտարապետ Սաշուր Քալաշյանը, որը համահեղինակն է նաև 1915 թ. մեծ եղեռնի հուշահամալիրի: Ես խորապես հասկանում եմ իմ կողմից առաջ քաշված խնդրի ծանրությունը՝ նկատի ունենալով դրա լուծման դժվարությունները, բայց գտնում եմ նաև, որ դա ամեն մի հայի հոգու պարտքն է, նրա հարգանքի տուրքը երկրաշարժի զոհերի հիշատակին: ԽՈՐԻՆ ՀԱՐԳԱՆՔՆԵՐՈՎ ԵՎ ԿԱՆԽԱՎ ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅԱՄԲ՝ ԵՐԵՎԱՆԻ ՆԱԽԿԻՆ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏ (1975-1985 թթ), ԵՐԵՎԱՆ ԵՎ ԳՅՈՒՄՐԻ ՔԱՂԱՔՆԵՐԻ ՊԱՏՎԱՎՈՐ ՔԱՂԱՔԱՑԻ, «ԳՅՈՒՄՐԻ - ՎԵՐԱԾՆՈՒՆԴ» ԲՀԿ վարչության նախագահ՝ Մուրադ ՄՈՒՐԱԴՅԱՆ Ձեր կողմից այս նպատակին նախատեսված գումարները կարող եք փոխանցել հետևյալ ռեկվիզիտներով. «ԳՅՈՒՄՐԻ-ՎԵՐԱԾՆՈւՆԴ» ԲՀԿ ԲԱՆԿԱՅԻՆ ՏՎՅԱԼՆԵՐԸ՝ Զարգացման հայկական բանկ
Հաշվի
համարը Հայկական դրամով՝ 1810052015363313 ՀՎՀՀ 01550366
ԵՐԿԱՐ ՈՒ ՊԱՏՎԱԲԵՐ ԿՅԱՆՔԻ ԱԿՆԿԱԼԻՔՈՎ Ի սրտե շնորհավորում եմ «Ակունք» թերթի տարեդարձը և մաղթում ղարաբաղյան երկարակեցություն ղարաբաղյան լրատվական դաշտում, հասկանալով հանդերձ, որ դա չափազանց դժվար գործ է: Քանզի եթե մարդու համար երկարակեցությունը ևս հեշտ բան չէ, ապա լրատվամիջոցի համար այն երիցս դժվար է: Բայց ինչպես ամեն ղարաբաղցու, այնպես էլ ղարաբաղյան լրատվամիջոցի համար կա առավել կարևոր արժեք՝ պատվով ապրելը և, Աստված մի արասցե, եթե մեռնելու ժամը գա, ապա՝ պատվով մեռնելը: Իրապես ուրախ եմ, որ «Ակունքը» կարճ ժամանակահատվածում արդեն իսկ լուրջ հայտ է ներկայացրել պատվով ապրելու: Սա շատ լուրջ առաքելություն է հատկապես կուսակցական թերթի պարագայում, քանի որ հաջողությունը կարող է ապահովվել, եթե թերթի խմբագրակազմի արհեստավարժությանն ու պատվախնդրությանը գումարվում են կուսակցության առաքինությունները, կամ էլ հակառակը՝ կուսակցության առաքինություններին գումարվում են թերթի արժանիքները: Եւ դեռ հարց է, թե նման պարագայում ինչպիսին են սովորաբար լինում պատճառահետևանքային կապերը: Գոնե իմ ընկալմամբ՝ «Ակունքը» չի սպասում և կարծեք թե ցանկություն էլ չունի սպասելու առաքինությունների առաջնահերթությունների հստակեցմանը և էն գլխից փորձում է իր առաքելությունը կատարել առաջին հեթին որպես լրատվամիջոց: Թերթն, իմ ընկալմամբ, արդեն գտել է իր տեղը արցախյան լրատվական դաշտում, ամենակարևորը՝ ոչ մի այլ լրատվամիջոցի նման չէ՝ թե իր արժանիքներով ու թե իր թերություններով: Ուստի մաղթում եմ պահպանել այդ տեղը և ոչ մի թիզ չզիջել, ավելին՝ շարունակել ինքնորոնման, ինքնախորացման ու ինքնակայացման ճանապարհը՝ ընդլայնվելով, տարածվելով, խորանալով... Լավագույն բարեմաղթանքներով ու համագործակցության ակնկալիքով՝
Գեղամ
ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
ԱՎԱՐՏՎԵՑ ՇԱԽՄԱՏԱՅԻՆ ՄՐՑԱՇԱՐԸ ԼՂՀ ԿՄՍ նախարարության սպորտվարչությունը շախմատի և շաշկու հանրապետական դպրոցում փետրվարի 8-13-ը անցկացրեց պատանիների անհատական առաջնություն: Միջոցառումը կարևոր էր հանրապետությունում պատանի շախմատիստների մարզական վարպետության բարձրացման, շախմատի մասսայականացման և ուժեղագույն շախմատիստների ի հայտ բերելու առումով: Բոլոր տարիքային խմբերի ուժեղագույն շախմատիստները մարտի 10-ին կմասնակցեն Երևանում անցկացվելիք ՀՀ պատանիների առաջնության կիսաեզրափակիչ մրցաշարին: Սեփ. լրատվություն | ||
Հրատարակվում է "Conciliation Resources" կազմակերպության ֆինանսական և Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի ստեղծագործական աջակցությամբ | |||
