# 6 (25),  31 մարտի, 2005 թ. 

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԻՆԴՈՒԼԳԵՆՑԻԱՆԵՐԻ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ
ԿԱՄ՝ ԻՍԿ ԴՈՒ ՄԵՐՈՆՔԱԿԱ՞Ն ԵՍ, ՈՐԴՅԱԿՍ


Ուսյալ մարդիկ գիտեն, որ միջնադարում մեղքերի թողության համար մեղավորները կաթոլիկ եկեղեցուց հատուկ թուղթ էին գնում, որը կոչվում էր ինդուլգենցիա: Մարդիկ հաճախ ինդուլգենցիա գնում էին նաև մեղք գործելուց առաջ, այսինքն՝ իրենց մեղսագործության համար էն գլխից ստանալով եկեղեցու ներողամտությունը:  Զավեշտականն այն է, որ լատիներեն indulgere բառը նշանակում է ողորմածություն: Այսինքն՝ ողորմածություն էր ցուցաբերվում ոչ թե կարիքավորների, հավատավորների, ազնիվների, այլ՝ պոտենցիալ հանցագործների նկատմամբ: Այս համակարգը որոշ ժամանակ անց իր մահկանացուն կնքեց, թեև հետագայում պարզվեց, որ դրա էությունն ու որոշ ատրիբուտներ շարունակվում են՝ համապատասխանեցվելով ժամանակի ոգուն: Թող ոչ ոք չզարմանա, եթե ասեմ, որ այն մեր օրերում գործում է նաև մեր երկրում: Իհարկե, որոշակի տարբերություններով և «տեղական պայմաններին հարմարեցված»:

Այսպես, եթե «հինուբարի» ժամանակներում մեղքն օրինական էր համարվում, եթե ամրագրված էր ինդուլգենցիայով, ապա մեր օրերում մի պարտադիր գրավական էլ է պահանջվում՝ եթե մերոնքական ես մնալու: Այսինքն՝ հետո՞ ինչ, որ քեզ ինդուլգենցիա ենք տվել, այն ուժի մեջ է, քանի դեռ դու մեզ հետ ես, մեր ճամբարում ես: Հենց որ հեռացար՝ ինդուլգենցիան ուժը կորցրած է ճանաչվում: Եթե սրան ավելացնենք, որ սույն «փաստաթուղթը», որպես կանոն, տալիս են ուժեղները, իշխանություն ունեցողները, այն է՝ իշխանությունները, ապա, կարծում եմ, բոլորի համար պարզ կլինի, թե ինչ նկատի ունեմ, ասելով, որ մեզ մոտ էլ է այն կիրառվում:

Հեռուն չգնանք. հինգ տարի առաջ մեզ մոտ կատարվեց մի յուրօրինակ իշխանափոխություն: Յուրօրինակ՝ այն առումով, որ իրականում պաշտոնյաների ու երկրիս առանցքային դեմքերի ջախջախիչ մեծամասնությունը մի ուժեղի ճամբարից անցավ մյուսի ճամբարը: Ընդ որում՝ «փախստականները» ոչ միայն իսկույն քաղաքական ու տնտեսական ապաստան ունեցան, ոչ միայն մեղքերի թողություն ստացան, այլև գալիք մեղքերի ինդուլգենցիայի արժանացան (իհարկե, ոչ փաստաթղթով, բանավոր պայմանավորվածությամբ): Ով «չքոչեց», նրանից ոչ միայն վերցրին նախկին ինդուլգենցիաները, այլև բացեցին նախկին մեղքերը, իսկ ով նման «հարստություն» (թողագիր) չուներ, ինչպես և չուներ դրա կարիքը, պարզ ասած՝ ազնիվ մարդ էր, ապա ջնջեցին բոլոր ցուցակներից: Ընդ որում, «մեղքերի թողության» ժամանակ մեղքերի քանակն ու ծանրությունը հաշվի չէին առնում. ով ժամանակին «տեղափոխվել» էր՝ ազատվեց անգամ ծանրագույն մեղքերից, ով չէր «տեղափոխվել», հիշեցրին, որ նրա մորական պապի հորեղբոր որդու փեսայի աներձագը դրանից 10 տարի առաջ հարևանից երկու ձու էր գողացել:

Մեղքերի թողության, նոր ինդուլգենցիաների տրման ու հների կախակայման գործընթացը շարունակական երևույթ է, որը հարմարեցված է քաղաքական դաշտի զարգացումներին ու միտումներին: Այս գործընթացը ժամանակ առ ժամանակ նոր դրսևորումներ է ստանում, իշխանությունները փոխում կամ ճշտում են դրա մարտավարությունը: Մասնավորապես, ներկայումս մի շարք ծառայություններ ամենաբարձր մակարդակի պատվերով լուրջ պրպտումներ են անում Դաշնակցության վրա գործ ստեղծելու հնարավորության առնչությամբ:   Գործեր, ամենայն հավանականությամբ, ստեղ-ծվելու են և դրանց մասին խոսվելու է, այսինքն՝ այդ գործերը հանրությանն են հրամցվելու առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունների նախապատրաստության «ամենահարմար» պահին: Նպատակը հետևյալն է՝ ստվեր նետել ՀՅԴ մի շարք ակնառու գործիչների վրա և բացառել նրանց մասնակցությունը նույն այդ ընտրություններին: Մարտավարությունը հետևյալն է՝ գործերի ստեղծմամբ ստվեր նետել, իսկ մինչև ջրերը պարզվեն, մինչև թացն ու չորը զատվեն՝ արդեն ուշ կլինի, «գործերն» իրենց սև գործն արդեն արած կլինեն:

ՀՅԴ արցախյան կառույցի պարագայում դա հնարավոր է անել հետևյալ պատճառներով: Ժամանակին այս կուսակցությունը  ճարահատ սատարեց երկրի նախագահին (մեծ ընտրություն չկար), ավելի ճիշտ՝ նրա հռչակած ժողովրդավարական բարեփոխումների գաղափարին, բայց հետո տեսավ, որ այդ գաղափարը սոսկ շիրմա է քաղաքական ու տնտեսական լծակների վերաբաժանման գործընթացում: Ու քանի որ քաղաքական դաշտում փոքրամասնություն լինելով՝ ի զորու չէր լրջորեն ազդել ներքին քաղաքականության վրա, ՀՅԴ-ն որոշեց բավարարվել մասնակի տնտեսական լծակներով՝ գոնե երկրի տնտեսության զարգացումը խթանելու բարի նպատակն ունենալով:

Բայց քանի որ մեզ մոտ տնտեսական համակարգը կոռումպացված է և հնարավոր չէր դուրս չգալ օրենքի շրջանակներից (մնայիր էլ՝ քարշ տալով կհանեին), ինչպես ասում են՝ հնարավոր չէր կոմունիզմ կառուցել առանձին վերցրած մի երկրում (մեր պարագայում՝ մի ոլորտում), ապա, բնականաբար, տնտեսական  մասնակի լծակների տիրապետած կուսակցական շրջանակները կամա թե ակամա որոշակի կռվան տվեցին իշխանությունների ձեռքը: Հազար ու մի փորձություններով անցած այս կուսակցությունը, սակայն, շուտով համոզվեց, որ դա էլ ելք չէ, որ ընդհանուր առմամբ հիվանդ համակարգում հնարավոր չէ լրջորեն նպաստել դրա մասնակի առողջացմանը: Չկարողանալով և չուզենալով հաշտվել նման իրողության հետ և վերստին համոզվելով, որ առանց համակարգային փոփոխությունների հնարավոր չէ ելք գտնել ստեղծված իրավիճակից, ՀՅԴ-ն սկսեց «դիստանցիա» պահել իշխանություններից ու կամաց-կամաց այն մեծացնելով՝ դառնալ արմատական ընդդիմություն:

Իշխանություններն էլ, «բնականաբար», սկսեցին մտածել նրանց պատժելու մասին: Կարծում եմ, իշխանությունները երկար չեն չարաշահի հանրության համբերությունը և շուտով հանրության «դատին» կներկայացնեն ՀՅԴ առանցքային գործիչների թխած «դոսյեները»: Իսկ հանրությունն էլ, այսքանն իմանալով, այն է՝ տեղյակ լինելով այս ամենի պատճառահետևանքային կապերին ու քաջածանոթ լինելով իշխանությունների վարքուբարքին, համոզված ենք՝ խայծը կուլ չի տա:

Չի բացառվում, որ իշխանությունները վերջին պահին հրաժարվեն այս անհեռանկարային առաքելությունից: Թեև լրիվ թափով գործում է առաջիկա խորհրդարանական ընտրություններում իրենց հիմնական մրցակիցներին ցեխաջրելու, այն է՝ «Շարժում-88»-ին դրսից կառավարվելու մեղադրանք տալու, իսկ ՀՅԴ-ի վրա «քրեական» ստվեր նետելու մարտավարությունը: Այսպես թե այնպես, հանրությունը պիտի պատրաստ լինի այս ամենին:

 ԳԵՂԱՄ ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ

ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԴՈԿՏՈՐ ԱՆԴՐԱՆԻԿ ՉԵԼԵԲՅԱՆԻՆ
կամ հավերժական հանգիստ զորավար Անդրանիկի աճյունին 

Հարգելի դոկտ. Չելեբյան:

Ձեր նամակին« որի պարունակությունը ազգային հերոս, զորավար Անդրանիկի կյանքի ու գործի նկատմամբ Հայաստանում ցուցաբերված անտարբերության« աճյունը կրկին Փեր Լաշեզ տեղափոխելու ու նրա արձանի շուրջ անմխիթար կացության մտահոգությամբ էր շարադրված« որոշեցի պատասխանել բաց նամակով« քանզի Ձեր մտահոգությունները համազգային բնույթ ունեն: Թող մեր ազգի ավելի լայն զանգվածներ ծանոթանան խնդրին« խորհեն ու իրենց կարծիքները հայտնեն...

Անշուշտ, Դուք եւ հայկական թերթեր ընթերցող մեր հայրենակիցները ծանոթ են իմ համեստ կարծիքին՝ ազգային հերոսի աճյունները հայրենիք փոխադրման եւ Եռաբլուրում հողին հանձնելու կապակցությամբ («Յառաջ» հունվար 8« 2003թ.): Մի փոքր մեջբերում նշված հոդվածից. «...Եթե շատ հարցերում Հայաստանի իշխանությունները սփյուռքահայության հետ խորհրդակցելու եւ նրա կարծիքները հաշվի առնելու անհրաժեշտությունը չեն զգում« ապա ազգային հերոս, զորավար Անդրանիկի աճյունի տեղափոխման« հուղարկավորման ու այլ հարցերում պարտավոր էին սփյուռքի կարծիքը ունենալու եւ այդ կարծիքի հետ հաշվի նստելու« քանզի հարցը համազգային էր»:

Ազգային հերոսի աճյունը կրկին Փեր Լաշեզ վերադարձնելու ձեր միտքը պարզապես մինչեւ սրտի խորքը դառնացած ու հերոսի նկատմամբ ունեցած անսահման սիրո ու գուրգուրանքի ցավախառն արտահայտություն է... Եկեք միասին խորհենք. կատարված սխալի այդպիսի ուղղումը կարող է ավելի մեծ սխալի հանգեցնել: Եկեք ազգովի խաղաղվենք եւ հավերժական հանգիստ տանք ազգային հերոսի՝ զորավար Անդրանիկի աճյունին Հայաստանի հողի արեւելյան մասի վրա: Ուր էլ որ թաղված լինի զորավարը« նրա սիրտը հայոց լեռներում է:

Այո« շատ ազգեր իրենց հերոսներին թաղել են ոչ ընդհանուր գերեզմանատներում« բայց կան նաեւ ժողովուրդներ« որոնք իրենց հերոսների աճյունները այրում եւ մոխիրը շաղ են տալիս երկրով մեկ: Դրանով հերոսի գործի արժեքը չի նվազում: Մեծ սպարապետ Վարդան Մամիկոնյանը գերեզման չունի« բայց արդեն տասնհինգ դար նա շարունակում է ապրել ազգի հետ:

Այսօր առավել, քան երբեք, անհրաժեշտ է հետեւել Անդրանիկի գործին« շարունակելով նրա «կիսատ թողած» գործը:

Այս տողերը շարադրելուց առաջ հարկ համարեցի կրկին անգամ մոտենալ իմ գրադարանի Անդրանիկին պատկանող գրականության բաժնին« որտեղ գտնվում է նաեւ Ձեր «Զորավար Անդրանիկ եւ հայ հեղափոխական շարժումը» աշխատությունը:

Կրկին ու կրկին կանգ առնելով զորավարի կատարած գործի ու նրա անցած հերոսական ուղու վրա« մարդ համակվում է անսահման հարգանքով նրա կատարած գործի նկատմամբ եւ խորը ցավ է ապրում նրա «կիսատ մնացած» գործի համար: Զորավար Անդրանիկի գործի տեսակարար կշիռը հայ ժողովրդի նորագույն պատմության մեջ անվիճելիորեն շատ մեծ է: Մեծ է նաեւ «կիսատ թողած» գործը՝ Արեւմտյան Հայաստանի ու արեւմտահայության ազատագրման գործը« որի համար երեսուն տարիներ շարունակ ամենածանրագույն պայմաններում մահու ու կենաց կռիվ մղեց:

 Զորավար Անդրանիկը մեծ էր ոչ միայն ռազմագիտական կարողություններով ու ընդունակություններով« այլ նաեւ քաղաքական կայուն ու հստակ ըմբռնումներով: Նա իր կյանքի հարուստ փորձով ու պայծառատեսությամբ ոչ միայն չհավատաց Օսմանյան կայսրության խաբեբայություններին ու խարդախություններին« այլ մշտապես զգուշացման ու զգաստության կոչ էր անում տարբեր կուսակցությունների ու հեղափոխական շարժումների ղեկավարներին: Նա օսմանցու հետ խոսեց նրան հասկանափ Լեզվով՝ ուժի Լեզվով:

Զորավարի անավարտ գործի շարունակությունը այսօր սկսվում է հենց Հայաստանի Արեւելյան մասի՝ Հայաստանի Հանրապետության տնտեսական ու քաղաքական հզորացմամբ եւ ազգային անվտանգության համակողմանի ապահովությամբ:

Բոլոր նրանք« ովքեր այսօր, անկախ իրենց պետական դիրքից ու պաշտոնից եւ բնակավայրից« ժողովրդի լայն զանգվածների բարեկեցության ուղղությամբ չեն աշխատում եւ առիթ են ստեղծում արտագաղթի« ապա նրանք զորավարի գործի շարունակողները լինել չեն կարող եւ համահավասար են այն դասալիքներին« որոնք Կարին ու Ղարս բերդաքաղաքները չպաշտպանեցին եւ դավաճանաբար մենակ թողեցին զորավարին: Թե այդ քաղաքական ու զինվորական դասալքությունը ինչ արժեց մեր ժողովրդին« այդ գիտենք պատմությունից...

Ազգային հերոսի կյանքին ու գործին նվիրված ուսումնասիրությունները հեռու են սպառիչ պատասխան տալու պատմական այդ բարդ ու հակասական ժամանակաշրջանի իրադարձությունները լուսաբանելու ուղղությամբ: Մեծ հայրենասերի ծառայությունները իրենց արժանի մեկնաբանություններն ու գնահատականները չստացան ժամանակին եւ այսօր էլ այդ ուղղությամբ ծրագրված աշխատանք չի տարվում: Պարույր Սեւակը գրել է. «...Անդրանիկի մասին բան չիմանալը հավասար է իր ժողովրդի նորագույն պատմությանը անգետ լինելուն»:

Զորավար Անդրանիկը իր գաղափարներով ու գործունեությամբ միայն հայ ժողովրդին չի պատկանում: Նա իր ամբոջ գիտակցական կյանքի ընթացքում անհաշտ կռիվ է մղել Օսմանյան կայսրության բռնապետության դեմ՝ ի նպաստ ճնշված ժողովուրդների ազատագրման: Նրա մղած կռիվները բալկանյան ժողովուրդների ազատագրման համար՝ խոսում է նրա համամարդկային բարձր իդեալների մասին: Ցավոք, այս ուղղությամբ էլ բավարար ուսումնասիրություններ չեն կատարվել, եւ զորավարի գործը արժանի գնահատական չի ստացել: Ռուսական բանակին կատարած նրա ներդրումներն առհասարակ ուսումնասիրության առարկա չեն դարձել:

Հարգարժան դոկտ. Չելեբյան« Ձեր վրդովմունքը զորավարի անձի ու գործի վրա ստվեր գցողների նկատմամբ կիսելով հանդերձ« պետք է նշեմ« որ այդ բոլորը ապարդյուն ճիգեր են ու ժամանակավրեպ  գործողություններ անարժեք մարդկանց կողմից: Ինչպես Մենդելեեւյան պարբերական աղյուսակի մեջ գտնվող նյութերը ունեն իրենց ճշգրիտ տեղն ըստ իրենց ատոմային կառուցվածքի ու տեսակարար կշռի« այդպես էլ յուրաքանչյուր պատմական գործիչ՝ ըստ իր կատարած գործի տեսակարար կշռի, իր ճշգրիտ տեղն ունի հայոց պատմության մեջ: Զորավար Անդրանիկի տեղը գտնվում է ամենաբարձր շարքում« եւ ոչ մի քաղաքական կազմակերպություն, խմբավորում« կուսակցություն կամ անձնավորություն չի կարող դիպչել ժողովրդի կողմից զորավարին հատկացված տեղին ու դիրքին« հակառակ դեպքում՝ հայոց պատմության Մենդելեեւյան աղյուսակի համակարգը կխախտվի...

Շատ գնահատականներ կան զորավարի գործին նվիրված« վերհիշենք դրանցից մեկը՝ Մարտիրոս Սարյանի խոսքը. «Եթե հայերս իրավունք ունենք մեր անցյալը հերոսական անվանելու« եւ եթե հարատեւել ենք որպես ժողովուրդ առ այսօր« ապա այդ բանում մենք մեծագույն չափով պարտական ենք նաեւ մեր դարավոր հերոսապատումների հավերժ անմոռանալի դյուցազուններից մեկին՝ Անդրանիկին»:

Հարգելի բարեկամ« Ձեր նամակով խիստ վրդովմունք եք հայտնում զորավարի արձանի ետեւում ստեղծված արտաքնոցի կապակցությամբ: Ես այդ տեսել եմ սրտի խորը կսկիծով, բայց եւ այնպես, մտածեցի՝ թող Հայաստանի Հանրապետության պաշտպանության նախարարության եւ Երեւան քաղաքի քաղաքապետարանի ղեկավարներն ամաչեն« որ զորավարի արձանը սեփականաշնորհել են պարոն Շիրինյանին« որպեսզի իր տիկնոջ հիշատակը հավերժացնի նրա պատվանդանի վրա, եւ իրենք իրենց ազատել են ամեն պարտականությունից: Զորավարի արձանը գտնվում Է Հայաստանում 1700 տարի առաջ քրիստոնեության գաղափարները տարածողի՝ Ս. Գրիգոր Լուսավորչի անունը կրող տաճարի բակում« որը նույնպես կառուցվել է հայ բարերարի մեծ ծախսերով՝ ի հիշատակ իր հարազատների... Թող սեփականատերերը հոգ տանեն իրենց տարածքի մաքրության մասին:

Զորավարի արձանի բացումը նոր էր կատարվել« երբ Երեւան հասա: Հաջորդ օրը առավոտյան սուրճը խմեցի զորավարի արձանին կից սրճարանում: Հունիսյան տաք ու պայծառ օր էր: Չորս անգամ արձանի չորսբոլորը պտտեցի« հեռու գնացի« մոտիկ եկա« որպեսզի բոլոր մանրամասնությունները տեսնեմ: Իմ ոչ մասնագետիս գաղափարը կազմելուց հետո« մտածեցի՝ պետք է լսեմ նաեւ քանդակագործի մեկնաբանությունները: Գտա զորավար Անդրանիկի արձանի քանդակագործին՝ նկարիչ« ծանոթ արվեստագետ Արա Շիրազին: Շիրազը սիրով հարգեց իմ խնդրանքը, եւ մենք հանդիպեցինք զորավարի արձանի մոտ:

Ծանոթանալուց հետո« սկսեցի իմ հարցումները:
- Ինչու՞ եք երկու ձի քանդակել զորավարի համար:
- Որպեսզի ցույց տրվի« որ նա մենակ չէ:
- Ձիերի գլուխների մեջ դիմացից զորավարի գլուխը չի երեւում:
- Լավ տեսնելու համար պետք է կողքից դիտել:
- Ինչու՞ է զորավարը մերկ:
- Մերկությունը ազնվության   խորհրդանիշ է:
- Ինչու՞ է զորավարը իր թուրը դեպի երկինք ուղղել:
- Նա երդվում է:

Վերջին պատասխանն ինձ մտովի տեղափոխեց Մշո Ս. Սռաքելոց վանք« որտեղ շուրջ հարյուր տարի առաջ զորավար Անդրանիկը այն անառիկ բերդի էր վերածել եւ իր քաջարի զինակիցների հետ պատերազմ էր հայտարարել Օսմանյան կայսրության դեմ: Թե հիմա զորավարը ինչի՞ մասին է երդվում« այդ հայտնի է միայն Աստծուն« քանդակագործին ու սեփականատիրոջը...   Զորավարի թուրը այնպես է քանդակված« որը զուգահեռ է տաճարի գմբեթների վրա գտնվող չորս խաչերի հետ եւ ուղղված է դեպի երկինքը: Թրի այդ բռնած ձեւը, ըստ Նյուտոնյան ֆիզիկայի օրենքների, ոչ հարվածելու եւ ոչ էլ պաշտպանվելու ուժ ունի: Անշուշտ, այդպիսի դիրքով   միայն կարելի է երդվել: Ասենք, սեփական եկեղեցու բակում դրանից ավել էլ չի թույլատրվում: Իսկապես, հուշարձանն էլ պետք է զորություն ունենա...

Զորավար Անդրանիկի գործը շարունակելու համար եւ նրա կատարածը հայ ժողովրդի գոյապայքարին ծառայեցնելու նպատակով« անհրաժեշտ է.

1. Մեծ զորավարին վայել տուն-թանգարան ստեղծել Երեւանում՝ իր հարակից գիտահետազոտական ինստիտուտներով« որտեղ կուսումնասիրվեն հայ ժողովրդի ազգային-ազատագրական շարժումների պատմությունը՝ ընդհանրապես եւ Անդրանիկի կյանքն ու գործունեությունը՝ մասնավորապես: Այս պատմագիտական հիմնարկները պետք է ունենան միջազգային մակարդակ ու աշխատաձեւ« ունենալով ոչ միայն բալկանյան ու ռուսական« այլ անպայման թրքական« քրդական« պարսկական ու ազերական բաժիններ: Թող օտարները մեր պատմությունը կարդան եւ ուսումնասիրեն՝ գրված ու շարադրված մեր կողմից:

Ուսումնասիրությունները պետք է նպատակաուղղված լինեն մեր ժողովրդի ազգային անվտանգության կենսական կարիքները ապահովելուն: Պատմության ընթացքին մեր ժողովրդի նկատմամբ տեղի ունեցած անարդարությունների համար մշտապես մեղավոր ենք գտել մեր թշնամիներին ու մեծ պետություններին« քննության նյութ չդարձնելով մեր թերություններն ու անկարողությունները:

Հայ ժողովուրդը, լինելով գիր ու գրականություն սիրող ժողովուրդ« զարմանալիորեն քիչ գրականություն ունի՝ նվիրված ռազմագիտության ու ժողովրդի ինքնապաշտպանության գործին: Մեր մշակույթի պարծանք Մատենադարանում պահվող բազմահազար ձեռագիր գրքերի մեջ քանի՞սն են նվիրված վերը նշված նյութին: Եթե այդ թիվը քսանհինգ տոկոսից պակաս է« ուստի պետք է չվարանենք ասելու« որ մեր նախնիները իրենց ազգի կարեւորագույն հարցին« այսինքն՝ ժողովրդի անվտանգությանն ու ինքնապաշտպանությանը արժանի ուշադրություն չեն հատկացրել: Զորավար Անդրանիկի կողմից պարտիզանական կռիվների համար գրված «Մարտական հրահանգներ» գիրքը հազվագյուտ գործ է այս առումով:

Արցախյան պատերազմի մասնակից տղամարդիկ ունեին ռազմական գիտելիքներ իրենց զինվորական ծառայություններից« իսկ կին մասնակիցները այդ փորձը ձեռք բերեցին կռվի դաշտում« մեծ կորուստների գնով: Իրավական տեսակետից կանայք նույնպես իրավունք ունեն ինքնապաշտպանության ու իրենց ընտանիքի անվտանգությունն ապահովելու համար տեսական ու գործնական ռազմական գիտելիքներ ձեռք բերելու:

2. Համազգային դրամահավաքով« հանգանակությամբ կատարել բոլոր նշված աշխատանքները: Յուրաքանչյուր հայ անհատ իրեն պետք է մասնակից տեսնի այս համազգային գործում: Դրամի չափը կարեւոր չէ« այլ կարեւոր է մասնակցությունը եւ գործին նպաստելու պատրաստ լինելու գիտակցությունը...

Հետեւենք Անդրանիկի գործին:

 Արամայիս ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ
դոկտոր, Սթոքհոլմի թագավորական տեխնիկական համալսարանի դասախոս,
e-mail: longaram@yahoo.com

 

լրահոս 

ԼՂՀ ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾԵՐԻ ՆԱԽԱՐԱՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ 

Մարտի 17-ին Վիեննայում, ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի նիստի ժամանակ  ներկայացվել է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստահավաք  Առաքելության հաշվետվությունը, իսկ Մինսկի խմբի համանախագահները կողմերին և միջազգային հանրությանն են ներկայացրել  իրենց հանձնարարականները:

Հարկ է նշել, որ  չնայած ԼՂՀ իշխանություններն արձագանքել են Հայաստանի Հանրապետության ԱԳՆ խնդրանքին և համաձայնել  ընդունել Առաքելությանը և անհրաժեշտ տեխնիկական աջակցություն ցուցաբերել նրա մանդատի կատարմանը, ԵԱՀԿ-ին ուղղված ԼՂՀ ղեկավարության դիմումը Առաքելության հաշվետվության ունկնդրումներին ԼՂՀ իշխանությունների ներկայացուցիչների մասնակցության նպատակահարմարության մասին, չի  բավարարվել:

Ի պատասխան ԵԱՀԿ-ին հղված պաշտոնական հարցման՝ ԼՂՀ արտաքին գործերի նախարարությունը ստացել է ԵԱՀԿ Մշտական խորհրդի նիստի ժամանակ ներկայացված փաստաթղթերը՝ Առաքելության հաշվետվությունը, ԵԱՀԿ  Մշտական խորհրդին ուղղված ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահների նամակը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստահավաք Առաքելության վերաբերյալ, Մինսկի խմբի համանախագահների համապատասխան հայտարարությունը, Ադրբեջանի, Հայաստանի, Բելառուսի պատվիրակությունների և Եվրամիության հայտարարությունները, ինչպես նաև Մոլդովայի հայտարարությունը՝ ՎՈՒՈՒԱՄ-ի անունից:

Հիմք ունենալով ստացված պաշտոնական փաստաթղթերը և նյութերը՝ ԼՂՀ ԱԳՆ-ն արձանագրում է ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի փաստահավաք Առաքելության հաշվետվության շեշտված օբյեկտիվությունը: Միաժամանակ պետք է ընդգծել, որ Առաքելության աշխատանքն ընդգրկել է միայն այն տարածքները, որոնք հրադադարի հաստատումից հետո վերահսկվում են ԼՂՀ իշխանությունների  կողմից, և այդ պատճառով ամբողջական պատկերացում չի տալիս  Ադրբեջանի կողմից սանձազերծված պատերազմի հետևանքով ստեղծված   հումանիտար աղետի մասին, երբ շուրջ հինգ հարյուր հազար հայ դարձել է փախստական, կորցրել ունեցվածքը, հայրենիքը և հավատը ապագայի նկատմամբ:

ԼՂՀ իշխանությունները գիտակցում են այդ մարդկանց ճակատագրի հանդեպ իրենց պատասխանատվությունը ու ջանքեր կգործադրեն այսօրվա  նրանց բարօրության  և ապագայում նրանց իրավունքները վերականգնելու ու կորցրածը փոխհատուցելու համար՝ լինի այդ կողմերի հավասարության հիման վրա, թե՝ միակողմանի կարգով:

ԼՂՀ ԱԳՆ-ն կոչ է անում միջազգային հանրությանը հետևել Հայաստանի և ԱՄՆ կառավարությունների օրինակին, որոնք հումանիտար, ֆինանսական ու այլ կարգի օգնություն են տրամադրում ԼՂՀ ժողովրդին, և արձագանքել Ադրբեջանի իշխանությունների կողմից իրականացված էթնիկ զտումների, լայնածավալ ռազմական գործողությունների հետևանքով տուժած  մարդկանց հումանիտար կարիքներին, և դրանով իսկ վերջ դնել  երկակի չափանիշների կիրառմանը՝ բացառապես օգնելով ադրբեջանցի փախստականներին և անտեսելով Լեռնային Ղարաբաղի տարածքում ապաստանած  հայ փախստականների իրավունքները:

ԼՂՀ ԱԳՆ-ն հաստատում է ԼՂՀ ժողովրդի և իշխանությունների  հավատարմությունը բոլոր վիճելի հարցերի խաղաղ կարգավորման սկզբունքին և այդ համատեքստում բարձր է գնահատում այն խաղաղարար ջանքերը, որ գործադրում են ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները և միջազգային հանրությունը:

 24 մարտի 2005թ.
ք. Ստեփանակերտ

ՀՅԴ ԱՐՑԱԽԻ ԿԿ-Ի ԵՎ  «ՇԱՐԺՈՒՄ-88» ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹՅԱՆ ՎԱՐՉՈՒԹՅԱՆՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ 

Հայրենակիցներ:

Վերջին տարիներին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում տեղի են ունենում արտաքին և ներքին քաղաքական այնպիսի զարգացումներ, որոնք հասարակության խիստ մտահոգության տեղիք են տալիս:

Արցախը չի կարող հեռու պահվել բանակցային գործընթացից: Ավելին, Արցախի իսկական երաշխավորը հայ ժողովուրդն է, մասնավորաբար՝ Արցախի ժողովուրդը, որի կողմից ընտրված ներկայացուցիչները պետք է գործուն դերակատարություն ունենան բանակցային գործընթացում՝ արտահայտելով ողջ ժողովրդի շահերը:

Այս ամենին կարելի է հասնել միայնումիայն երկիրը շենացնելու ու հզորացնելու, արցախցիների համար արժանավայել կյանք ապահովելու, հայրենի հողում նրանց ամրապնդելու ռազմավարության մշակմամբ ժողովրդավարության խորացման պարագայում:

Սակայն արցախյան հանրությանը պարզ է, որ ժողովրդի կարիքները հոգալու փոխարեն, միշտ չէ, որ օրվա իշխանությունները իշխանական, ստվերային շահերը ստորադասում են պետական, համազգային ու հասարակական գերխնդիրներին: Այսպես, հակառակ տնտեսության ազատականացման, մենաշնորհների վերացման, փոքր և միջին բիզնեսի խթանման, սոցիալական ուղղվածության տնտեսական հարաբերությունների մասին երկրի ղեկավարության հավաստիացումների՝ ԼՂՀ-ում տնտեսական էական զարգացում չի արձանագրվում, առկա են նյութական հարստությունների գերկուտակումներ մի խումբ մարդկանց ձեռքում, բացակայում են տնտեսական զարգացման թափանցիկ ու ընկալելի  և ընդհանրապես՝ ԼՂՀ զարգացման հատուկ ռազմավարական ծրագրերը: Երկրի քաղաքական ղեկավարը իր պաշտոնավարության յոթ տարիների ընթացքում այդպես էլ չի կարողացել դառնալ ամբողջ հանրության առաջնորդը, որի ողջ գործունեությունը ուղղված լիներ ԼՂՀ-ում ժողովրդավարական հասարակության ձևավորմանը:

Այս ամենի հետևանքով իշխանություն-հասարակություն կապի մեջ առաջացել է անջրպետ և հանգեցրել նրան,  որ խորհրդարանն ի զորու չէ վերահսկելու կառավարության գործունեությունը, ընդհանրապես՝ բացակայում են իշխանությունների նկատմամբ հասարակական վերահսկողության իրական մեխանիզմները:

Այս պայմաններում անհրաժեշտ են նոր մոտեցումներ, երկրի զարգացման այնպիսի ուղիների որոնումներ, որոնք կբացառեն այն բազմաթիվ ռիսկերը, որոնց միջոցով մեր հասարակությունն անցել է իր անկախության տարիների ընթացքում: Մասնավորապես, արմատական փոփոխություններ պետք է կատարել բյուջեի մեջ, որի արդյունքում մեր պետությունը կվերածվի սոցիալական պետության, այսինքն՝ պետական քաղաքականության հիմնական առանցքը կլինի մարդկանց բարեկեցության ապահովումը, եկամուտների խելամիտ ու արդարացի բաշխումը, արտադրության առավելագույն արդյունավետ, ազատ պայմանների, կրթության, առողջապահության մատչելիության ապահովում հասարակության բոլոր խավերի համար:

Հայրենակիցներ:

Մեր նպատակն է ձևավորել հայության հոգեկերտվածքին, ազգային նկարագրին համապատասխանող քաղաքական, տնտեսական և սոցիալական միջավայր: Բոլոր վտանգներին մենք կարող ենք դիմակայել միայնումիայն մեր հավաքական կամքով, ազգային ոգու ու ազգային-պետական գաղափարախոսության վրա խարսխված ժողովրդավարական հասարակության հենքի վրա: Վերոհիշյալ ճանապարհով ընթանալով միայն կարող ենք ունենալ հզոր պետականություն, որով կապահովվի և կայուն խաղաղությունը, և ժողովրդի շահերի պաշտպանությունը:

28 մարտի 2005թ.
 

Նախընտրական քարոզարշավը կսկսվի մայիսի 16-ին  

ԼՂՀ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովը հրապարակել է հունիսի 19-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունների ժամանակացույցը, համաձայն որի՝ ապրիլի 5-10-ը կկայանա թեկնածուների առաջադրումը, մայիսի 10-15-ը՝ նրանց գրանցումը, իսկ մայիսի 16-ին կմեկնարկի նախընտրական քարոզչությունը: Մինչդեռ կա կարծիք, որ ակտիվ քարոզչությունն արդեն սկսված է: Համենայնդեպս, գործող խորհրդարանի պատգամավոր Յուրի Հայրապետյանն այդ առնչությամբ հարկ է համարել հանդես գալ Ազգային ժողովում հատուկ հայտարարությամբ, որի մեջ պնդում է, թե Ստեփանակերտի գրեթե բոլոր ընտրատարածքներում, այդ թվում եւ իր, ընտրողների որս է սկսված: Յու. Հայրապետյանի խոսքերով, նրան արդեն դիմել են մի խումբ ընտրողներ, պահանջելով դադարեցնել անօրինականությունը: Պատգամավորը կոչ է արել ընտրազանգվածին՝ անտեսել բոլոր կարգի «ագիտատորներին» եւ օգտվել ազատ ընտրելու իրենց իրավունքից:

 Մարդահամարի փորձնական փուլին կհետեւի հիմնականը 

Հոկտեմբերի 18-27-ը ԼՂՀ-ում կանցկացվի մարդահամար, որը կլինի առաջինը՝ անկախությունից հետո: Ընդհանրապես, Ղարաբաղում մարդահամար առաջին անգամ անց է կացվել 1926 թ., արձանագրվել է 125.3 հազ. բնակչություն, որից 111.7 հազ. հայ եւ 12.6 հազ. ադրբեջանցի: 1939 թ. մարդահամարի ժամանակ բնակչությունը կազմել է 150.8 հազ.՝ 132  հազ. հայ եւ 14.1 ադրբեջանցի: 1959-ի հաշվարկների համաձայն՝ հայերի քանակը կրճատվել է 22.7 հազարով, իսկ ադրբեջանցիների թիվն ավելացել 4 հազարով: 1970-ին ԼՂԻՄ բնակչությունը կազմել է 152 հազ.՝ 123 հազ. հայ եւ 37.5 հազ. ադրբեջանցի: Համաձայն 1989-ին կայացած մարդահամարի արդյունքների՝ 189.1 հազ. բնակչությունից 145.5 հազ. հայեր էին, 40.7 հազ. ադրբեջանցիներ:

2005-ի մարդահամարի անցկացման համար կառավարությունը տրամադրել է 120 մլն. դրամ: Մարդահամարի փորձնական փուլը կավարտվի մարտի վերջին:  

ԼՂՀ նախագահը չի պատրաստվում մասնակցել չճանաչված երկրների ղեկավարների սուխումյան հանդիպմանը 

Հայտնի չէ, թե իրականում ով է նախաձեռնում, բայց վերջերս Աբխազիայի եւ Հարավային Օսիայի իշխանությունները համառորեն տեղեկատվություն են տարածում այն մասին, թե հետխորհրդային 4 չճանաչված երկրների իշխանությունները պատրաստվում են միասին հանդես գալ եվրոպական կառույցներում: Խոսելով այդ մասին, նրանք նշում են, որ «որոշ ուժեր» փորձում են ներկայացնել այդ 4 երկրներին որպես Ռուսաստանի «կլիենտներ»: Սակայն չեն պարզում, թե ով եւ երբ է կապել ղարաբաղյան խնդիրը Ռուսաստանի հետ:

Մեր տվյալներով,  օրերս Մոսկվայում կայացել է Աբխազիայի, Հարավային  Օսիայի եւ ԼՂ նախագահների ոչ պաշտոնական հանդիպումը, սակայն ԼՂՀ իշխանություններն հերքում են Սուխումում կայանալիք պաշտոնական հանդիպմանը Ա. Ղուկասյանի մասնակցության մասին լուրերը:

Տեղացի վերլուծաբանների կարծիքով, ԼՂՀ-ի  համար 3 այլ չճանաչված երկրների հետ միատեղ եվրակառույցներում ներկայանալը ցանկալի չէ: Վերլուծաբաններից մեկի կարծիքով՝ «Եվրոպան կոնկրետ հակամարտությունների կարգավորման վերաբերյալ տարբեր մոտեցումներ ունի, և եթե Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի եվ Մերձդնեստրի պարագայում Եվրոպան միանշանակ խոսում է Վրաստանի կամ Մոլդովայի տարածքային ամբողջականության մասին, ապա Ղարաբաղի վերաբերյալ, օրինակ, ԵԱՀԿ վերջին մի քանի վեհաժողովների փաստաթղթերում չի խոսվում այդ սկզբունքի մասին»: Ըստ նրա, Եվրոպայի ճանաչումը ստանալու կամ եվրաինտեգրման միակ ճանապարհը երկրում ժողովրդավարական բարեփոխումներն են:

  Խորհրդարանն ընդունել է հանրաքվեի մասին օրենք 

Խորհրդարանի պետաիրավական հարցերի հանձնաժողովի նախագահ Յու. Հայրապետյանի խոսքերով, Սահմանադրության տեքստի մշակումը մոտենում է ավարտին, եվ շատ հնարավոր է, որ երկրի հիմնական օրենքի ընդունումը լինի այս գումարման Ազգային ժողովի օրոք: Որպես այդ հնարավորության ապացույց՝ ԱԺ-ն նորերս ընդունեց «Հանրաքվեի մասին» օրենքը: Ինչպես հայտնի է, Սահմանադրությունն ընդունվում է համաժողովրդական քվեարկությամբ:

 Մեկ նախադասությամբ 

Պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ ղարաբաղա-ադրբեջանական շփան գծի վրա տեղի ունեցած ընդհարումների ժամանակ զոհվել է Պաշտպանության բանակի 3 զինվոր:

 Խորհրդարանը, դատապարտելով 85 տարի առաջ Շուշիում տեղի ունեցած հայերի ջարդերը, դիմել է միջազգային հանրությանը, կոչ անելով էթնիկ բնաջնջման այդ արյունալի իրադարձությունն արձանագրել որպես Ադրբեջանի կողմից մարդկության դեմ գործած հանցագործություն՝ ցեղասպանության ակտ: 

 Շուտով կսկսվի մինչեւ 1944 թ. ծնված, ինչպես նաև առաջին կարգի հաշմանդամների եւ պատերազմում զոհված ազատամարտիկների՝ 1993 թվականից արժեզրկված ավանդների նախնական փոխհատուցումը. խորհրդային 1000 ռուբլու դիմաց կվճարվի 25000 դրամ:

 Ազգային Ժողովի նախագահ Օ. Եսայանը հայտարարել է, որ Մարտունու շրջանային վարչակազմի ղեկավար նշանակված պատգամավոր Ռուդիկ Ազարյանից չի ստացել պատգամավորական լիազորությունները վայր դնելու մասին դիմում, հետեւաբար, խորհրդարանում դեռ գործում են 33 պատգամավորներ:  

ԱԺ Վերահսկիչ պալատի նախագահ Արկադի Սողոմոնյանը հանդես է եկել ամենամյա հաշվետվությամբ եւ նշելով, որ կատարված ստուգումների արդյունքում հայտնաբերվել են օրենքից շեղվելու եւ պետական միջոցները ոչ նպատակային ծախսելու դեպքեր, խոստովանել է, որ չունի տվյալներ այն մասին, թե քանի պետծառայող է տույժի ենթարկվել դրա համար:

ՋԱՎԱԽՔ 

Հանդիպում՝ նախագահի լիազոր ներկայացուցչի հետ 

Մարտի 22-ի երեկոյան Սամցխե-Ջավախքում Վրաստանի նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ Գեորգի Խաչիձեն հանդիպում է ունեցել Ախալքալաքի եւ Նինոծմինդայի շրջանների մի քանի հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչների եւ մարտի 13-ին Ախալքալաքում կայացած հանրահավաքի ակտիվիստների հետ:

Հանդիպման ընթացքում ջավախքցիները նախագահի ներկայացուցչին են փոխանցել իրենց շրջաններում մի շարք անհետաձգելի խնդիրների լուծման անհրաժեշտությունը, դրանց թվում` Ախալքալաքում Վրաստանի քաղաքացիների միջազգային անձնագրերի տրամադրման բաժանմունքի վերաբացում (նոր իշխանություններն այն տեղափոխել են Ախալցխա), հայոց պատմության օրինական դասավանդում հայկական դպրոցներում, իշխանությունների հետ, նաեւ դատական համակարգում հայերենով հարաբերվելու հնարավորություն, տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրակարգի ժողովրդավարացում, ՀՀ սահմանի մոտ գտնվող Ժդանովկայի մաքսային ծառայության կետի մաքսազերծման իրավունքի վերատրամադրում, Ախալցխա-Ախալքալաք-Նինոծմինդա-Ժդանովկա ավտոճանապարհի վերանորոգում:

Նախագահի ներկայացուցիչը խոստացել է լուծել Ախալքալաքում անձնագրերի բաժինը վերաբացելու հարցը: Գ. Խաչիձեն հանձն է առել նաեւ միջնորդել կրթության նախարարին հայկական դպրոցներում հայոց պատմություն դասավանդելու ծրագրի շտապ ընդունման եւ իրականացման համար: Իր պաշտոնում լինելով բոլորովին նոր մարդ« նախագահի ներկայացուցիչը չի կարողացել մյուս հարցերին տալ լիարժեք պատասխան: Փոխարենը երկուստեք պայմանավորվել են առաջարկել կառավարությանը՝ ստեղծելու փորձագետներից կազմված մի հանձնախումբ, որն առկա խնդիրները լուծելու առաջարկներով հանդես կգա: 

 «Ա¬ԻՆՖՈ»

ներքաղաքական 

«ՄԵՐ ՆՊԱՏԱԿԸ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ ԹՄԲԻՐԻՑ ՀԱՆԵԼՆ Է».
ասում է Ստեփանակերտի քաղաքապետ, «Շարժում-88» կուսակցության նախագահ Էդուարդ Աղաբեկյանը «Երրորդ ուժ» թերթին տված հարցազրույցում

 - Պարոն Աղաբեկյան, ինչպե՞ս որոշվեց առաջադրել Ձեր թեկնածությունը Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարի ընտրություններում: Արդյո՞ք վստահ էիք, որ կհաղթեք, թե՞ Ձեր հաղթանակն ինչ-որ չափով անակնկալ եղավ:

- Անշուշտ, պատկերացնում էի նման քայլի ամբողջ պատասխանատվությունն ու դրանից ածանցյալ ռիսկը, թեև դրդիչ ուժն ավելի զորեղ էր, այն է՝ նպաստել արդար ու թափանցիկ ընտրությունների կայացմանը և այդպիսով հանրությանն արթնացնել ապաքաղաքական թմբիրից:

Ասեմ, որ ես էլ ժամանակին բավականին ապաքաղաքականացված մարդ եմ եղել: 2000 թվականին որոշեցի պատգամավոր դառնալ սոսկ մի պատճառով՝ հասկացել էի, որ ինձ ճիշտ չեն ղեկավարում, զգացել էի, որ պետությունը ճիշտ չէ ղեկավարվում: Մոտ երկու տարվա խորհրդարանական գործունեությունից հետո մի շարք համախոհների հետ եկել ենք այն եզրահանգման, որ անհրաժեշտ է ստեղծել նոր քաղաքական ուժ, որն իրապես մտահոգված լինի պետության ապագայով:  Եւ այն ժամանակ, և այսօր մեզ այնքան էլ չէր հուզում, թե մեզ ինչպես են ընկալելու նրանք, (իմա՝ իշխանությունները) ովքեր ի պաշտոնե պիտի մտահոգված լինեն ստեղծված իրավիճակով: Մեզ չէր հետաքրքրում՝ կառուցողակա՞ն, թե՞ ոչ կառուցողական ընդդիմություն կհամարեն մեզ, քանի որ բոլորս էլ քաջ գիտենք, թե որ ընդդիմությանն է իշխանությունը կառուցողական համարում (ի դեպ, մեզ ամենատարբեր որակումներ տվեցին, այդ թվում՝ ամենաաբսուրդային, և շարունակում են տալ): Մեզ հետաքրքրում ու հուզում էր միայն մի բան՝ ինչպե՞ս կընկալի մեզ ժողովուրդը, կկարողանա՞նք ժողովրդի սրտից խոսել և, որ ամենակարևորն է՝ կհավատա՞ մեզ ժողովուրդը: Որովհետև ոչ մեկի համար գաղտնիք չէ, որ հատկապես վերջին տարիներին այնքան  շատ է խոսվել, այնքան շատ են ճոռոմաբանել, այնքան սին խոստումներ են հնչել, որ խոսքն ինքնին արժեզրկվել է: Եւ այս պարագայում ուղղակի երջանիկ ենք, որ ժողովուրդը մեզ ընկալեց ու աջակցեց:

Բնականաբար, նոր քաղաքական ուժը՝ «Շարժում-88»-ը, չէր կարող անմասն մնալ նաև ընտրություններից, այդ թվում և ՏԻՄ ընտրություններից, քանի որ ընտրազանգվածի հստակեցման ու ըստ ամենայնի կայացման խնդիր ուներ: Եթե ասեմ, որ 100 տոկոսով վստահ էի, որ ընտրվելու եմ՝ իրավացի չեմ լինի: Բայց վստահ էի, որ երբեք մեր ազգը այդքան մոտ չի եղել համազգային իղձերի վերջնական իրականացմանը, որքան ներկա փուլում, ուստի փորձեցինք մեր ուժերի ներածին չափ նպաստել պետականաշինությանը ու քաղաքացիական հասարակության կայացմանը:

- Ինչպե՞ս կբնորոշեիք ներկա իրավիճակը:

- Բախտորոշ ժամանակաշրջան է հիմա մեր նորանկախ երկրի ու ամբողջ հայության համար, մենք կանգնած ենք մեծ փորձության առաջ, քանի որ գտնվում ենք ճամփաբաժանում,  և փաստորեն հայության ներկայիս սերնդից քաղաքական մեծ, վճռորոշ նշանակություն ունեցող որոշումներ են պահանջվում: Առաջին հերթին նկատի ունեմ համազգային հարցը՝ Ղարաբաղյան հիմնախնդիրը, որը եղել է, կա  ու մոտ ապագայում լինելու է որոշիչ գործոն համահայկական քաղաքական գործընթացներում: 88-ին հիմնականում պայքարել ենք ներքին թշնամու դեմ ու համախմբել հանրությունը, 94-ին հաղթեցինք նաև արտաքին թշնամուն, 10 և ավելի տարիներ հետո այս երկու հարցերը կարծես թե պիտի սպառված լինեին, սակայն, ցավոք, այսօր ևս շարունակում են արդիական մնալ:

Ամեն դեպքում պիտի հասկանանք, որ որոշվելիք խնդիրներից, ղարաբաղյան հիմնախնդրում մեր ունեցած դիրքորոշումներից են կախված շատուշատ հարցեր՝ այդ թվում և ազգի բնականոն գոյությունը տարածաշրջանում:  Այս հարցի լուծումից է կախված մեր հետագա ճանապարհը՝ կամ թափով թռիչք դեպի առաջ, դեպի ազգի բարգավաճում, կամ էլ, թող կոշտ չհնչի, քայլ դեպի գնչուի կարգավիճակը: 16-ամյա պայքարից ու ահռելի դժվարություններին դիմակայելուց հետո ողջամիտ չլինելը պարզապես հանցագործություն է: Մենք պիտի իմաստնացած դուրս գայինք այս փորձությունից, ավելի ամուր ու հաստատակամ և մեզ պիտի այդպիսին ընկալեր աշխարհը: Մինչդեռ այսօր մենք, ցավոք, նաև մեր նկատմամբ իրականացվող ճնշումների վկան ենք ու ճաշակում ենք դրանք՝ Աթկինսոնի զեկույց, Ջոնսի հայտարարություն և այլն, և այլն: Սրանք պատահական երևույթներ չեն, այլ մեր անգործունեության արդյունքն են:

Հիմնական բացթողումն այն է, որ պաշտոնական Ստեփանակերտը բանակցային գործընթացից դուրս է մնացել, ավելին՝ ղարաբաղյան գործոնը դադարել է առանցքային լինելուց: Վերջին տարիներին, եթե չհաշվենք մի շարք չճանաչված պետությունների հետ կապերը, Ստեփանակերտից որևէ դիվանագիտական նախաձեռնություն չի եղել: Այդ պատճառով էլ հարցը ատյանից ատյան է տեղափոխվում, «խաղից դուրս վիճակում» են հայտնվել պատմական, իրավական և ինքնորոշման իրավունքից բխող մեր բոլոր կռվանները: Պատահական չէ փաստահավաք խմբի այցելության ընտրած ճանապարհը. նրանք Բաքվից եկել են հստակ ծրագրով, թե ինչ պիտի ստուգեն, ուր պիտի գնան, իսկ մենք էլ դեռ ասում ենք, թե ուրախ ենք այդ առաքելությանն ընդունելու մեզ մոտ: Նման «աշխարհագրությամբ» փաստահավաքությունն ինքնին մեր անհաջողության, մեր թուլության մասին է խոսում: Չեմ ասում, թե պետք չէր ընդունել այդ առաքելությանը, պարզապես պիտի ի զորու լինեինք փաստահավաքության «աշխարհագրությունը» փոխել և ամբողջականացնել:

Ինչևէ, այս ամենն, ըստ իս, արդյունք է այն բանի, որ մենք հեռացել ենք շարժման ակունքներից, նրա ոգեղեն արժեքներից: Սա էլ եղավ «Շարժում-88»-ի ստեղծման պատճառներից մեկը, այն է՝ արթնացնել ժողովրդի ոգին: Կարծես թե մեր իրականությունն ինչ որ տեղ ընդարմացրել է մեզ, ասես թմբիրի մեջ է գցել: Մեր նպատակը ժողովրդին այդ թմբիրից հանելն է, որովհետև մենք ազգովի «թոշակի» անցնելու իրավունք չունենք, ինչպես և իրավունք չունենք Փոքր Մհերի նման ծպտվել Ագռավաքարում ու սպասել: Շատ մեծ է լինելու ցանկացած ոչ ճիշտ որոշման գինը:

Այն ազգը, որն արհամարհել է մահը՝ դրանով իսկ հաղթելով մահին, իրավունք չունի հաղթանակից հետո այդքան անտարբեր լինել սեփական ճակատագրի հանդեպ, կամ էլ այն թողնել մի քանի հոգու հայեցողությանը: Ներկա փուլի կարևորագույն խնդիրը ժողովրդավարական բարեփոխումների միջոցով պետականության կայացումն ու ամրապնդումն է. սա է մեր պետության անցած ուղին ամրագրելու, աշխարհի համար ընկալելի լինելու միակ ճանապարհը: Այլ ճանապարհ չկա: Ասեմ ավելին՝ ժողովրդավարությունը մեզ համար նաև պատմականորեն ստուգված-արդարացված ճանապարհ է, քանի որ Արցախը երբեք ավտորիտարիզմի ռեսուրս չի ունեցել, գոնե՝ վերջին 600-700 տարիների ընթացքում: Մենք յոթ մելիքություններ ենք ունեցել, և նրանց միջև ծագած բոլոր հարցերը լուծվել են սեղանի շուրջ՝ այսօրվա հասկացությամբ կոլեգիալ, պառլամենտարիզմի սկզբունքներով, երբեք նրանցից մեկը դոմինանտ չի եղել: Ցանկացած հաղթանակ, այդ թվում՝ ռազմի դաշտում ձեռքբերված, պիտի վերածվի հանուրի հաղթանակի, սոցիալական արդարության հաղթանակի: Պատերազմից հետո մենք սա չտեսանք, այստեղից էլ լարվածությունը հասարակության մեջ և, որ ամենասարսափելին է, գաղափարների արժեզրկումը:

- Եւ ինչի՞ կարող է հանգեցնել այդ ամենը:

- Նկատի ունենալով մեր աշխարհագրական դիրքի ու մեր պատմության նրբությունները՝ դա կարող է հանգեցնել մեր վերջի սկզբին:

- Իսկ, ըստ Ձեզ, ինչպե՞ս կարելի է դրա դեմն առնել:

- Առաջին հերթին կառավարման համակարգի բարեփոխումներով, նկատի ունեմ իշխանության թևերի հստակ տարանջատում, փոխադարձ զսպումների և հակակշիռների ներդնում: Այսօր մեզ մոտ ընտրովի միապետություն է՝ անսահմանափակ իշխանությամբ նախագահի ինստիտուտ, վերահսկողության լծակներից զուրկ կիսամշտական խորհրդարան, որը չի կարող հակակշռել գործադիրին: Այս պայմաններում անիմաստ է խոսել փոխադարձ զսպումների և հակակշիռների մասին: Եթե սրան էլ գումարենք չորրորդ իշխանությանն առնչվող խնդիրները, հասարակական ու քաղաքական կազմակերպությունները՝ իրենց կայացածության ներկայիս աստիճանով, ապա պարզ կդառնա, որ նման հենքով դիմակայել այսօրվա մարտահրավերներին՝ անհնար է, բավականին մեծ է գերտերությունների ոտքի տակ տրորվելու վտանգը:

- Անցած ամռանն անցկացված ՏԻՄ ընտրությունները ոչ միայն ժողովրդի, այլ նաև իշխանությունների կողմից որակվեցին ժողովրդավարական, որին հասան իշխանություններն ու ժողովուրդը միասին:

- Դա ժողովրդի հաղթանակն էր, ինչը գալիս է կրկին անգամ վկայելու, որ մեր ժողովուրդն ազատ հասարակարգի և ժողովրդավարության է կարոտ: Դա նաև մեր զոհված ազատամարտիկների երազանքն ու պատգամն էր: Եւ հարցը ամենևին էլ այն չէ, թե ով է ընտրվել Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավար, քանի որ դա միայն ստեփանակերտյան «ֆենոմեն» չէր, չմոռանանք շրջանները, որտեղ նույնպես շատ են եղել դեպքեր, երբ իշխանությունների սատարած թեկնածուին ժողովուրդը չի պաշտպանել և ընտրել է նրանց, ում ցանկացել է:

Ընդհանրապես, իշխանությունները ընտրություններին միջամտելու իրավունք չունեն, նրանք պիտի լինեն արդար ու թափանցիկ ընտրությունների երաշխավորողի դերում միայն: ՏԻՄ ընտրությունները ստիպեցին ողջ աշխարհին նորովի նայել մեզ, ինչը մեկ քայլ առաջ տարավ ԼՂՀ անկախության ճանաչման անհրաժեշտության փաստը: Մենք մեկ անգամ ևս համոզվեցինք, որ մեզնից շատ բան է կախված:

- Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարի ընտրություններում իշխանությունները սատարում էին այլ թեկնածուի: Այդքանից հետո ինչպե՞ս կբնորոշեիք իշխանությունների հետ Ձեր ներկայիս հարաբերությունները:

- Ես այն կարծիքին եմ, որ քաղաքապետ-իշխանություն հարաբերությունները չպիտի պայմանավորված լինեն անձնական գործոնով: Այդ հարաբերությունները պիտի բխեն միայն ու միայն օրենսդրական դաշտից, դրանից ածանցյալ պարտականություններից և իրավունքներից:

- Իսկ այդ հարթությունում պրոբլեմներ չկա՞ն:

- Ցավոք, մեր օրենսդրությունում բավականին թերություններ կան:

- Լուրեր են պտտվում, թե կառավարությունը փորձում է զրկել, կամ արդեն զրկել է Ձեզ որոշ լիազորություններից:

-Եղել է կառավարության որոշում, որի համաձայն քաղաքապետարանի աշխատակազմի կառուցվածքը հաստատում է կառավարությունը: Դեկտեմբերի 21-ի թիվ 526 որոշումով հաստատվել են Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի կանոնադրությունը և Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի աշխատակազմի կառուցվածքը: Իմ խորին համոզմամբ, կառավարությունը նման իրավասություն չունի (որովհետև իշխանության այդ թևը կարող է միայն իրականացնել այն գործառույթները, որոնք ամրագրված են օրենքում): Ստեփանակերտի քաղաքապետարանի կանոնադրությունը, «Տեղական ինքնակառավարման մարմինների մասին» ԼՂՀ օրենքի համաձայն, հաստատում է Ստեփանակերտի համայնքի ղեկավարը, իսկ աշխատակազմի կառուցվածքը՝ համայնքի ավագանին: Հետևաբար, այս երկու գործառույթներից և ոչ մեկը կառավարության իրավասության մեջ չի մտնում: Ընդ որում, օրենքում հստակեցված է նաև ժամկետը՝ ընտրություններից  հետո մեկ ամսվա ընթացքում. մինչև սեպտեմբերի վերջը ավագանին որոշել էր Ստեփանակերտի աշխատակազմի կառուցվածքը, իսկ կանոնադրությունը հաստատվել էր համայնքի ղեկավարի կողմից: Գործադիրի նման  որոշումը կառուցողական վերաբերմունքի, հանուրի շահերի մասին չի վկայում: Նման վերաբերմունքի պատճառները պետք է այլ հարթություններում փնտրել: 

- Խոսենք կադրային քաղաքականության մասին՝ ինչպիսի՞ կադրային քաղաքականություն եք իրականացնում անձամբ Դուք:

- Տեղական ինքնակառավարման ուղղությամբ մենք դեռ առաջին քայլերն  ենք անում և այդ առումով կարող են նաև սխալներ լինել: Մեզ մոտ արդեն  5-րդ տարին է, ինչ ներդրվել է ՏԻՄ համակարգը, և այս ընթացքում ունեցել ենք Ստեփանակերտի 4 քաղաքապետեր: Սա ինքնին լավ ցուցանիշ չէ: Ընդ որում, բոլորն էլ որպես առաջին քայլ կադրային փոփոխություններից են սկսել: Ինձ մեղադրում են, որ շոշափելի, զանգվածային փոփոխություններ չեմ արել: Ասեմ, որ ես կողմնակից չեմ կադրային ջարդի, և ստիպված պիտի լինեմ հուսախաբ անել նման երազանքներ փայփայողներին: Իմ սկզբունքը աշխատաոճի փոփոխությունն է: Ես գնահատում եմ սեփական աշխատանքի նկատմամբ ստեղծագործական վերաբերմունքը: Դե, իսկ այն կադրերը, որ այդ պայմաններում իրենց չարդարացնեն՝ իրեցից միայն կարող են նեղանալ: Ուրախալի է, որ քաղաքապետարանի աշխատողների հիմնական մասը երիտասարդներ են, միաժամանակ դժգոհ եմ աշխատանքի որակից և տեմպերից: ՏԻՄ-ի հիմնական գաղափարն այն է, որ նա ավելի մոտ է բնակչությանը, ուրեմն՝ ամենաարագն էլ պիտի արձագանքի: Այս առումով շատ բացեր ունենք լրացնելու: Ինձ համար Ստեփանակերտը, այո, միանշանակ համայնք է, ընդ որում՝ առավել պատասխանատու համայնքը, քանի որ նրան են հառնված և հանրապետության, և սփյուռքի հայացքները:

- Պարոն Աղաբեկյան, քաղաքում խոսում են շուրջօրյա ջրամատակարարման մասին, որ այն իրականացնելու համար դրսի փողերով նոր ջրատար է կառուցվում. արդյո՞ք դա համապատասխանում է իրականությանը:

- Ստեփանակերտ մտնող ջրի քանակը բավարար է Ստեփանակերտում շուրջօրյա ջրամատակարարում իրականացնելու համար: Բայց սա տեսականորեն: Իրականում՝ հաշվի առնելով կորուստները, վթարները և այլն, առաջանում են կազմակերպչական բավականին լուրջ հարցեր: Միանգամից՝ մեկ տարվա ընթացքում այս հարցը լուծել անհնար է: Մենք ունենք Ստեփանակերտի ջրամատակարարման բարելավման ծրագիր, իսկ բարելավում ասելով  միանգամից նկատի չունենք շուրջօրյա ջրամատակարարումը: Նկատի ունենք նաև ջրամատակարարման տևողության և հուսալիության բարձրացումը, ջրի որակի համապատասխանեցումը ստանդարտներին, գնային ճիշտ քաղաքականությունը և այլն: Այս ոլորտում մենք մենեջմենթի լուրջ խնդիրներ ունենք:

- Իսկ ի՞նչ քայլեր եք ձեռնարկում այդ խնդիրները լուծելու համար:

- Կան ընդհանուր քաղաքի մասշտաբով և առանձին՝ թաղամասային ծրագրեր՝ ըստ աշխատանքների ծավալների, ֆինանսական ներդրումների և այլն:

- Իսկ ի՞նչ արտաքին ներդրումների մասին է խոսքը:

- Խոսքը նախ «Հայաստան» Համահայկական Հիմնադրամի կողմից տրամադրվելիք միջոցների մասին է, որոնցով պլանավորվում է Քռասնիի տեղամասից ջուր հասցնել քաղաք, ապա, կանադահայ համայնքի դրամական հատկացումների հաշվին Ղայբալիշեն կոչվող տեղամասում (որտեղից այսօր ընդունում ենք Ստեփանակերտ մտնող ջրի գրեթե 60 տոկոսը), կառուցել ջրառ և ավազաորսիչ և արդիականացնել ֆիլտրման համակարգը:

- Մենք գիտենք, որ Դուք ունեք ընդունելության հատուկ օր: Հետաքրքիր է, ամենից շատ ի՞նչ հարցերով են մարդիկ դիմում Ձեզ:

- Պարբերաբար, ամեն ուրբաթ օր, Ստեփանակերտի քաղաքապետը անց է կացնում բնակչության ընդունելություն: Միջին հաշվով մոտ 30 մարդ եմ կարողանում ընդունել այդ օրերին: Դիմում են ամենաբազմազան հարցերով, դրանք երբեմն լինում են պարզապես ինչ-որ տեղ, ինչ-որ մի բյուրոկրատի արհամարհական վերաբերմունքի հետևանքը, որոնք ընդամենը մեկ զանգով կարելի է լուծել: Իսկ այցելուների մոտ 30-40 տոկոսը դիմում է բնակարանային հարցերով, ինչն, իմ կարծիքով, միայն Ստեփանակերտի համայնքապետի խնդիրը չէ: Նկատի ունեմ պատերազմից տուժած շենքերի հարցը, ինչպես նաև զոհված և հաշմանդամ զինծառայողների բնակարանային բավականին մեծ հերթերը: Այսօրվա դրությամբ զոհված կամ հաշմանդամ դարձած մոտ 290 ազատամարտիկի ընտանիք  բնակարան չունի: Սա նաև բարոյական պատասխանատվության խնդիր է մեր նախկին զինակից ընկերների ընտանիքների ճակատագրերի հանդեպ:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում 2004 թվականը և ի՞նչ սպասումներ ունեք 2005 թվականից:

- Ինձնից կախված ամեն ինչ կանեմ, որպեսզի ժողովրդի տված վստահության քվեն արդարացնեմ, ինչի գնահատականը վերջում կտա ինքը՝ ժողովուրդը: Իսկ 2005-ից սպասում եմ, որ այն ի վերջո  մեզ դուրս կբերի համազգային իղձերի իրականացման ճանապարհ, դուրս կբերի անիմաստ դեգերումներից:

- Իսկ գալիք խորհրդարանական ընտրություններին մասնակցելու՞ եք:

- «Շարժում-88» կուսակցությունն անպայման մասնակցելու է խորհրդարանական ընտրություններին:

 «Երրորդ ուժ» , Երևան, մարտի 18-25,
25  մարտ - 01 ապրիլ, 2005թ.

 հայրենական 

ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԵՎՍ ՄԻ ՀԱՂԹԱՆԱԿ 

ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ֆրանսիացի համանախագահ Բեռնար Ֆասյեն և ռուսաստանցի ու ամերիկացի նրա գործընկերները Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի շուրջ զանգվածային բնակեցման փաստեր չեն արձանագրել: Ֆրանսիացի համանախագահը «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում ցանկանալով ընդգծել, որ վերաբնակեցման եղած-չեղած փոքրաթիվ փաստերը պետական բնույթ չեն կրում, ասել է, որ այդ շրջանների մեծ մասում չկա էլեկտրականություն և գերիշխում է աղքատությունը: «Ես չեմ կարող ասել, թե այդ մարդիկ  ապրում են, նրանք գոյատևում են կիսաքանդ պատերի ու խարխուլ տանիքների արանքում...»,- ասել է նա:

Վերջին ժամանակներն այս տեղեկատվությունը կարմիր թելի պես անցել է հայկական գրեթե բոլոր լրատվամիջոցներով: Եվ այս ամենը շատերը հաղորդել են մի առանձին հպարտությամբ, մեր հակառակորդների ջգրու: Ասել է թե՝ պարոնայք ադրբեջանցիներ, տեսա՞ք, ազատագրված մեր տարածքները մեր կողմից վերաբնակեցվելու մասին տարածած ձեր ասեկոսեները ի չիք եղան... Մեր իշխանություններն այդ տարածքների վերաբնակեցման ոչ մի ծրագիր էլ չեն իրականացնում: Դեռ ավելին՝ նրանք մինչևիսկ Արցախի սիրտ մեր Շուշին, Մարտակերտի, Հադրութի գյուղերը կամ մեր մյուս շրջանները չեն վերաբնակեցնում: Էլ ո՞ւր մնաց գնային Լեռնային Ղարաբաղի խորհրդային քարտեզից դուրս մնացած տարածքները վերաբնակեցնեին: Եթե կուզեք՝ այդ տարածքներում նրանք շատ ավելի կարևոր գործեր են անում, քան վերաբնակեցումն է. այնտեղ նրանք սեփական արտեր ու լայնարձակ հողամասեր ունեն... Այդ տարածքները մեր իշխանությունների համար ոչ թե ռազմավարական, այլ «սեփականավարական» նշանակություն ունեն...

Այնպես որ՝ այդ տարածքները ոչ միայն չեն վերաբնակեցվում, այլև մեր իշխանությունները բնավ այդպիսի միտք էլ չունեն...

Ես չգիտեմ, թե մեր ղեկավարներն ինչին են «դիվանագիտական հաղթանակ» անվանում և, ըստ նրանց, որն է «դիվանագիտական պարտությունը», սակայն, ամեն անգամ լսելով մեր քաղաքագետների «դիվանագիտական հաղթանակների» մասին և այսօրինակ տեղեկատվություններ, այնքա¯ն շատ կուզենայի, որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներն այդ տարածքներում զանգվածային վերաբնակեցման փաստեր հայտնաբերեին:

Այնքա¯ն շատ կուզենայի, որ վերջապես փլատակներից հառներ Հայոց երբեմնի գիտամշակութային կենտրոն Շուշին, այնքա¯ն կուզենայի, որ շենանար Լեռնային Ղարաբաղ կամ Արցախ կոչվող մեր լեռնաշխարհը, և այնքա¯ն կցանկանայի, որ ազատագրված հիշյալ տարածքներում առնվազն ԼՂՀ բնակչության չափ մեր հայրենակիցներ ապրելիս լինեին...

Եվ մենք հպարտորեն կասեինք ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի բոլոր այդ պարոններին. «Այո°, վերաբնակեցնո°ւմ ու շենացնո°ւմ ենք, որովհետև սա մե°ր հայրենիքն է...»:

Ու աշխարհն էլ կտեսներ ու կհասկանար, որ սա մե°ր երկիրն է, որ մենք սիրում, պաշտպանում, շենացնում ու տեր ենք կանգնում մեր հողերին... Բայց այս ամենը հեռավոր երազանք է, ցնորք: Եվ այն հազիվ իրականանա, քանզի մեր իշխանություններն ընդհանրապես ոչ անձնական գործերով չեն զբաղվում:

Մենք հրեաներ չենք, մեր երկիրն Իսրայել չէ և, ամենակարևորը՝ մեր ղեկավարները Շարոն չեն, որ անձնական գործերը թողած, համազգային պրոբլեմներով ու խնդիրներով զբաղվեն: Մյուս կողմից էլ՝ առջևում խորհրդարանական ընտրություններ են, և մեր իշխանությունների թիվ 1 խնդիրն այս է. ամեն գնով տեր կանգնել սեփական երկրին... ներողություն՝ աթոռներին: Եվ նրանք ամեն գնով ձգտելու են այդպես էլ անել: Թե չէ՝ բան ու գործ թողած, ինչ-որ վերաբնակեցման կամ շենացման մասի՞ն են մտածելու: Չէ¯ մի, այդ էր պակաս, իրենց խելքը «չոռնի իկրայի» հետ հո չեն կերել, որ երկրի ու ժողովրդի կամ ինչ-որ վերաբնակեցման մասին մտածեն...

 Վարդգես ՕՎՅԱՆ

ՈՒՂԵՑՈՒՅՑ՝ ԻՇԽԱՆՈՒԹՅԱՆ ԵՎ ԱԶԱՏԱԳՐՎԱԾ ՏԱՐԱԾՔՆԵՐ ԱՅՑԵԼՈՂՆԵՐԻ ՀԱՄԱՐ
Զավեշտական ողբերգություն կամ ողբերգական զավեշտ

  «...Հայը պատմական հայրենիքը գերադասում է իրական հայրենիքից: Գերադասում է, քանզի պատմական հայրենիքը խնամք չի պահանջում: Այդ հայրենիքը տուրք չի պահանջում, քրտինք չի պահանջում, պաշտպանության կարիք չունի: Եվ այդ հայրենիքի հմայքն այն է, որ այնտեղ ապրելը պարտադիր չէ: Եվ հարյուրամյակներ շարունակ մենք մեր հայրենիքը մաս-մաս դարձնում ենք պատմական հայրենիք ու կապվում հավաքական, չպարտավորեցնող, սրտագին սիրով:

Հայը հավաքական գոյությունից վեր է դասում հավաքական սերը առ ոչինչ: Հարյուրամյակներ շարունակ մաս-մաս մեր հայրենիքը դարձնելով պատմական՝ մաս-մաս ուժեղացնում ենք մեր հարեւաններին, ուժեղացնելով հռչակում թշնամի, նեղվում ենք թշնամու հարեւանությունից, անիծում ենք մեր իրական հայրենիքի փոքրությունը եւ երազում մի հզոր, մի խաչակրաց բանակ, որ դարձյալ կգա ու կանցնի մեր հայրենիքի, մեր պատմական հայրենիքի, մեր հարեւանների վրայով ու այս անգամ, գուցե, հավերժորեն մնա»:

Վանո Սիրադեղյան 

Մեր ինքնաշարժի՝ Երեւանից մեկնելուց առաջ ինձ հետ ճանապարհորդելու եկող երկու սփյուռքահայ ու երկու հայաստանցի ընկերներին պատմում էի սրանից ուղիղ տասը տարի առաջ մեր հայրենակից հայ քաջերի արյան գնով ազատագրված  հայկական տարածքների չքնաղ գեղեցկության, ընդարձակ ու բերրի հողերի մասին:

Մեզ հետ վերցված քարտեզի վրա հատուկ, մանրամասն նշումներ կային տեղի գյուղերի եւ քաղաքների՝ այժմ վերստին գործածվել սկսած հայերեն անունների ու շրջանի մոտավոր թվաքանակի մասին:

Սփյուռքահայ ընկերներս մեծ ոգեւորությամբ էին լսում պատմածներս, իսկ մնացածը շարունակ հետաքրքիր հարցադրումներ էին անում ու մեծ համբերությամբ սպասում իմ բացատրություններին: Երկար եւ բավականին հետաքրքիր ճամփորդությունից հետո հասանք Քաշաթաղի շրջանի Բերձոր քաղաքը, ուր եւ հյուրընկալվեցինք տեղի հիվանդանոցի գլխավոր բժիշկ, իմ վաղեմի բարեկամ Արցախ Բունիաթյանի տանը:

Սրճելուց հետո նա մեզ ուղեկցեց իր գլխավորած հիվանդանոցը, ուր բոլորս զարմանքով լսում ու տեսնում էինք իրավիճակը՝ իր ողջ մերկությամբ: Հիվանդանոցն արտակարգ լավ վիճակում էր գտնվում. իր գերժամանակակից սարքավորումներով եւ հանդերձանքներով որեւէ զարգացած երկրի մայրաքաղաքային հիվանդանոցի չէր զիջում: Հիվանդանոցի բուժաշխատակազմը հմուտ եւ բանիմաց մասնագետներից էր կազմված: Երկու սփյուռքահայ վիրաբույժներից մեկը ԱՄՆ-ից, մյուսը Ֆրանսիայից էին եկել ու տարիներ առաջ իրենց ամբողջ գերդաստանով մշտապես հաստատվել այստեղ:

Հիվանդապահուհիներից երեքը՝ Երեւանից, երկուսը՝ Հրազդանից, չորսը Արտաշատից էին: Բոլորն էլ իրենց ընտանիքներով էին եկել ու հաստատվել այստեղ: Բժիշկ Արցախը պատմում էր, թե բոլոր հարցերը լիովին լուծված են, դեղորայքով մշտապես ապահովված են, նույնիսկ անհրաժեշտության դեպքում մոտակա Գորիսի ու Ստեփանակերտի հիվանդանոցներին իրենք են օգնության հասնում: Եվ այս ամենն, անշուշտ, անվճար էր, ձրի:

Շրջանում բոլոր տեսակի կապերը գործում էին անթերի. հեռախոսով երբ եւ որտեղից ուզեիր՝ կարող էիր կապվել աշխարհի ցանկացած վայրի հետ: Բնակչությունը նախընտրում էր ինտերնետային կապը, որը հասանելի էր մեծամասնությանը:

Բերձորի տներից յուրաքանչյուրը սքանչելիորեն մշակված փոքր մի պարտեզ ուներ. հոտավետ ծաղիկների բույրը հասնում էր ամենուր: Քաղաքի կենտրոնում հանդիպեցինք շրջանի վարչակազմի ղեկավար Ալեքսան Հակոբյանին. նա ժրաջանորեն տքնում ու գիշերուզօր աշխատում էր բնակչության տարբեր տեսակի հոգսերը թեթեւացնելու համար: Ամբողջ շրջանը նրան պաշտում էր, վարչակազմի բոլոր անդամները ժողովրդի սիրելին էին: Այնտեղ ոստիկանության, դատախազության, հարկային, մաքսային ծառայությունների, ինչպես նաեւ բոլոր հիմնարկությունների աշխատողների միակ հոգսը ժողովրդին է°լ ավելի օգնելն էր:

Կաշառք, կաշառակերություն բառերը տասը տարուց ավելի էր, ինչ տեղի բնակչության հիշողությունից վերացել էին: Հերիք էր՝ որեւէ հարցով դիմեիր որեւէ պետական պաշտոնական ատյանի, եւ արդեն մի քանի ժամում դիմումդ նրանց կողմից ըստ արժանվույն գնահատված ու դրական լուծում ստացված էր լինում:

Մենք, չկարողանալով թաքցնել մեր զարմանքը, փորձեցինք հենց պարոն Ալեքսան Հակոբյանից էլ իմանալ այս ամենի գաղտնիքը: Նա ժպտալով ասաց, որ երկրի սահմանադրության մեջ նշված է, որ իշխանությունները ծառայում են ժողովրդին, ինչը եւ իրենք, բազմաթիվ թերություններով հանդերձ, համեստորեն փորձում են կյանքի կոչել:

Մեր թերահավատությունը նկատած բնակիչներից մեկը, մեզ մոտենալով, հավաստեց տրված պատասխանի արժանահավատությունը՝ ավելացնելով ու հորդորելով մեզ եւս գալ ու մշտապես ապրել այս երկրային դրախտում: Մարդիկ ամենուր ուրախ ու երջանիկ էին. ավելին պատկերացնելը պարզապես անհնարին էր: Միայն Բերձորում արդեն բնակչության թիվը 30 հազարն անցել էր, եւ ամենուրեք հանդիպում էինք բնակարանային շինարարության լայնածավալ աշխատանքների:

Ճանապարհին մոտեցանք այդ շինարարություններում աշխատող երիտասարդ բանվորներից մեկին, եւ նա մեզ հայտնեց, թե ինքն Արմավիրից է ու իբրեւ ուսանող եկել է ամառնային արձակուրդի ժամանակ կամավորական սկզբունքով սիրահոժար մասնակցելու հայրենաշինության այս նվիրական աշխատանքին: Մեզ հետ զրուցելու համար մեզ շրջապատողներից շատերի խոսակցականից անմիջապես հասկացվում էր նրանց սփյուռքահայ լինելը. նրանք էլ ասում էին, թե ժամանակին այս հողերի ազատագրման համար զոհված իրենց հայրենակիցների գործն են շարունակում: Հազիվ 18-20 տարեկան այս երիտասարդները Լիբանանից, Սիրիայից, Եգիպտոսից, Կանադայից, ԱՄՆ-ից եւ Ֆրանսիայից էին: Նրանք մեզ ցույց տվեցին մոտ 10 կմ հեռու գտնվող մի հսկա շինարարություն, որը Ռուսաստանում ապրող հայերի կողմից էր կառուցվում. Ռուսաստանից, Ուկրաինայից, Հյուսիսային Կովկասի սահմանամերձ շրջաններից այստեղ մշտական բնակության նպատակով ներգաղթած հայերն իրենք իրենց համար բնակելի շենքեր էին կառուցում:

Կարծես այս ամենը երազ լիներ. բոլորս մեր տեսածներով ու լսածներով հիացած էինք: Փառք այստեղ ընկած հայորդիների գործը շարունակողներին, փառք հայրենաշինարարության բոլոր մասնակիցներին:

Բերձորից ստացած հիասքանչ տպավորություններով ուզում էինք դեպի Շուշի շարժվել, բայց մեզ զգուշացրին, որ Գորիս-Ստեփանակերտ երկրորդ ճանապարհաշինարարության պատճառով ճամփան գրեթե անանցանելի է, եւ նախընտրելին այդտեղից դեպի հարավ-արեւելք՝ դեպի Ջաբրայիլ գնալն էր:

Մեզ դեպի Շուշի այս երկրորդ ճանապարհի անհրաժեշտության մասին լուսաբանողները հայտնեցին, թե գործող ճանապարհն արդեն պետք եղած պահանջները չի բավարարում, եւ շատ հաճախ Գորիսից Շուշի գոյություն ունեցող խցանումների պատճառով հասնում ես երկու-երեք ժամում, այդտեղ բնակչության թիվն արդեն 50 հազարն անցել է, եւ բնակարանների մեկ քառակուսի մետրի արժեքն արդեն 2 հազար դոլարից էլ ավելի է: Սառցածածկ Կանադայից եւ Սկանդինավյան երկրներից ներգաղթած 20 հազար հայրենակիցների կողմից կառուցված երկու մեծ թաղամասերում մի սենյականոցի գինը 300 հազար դոլարի սահմաններում է, եւ բնակարան գտնել գրեթե հնարավոր չէ:

Այ քեզ հրաշք, այս ինչ ուրախալի եւ զարմանահրաշ իրողություն է: «Հավանաբար հայի վերջին խելքը սկսել է աշխատել վերջապես» ասելով ու, երջանկությունից կարծես թեւեր առած, սլանում էինք դեպի հարավ-արեւելք:

Ճանապարհի եզերքին՝ մեր հետեւում թողած մեկը մյուսից գեղեցիկ գյուղերը նմանվում էին կինոների մեջ մեր տեսած կոկիկ, մաքուր, խնամված, փոքրիկ ծաղկածածկ պարտեզներով, երկհարկանի տներով կառուցված գյուղերին: Տարբերությունն այստեղ բոլոր տների՝ հայկական տուֆ քարով եւ հայկական ճարտարապետությանը հարիր շատ նրբաճաշակ ոճով սարքված լինելն էր: Դա գեղագիտական հաճույք էր պատճառում, մեր սրտերը հպարտությունից պիտի պայթեին կարծես:

Տարածաշրջանում ամբողջությամբ մշակված, քառակուսի կտրվածքներով մեկը մյուսից բաժանված սեւահողեր էին, ուր այնպիսի միրգ ու բանջարեղեն չկար, որ չաճեր: Մրգատու ծառերով լի մեծ դաշտավայրերը մեր հետեւում թողնելով՝ ամեն 20 կմ-ն մեկ գոյություն ունեցող բենզալցակայաններից մեկում կանգ առանք: Տարածքում ամեն ինչ հայոց լեզվով ու հայատառ էր գրված: Աշխատողները բավական բարեհամբույր ու բարեկիրթ հայորդիներ էին՝ մաքուր հագնված, սանրված, սափրված, խոշոր ու սիրուն հայկական աչքերով: Երբ կամեցանք վճարել, նրանք մեզ՝ «Հավանաբար հոգնած կլինեք, մեր հիմնարկն իր հաճախորդներին հրավիրում է լցակայանին կից գտնվող պանդոկը՝ բնական թարմ մրգահյութեր ու տաք ըմպելիք մատուցելու համար, խնդրում ենք չմերժել» ասացին:

Ինչպե՞ս կարելի էր մերժել մեզ այսքան սրտանց ժպիտով ու բարեհամբույր դիմող երիտասարդ աշխատողների խնդրանքը: Մեր ինքնաշարժը կայանատեղում թողնելով՝ մտանք պանդոկ: Շատ ճաշակով սարքված այս հաճելի հանգստավայրում մեզ սուրճ եւ տեղական արտադրության բնական մրգահյութեր հյուրասիրեցին: Հյութերի շշերի նրբակերտ տեսքից մինչեւ կափարիչն ու պիտակները մեզ ապացուցում էին հայրենի արտադրանքի մաքրությունը: Մատուցող երիտասարդ հայուհին տեղեկացրեց, որ միայն իրենց ենթաշրջանից 14 տեսակի մրգահյութ է արտահանվում աշխարհի 34 երկիր, որը մի քանի տարի առաջ այստեղ ներգաղթած նախկին սփյուռքահայ հայրենակիցների մեծ ներդրման ու աշխատանքի շնորհիվ է: Շրջանում գործազրկություն չկար. բնակչությունը նույնիսկ երկրորդ, երրորդ փոքր գործերում էր աշխատում: Ծնելիության տոկոսները բարձր էին. միայն անցյալ տարվա վիճակագրական տվյալներով Ջաբրայիլի շրջանում ծնվել էր 6 հազար երեխա:

 Հ.Գ.:  Սույն հոդվածում գրված եւ ոչ մեկ բան իրականությանը չի համապատասխանում. հորինվածք են բոլոր անուններն ու դեպքերը: Սա ընդամենը մի ուղեցույց է նախ հայրենի իշխանությունների, ապա եւ` վերջերս ազատագրված տարածքներ այցելելու ցանկություն հայտնած հայ լրագրողների համար:

 Սարգիս  ՀԱՑՊԱՆՅԱՆ
 (շարունակելի)

Հայաստան 

ՈԻՂԵՐՁ ՀՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻՆ, ՀՀ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆԸ, ՀՀ ԱԶԳԱՅԻՆ ԺՈՂՈՎԻՆ ԵՎ ԲՈՎԱՆԴԱԿ ՀԱՅ ԺՈՂՈՎՐԴԻՆ

«Մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության ինստիտուտը»՝  ՄԻԺԻ-ն, դուրս է գալիս Աղքատության Հաղթահարման Ռազմավարական Ծրագրի (ԱՀՌԾ), այսպես կոչված, «համակարգման և գործընկերային» բոլոր կառույցներից և ինստիտուտներից:

Միաժամանակ, մեծ կարևորություն տալով աղքատության հաղթահարման պետական  քաղաքականության անհրաժեշտությանը, մանավանդ հաշվի առնելով, որ Հայաստանի Հանրապետության պետական ծրագրերի և պետական բյուջեի գերակշիռ մասը կազմում է հենց ԱՀՌԾ-ն:

ՄԻԺԻ հայաստանյան ոչ կառավարական կազմակերպությունը, լինելով մեր պետության մեջ ԱՀՌԾ գործընթացների ուղղությամբ իր ինքնուրույն և հստակ դիրքորոշմամբ հանդես եկող ու նաև այդ պետական գործընթացներում իր ներդրումը ինքնուրույն և մեր պետական շահերից ելնելով հետապնդող  հիմնական քաղաքացիական կառույցներից մեկը, ՄԻԺԻ-ն մնում է հաստատակամ. մենք առավել խստացնելու ենք մեր սթափ և   հանձնառու գործունեությունը աղքատության հաղթահարմանն ուղղված հանրային պետական քաղաքականության առանցքային վերանայման, վերամշակման, իրականացման և վերահսկողության աշխատանքները և գործընթացները մեր պետականության մեջ:

ՄԻԺԻ-ն աղքատությունը Հայաստանում դիտարկում է որպես քաղաքական և հանրային կառավարման և ոչ զուտ տնտեսական հիմնախնդիր:

Աղքատության պատճառները Հայաստանում ՄԻԺԻ-ն շարունակում է գնահատել՝

ա. պետական հանրային քաղաքականության առանցքում մարդու՝ որպես ազատ ու ստեղծագործ էակի գնահատման  և արժեվորման բացակայության մեջ.

բ. հայ ժողովրդի՝ ԲՈԼՈՐԻ բաղձանքները և շահերը անձնավորող, հայեցակարգի բացակայության մեջ.

գ. հասարակության փոխհարաբերության մեջ հավասարության,  արդարության և հիմնական մարդկային սկզբունքների և իրավունքների բացակայության մեջ.

դ. հասարակության տևական զարգացմանն ուղղված համակեցության, համերաշխության իրական ժողովրդավարական սկզբունքային մեկնակետերի և մոտեցումների բացակայության մեջ:

 ***

Անդամակցելով ԱՀՌԾ կառույցներին` ՄԻԺԻ-ն մտածել էր, որ կարող էր ազդել աղքատության հաղթահարման հանրային  քաղաքականության գերակայությունների վրա: Սակայն իր չորսամյա աշխատանքի և իր  հետ գործընկեր մյուս հասարակական կառույցների կազմակերպված մասնակցային գործընթացների արդյունքում ամրագրվել է առաջարկված սկզբունքներից միայն մեկը՝ «աղքատության կրճատում» հասկացությունը փոխարինվել է «աղքատության հաղթահարում» հասկացությամբ:

ՄԻԺԻ-ն արծարծել և վեր է հանել 2001թ.ից սկսած և ամբողջ ընթացքում մինչև հաստատումը (2003թ. օգոստոսի 8-ին ՀՀ կառավարության թիվ 994/Ն որոշմամբ) ջանացել է ազդել և նպաստել ՄԵՐ ժողովրդի համար կարևոր այս պետական քաղաքականության հանրանպաստությանը և հանրանվիրությանը: Սակայն ՄԻԺԻ-ի և իր մասնակցային գործընթացներից առաջադրված բոլոր մյուս փորձերը՝ ԱՀՌԾ գերակայություն դարձնել արդար վերաբաշխումը, հավասար հնարավորությունները բոլորի համար,  վերջնական իմաստով դուրս են մնացել պետության  աղքատության հաղթահարման ռազմավարությունից:

Այս ամենի  հիման վրա էլ ՄԻԺԻ-ն  սկզբունքորեն սխալ է նկատում այլևս մասն դառնալու այդ կառույցներին, նույնացվելու /ասոցիացվելու/ և սխալի բաժին կրելու մեր ժողովրդի առջև: Մեր կարծիքով այդ համակարգի ներսից ՉԻ ԼԻՆԻ բան փոխել, ընդհակառակը, այդ օրինականացնում /լեգիտիմացնում/  է և նաև կարող է կոռումպացնել  մասնակիցներին:

 ***

Որպես մեր պետականության ներգործոն քաղաքացիական մասնիկ՝ ՄԻԺԻ Հայաստանյան ոչ կառավարական  կազմակերպությունը.

ա/ պահանջում է մեր իշխանություններից՝ հանրային մանրամասն և ճշգրիտ հաշվետվություն, մամուլի մեջ տպագրված, թե վերոհիշյալի և թե հետևյալի մասին՝

1)  2000 թվականից մանրամասն ի՞նչ ծրագրեր կամ միջոցառումներ են ձեռնարկվել ԱՀՌԾ շրջանակներում՝ հստակ նշելով որո՞նք են եկամուտների և ծախսերի աղբյուրները  պետական բյուջեից, դրամաշնորհների կամ վարկային միջոցներից:

Ովքե՞ր են եղել այս միջոցառումները իրականացնողները և գումարների հասցեատերերը:

Ո՞րն է այդ 3-4 տարիների աշխատանքների իրական արդյունքը աղքատների /պաշտոնական թվերով՝ Հայասատանի բնակչության 50 տոկոսի/ աշխատանքի հնարավորությունները զարգացնելու, նրանց կրթության և գիտելիքի զարգացումը ապահովելու. ընդհանրապես ՀՀ -ում մարդուժի զարգացման թե° պատրաստման,  թե° հնարավորությունները ընդլայնելու  իմաստով:

Մանրամասն տեղեկացնել թե ո՞վքեր են եղել  փորձագետները, փորձագիտական կառույցները, վարչական պատասխանատուները,  մանրամասն` ի՞նչ չափորոշիչներով են նրանք ընտրվել, ի՞նչ գործառույթներ են ունեցել և ո՞րոնք են նրանց աշխատանքների արդյունքները` աղքատների իրավիճակի փոփոխման իմաստով, ի հարկե, եթե կա  փոփոխություն. ցույց տալ այդ կապը` «իմպաքտ»:

Ո՞րն է պետական բյուջեի մեջ ԱՀՌԾ բաշխումը: Ներկայացնել մանրամասն ցանկը պարտքերի, վարկերի, դրամաշնորհների:

բ/ Մենք նաև պահանջում ենք միևնույն հաշվետվությունը Համաշխարհային Բանկից և որևէ արտաքին կառույցից, որ առնչվում է ԱՀՌԾ-ին ՀՀ պետության մեջ: Այդ կառույցները, եթե որևէ ծրագիր իրականացնում կամ խթանում են  ՀՀ-ում, ապա նրանք հաշվետու են Հայ ժողովրդին: Դրամաշնորհ ընծայելը չի նշանակում անհաշվետվություն և անվերահսկելիություն: ԱՅԴ է ՊԱՀԱՆՋՈՒՄ  պետության ինքնորոշման և անկախության սկզբունքը: Դա Միջազգային իրավական նորմ է և մենք պահանջում ենք որևէ արտաքին կառույցից, որ ՀՀ-ում քաղաքականություն և ծրագրեր է իրականացնում այդ հաշվետվությունը հանրային և վերոհիշյալ մանրամասնությամբ ներկայացնել` ՀՀ ինքնիշխան պետությանը, իր ժողովրդին:

Մեր ժողովուրդը  իրավունք ունի իմանալ այս հարցերի հստակ պատասխանը, ուստի մենք պահանջում ենք այս տվյալների անհապաղ հանրայնացումը անմիջապես:

Հայաստանի Պետության համար սոցիալական բևեռացումը ազգային, պետական անվտանգության խնդիր է: Այսօր աղքատության հաղթահարելուն օգնելու  է ՄԻԱՅՆ քաղաքական արդար և համերաշխ պետական ծրագրի որդեգրումը և կամքը՝ դա որդեգրելու և իրականացնելու: Արտաքին պարտք և արմատացող սոցիալական բևեռացում ունեցող պետությունը եվ կոռումպացվող փորձագետների շարան եվ ամլացող էլիտա սնող պետությունները  չեն կարող ԶԱՐԳԱՆԱԼ:

ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆԵՐԻ ԵՎ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ԻՆՍՏԻՏՈՒՏ  

ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆ ԿԼԻՆԻ՞ 

ԱՊՀ-ում «թավշյա հեղափոխությունները»  կրում են  շղթայական բնույթ՝ Վրաստան, Աբխազիա, Ուկրաինա: «Կսահմանափակվի՞, արդյոք, ցուցակն այսքանով». ահա այս հարցն էր դրվել ԶԼՄ-ների կովկասյան  ինստիտուտում փետրվարի 25-ին կազմակերպված «կլոր սեղանի» քննարկման առանցքում:

Կլոր սեղանին հրավիրվել  են փորձագետներ և ՀՀ-ում տարբեր երկրների դեսպանատների ներկայացուցիչներ: Սկզբում զեկույցով հանդես եկավ ԼԿԻ-ի տնօրեն Ալեքսանդր Իսկանդարյանը: Նրա խոսքերով, շատերը գտնում են, որ հեղափոխության համար նախևառաջ  հարկավոր է 2 նախապայման` «ամերիկյան խաղալիք» (դա արտաքին գործոնի առկայությունն է) և արձագանք՝ վատ անցկացված ընտրություններին. «Իմ կարծիքով, այս 2 գումարելիները հեղափոխության հանգուցալուծման նախապայմաններ համարելը  ծայրահեղությունների մեջ ընկնել է նշանակում և ճիշտ չէ: Դատեցեք ինքներդ, եթե այդ նույն գումարելիներն օգտագործվեն Նորվեգիայում, արդյո՞ք  կլինի հեղափոխություն: Իհարկե՝ ոչ» :

Ըստ զեկուցողի, չի կարելի ասել, որ  նախկին կարգերը, նախկին ընտրությունները պետք չէին և որ դրանք դրական ոչնչի չհանգեցրին՝ լինեն դրանք Ռուսաստանում կամ Հայաստանում, կամ էլ մինչսահակաշվիլիյան Վրաստանում: Պարզապես  անխուսափելի էին մուտացիան և փոփոխությունները:

Ի՞նչ կատարվեց Վրաստանում, Աբխազիայում և Ուկրաինայում, ի՞նչ նախապայմաններ պետք եղան, որպեսզի տեղի ունենար հեղափոխություն: «Առաջին հերթին տեղի են ունենում ընտրություններ, այսինքն՝ պետք է գալիս արտաքին խթան, ընդգծեց բանախոսը: - Աշխարհի հարավկովկասյան մասում, թերևս, սա  ավանդույթ է դարձել: Պարտված կողմը՝ ընդդիմությունը, գրեթե միշտ չի ճանաչում ընտրությունների արդյունքները և սովորաբար պնդում է, որ ընտրությունները ճիշտ չեն անցկացվել, ընդ որում՝ կապ չունի, թե դրանք ինչպես են անցկացվել, իհարկե՝ միշտ էլ լինում  են խախտումներ, բայց դա չէ էականը»: Ըստ Իսկանդարյանի՝  այդ իրադարձությունների ընթացքում կազմվում է, այսպես կոչված, ժողովրդական ճակատ, այլ կերպ ասած՝ ձևավորվում է մարդկանց մի խումբ, որն ունակ է համախմբել, մոբիլիզացնել փորձագիտական բազան, իր միջից ընտրել հեղափոխության առաջնորդ, առանձնացնել ինչ-որ  խորհրդանիշեր, որոնք աշխատում են հեղափոխության օգտին: Սովորաբար, այդ խորհրդանիշերը պետք է հասարակ լինեն՝ հասկանալի յուրաքանչյուր մարդու համար: Ընդսմին, բանախոսի կարծիքով, ընտրված առաջնորդը պարտադիր չէ իսկապես առաջնորդ լինի, երբեմն  հեղափոխության  շարժիչ  ուժ կարող է հանդիսանալ  ոչ թե ընտրված առաջնորդը, այլ մեկ ուրիշը, ինչպես, օրինակ, եղավ Ուկրաինայում, ուր անընդհատ  ելույթ էր ունենում մի մարդ, սակայն հեղափոխության խորհրդանիշ էր համարվում մեկ ուրիշը: Հեղափոխության մեկ այլ նախապայման էլ համարվեց  տնտեսական ընտրանու պառակտումը, ինչը առկա էր և Վրաստանի, և Աբխազիայի, և Ուկրաինայի պարագայում: Իսկ այնտեղ, որտեղ  այդպիսի երևույթներ չեն նկատվել, և քաղաքական մարմինը մնացել է «ինտելեկտուալների ակումբի» կարգավիճակով, հեղափոխություն  տեղի չի ունեցել: 

Քննարկվեցին նաև հեղափոխության մյուս նախապայմանները՝ ժամանակակից տեխնոլոգիաները և արտաքին ազդեցությունը: Նշվեց, որ թավշյա հեղափոխությունները կրում են «CNN հեղափոխություն» անվանումը, այսինքն՝ դրանք հեղափոխություններ են, որոնցում անմիջական մասնակցություն ունեն  լրագրողները, ինչն էլ կարևորում է նրանց հետ համագործակցելու ունակությունը: Դրա վառ  օրինակն է Վրաստանում «Ռուսթավի  2-ի» ունեցած դերը: Իսկ արտաքին  օժանդակությունը սովորաբար Արևմուտքից է գալիս՝ լինի ֆինանսական, թե բարոյական: Եւ, իհարկե, պետք է նաև սոցիալական բազա, հասարակական դժգոհություն:

Նշվեց նաև, որ հեղափոխությունների շարժիչ ուժը հասարակության ամենաակտիվ շերտն է՝ մայրաքաղաքի հասարակությունը: Պատահական չէ, որ  այդ հեղափոխությունները հաճախ կոչվում են՝ Թբիլիսիի, Սուխումի, Կիևի հեղափոխություններ:

Հեղափոխության համար կարևոր նախապայման է նաև այն, որ «հարմար» վիճակում գտնվի նաև երկրի իշխանությունը: Որպեսզի այն չունենա հնարավորություն, ցանկություն կամ էլ ընդունակություն՝ հակազդելու նմանատիպ հուզումներին, հատկապես՝ ուժային մեթոդներով: Նախընտրվում է իշխանության աստիճանական անկումը, ինչն էլ կատարվեց  Վրաստանում, որտեղ իշխանությունը չհամարձակվեց ցրել ցուցարարներին, քանի որ գիտեր՝ եթե այդ քայլին դիմի, վերջակետ կդնի իր հետագա քաղաքական գոյությանը:

«Իմ  կարծիքով, Հայաստանում հեղափոխության առաջին ծիծեռնակը եղավ 1995 թ.-ին՝ Երևանում,- ասաց ԼԿԻ-ի տնօրենը: -Նման հեղափոխության համար առկա էին բոլոր նախադրյալները, բացի 2- ից՝ տնտեսական էլիտայի պառակտում և արտաքին օգնություն: Իսկ այն, ինչ տեղի ունեցավ Հայաստանում 2003-ին, ես հեղափոխություն չեմ համարում, նույնիսկ չհաջողված հեղափոխություն չեմ համարում, քանի որ բացակայում էին շատ նախապայմաններ»: Բանախոսը պնդեց, որ միշտ  չէ, որ արտաքին օժանդակությունն ի վիճակի է լինում հեղափոխությունն իր ցանկացած ընթացքով տանել: Մասնավորապես, աբխազական հեղափոխության ժամանակ արտաքին գործոնը չաշխատեց:

Հայաստանում, ըստ Ա. Իսկանդարյանի, առաջիկա տարիներին հեղափոխություն չի սպասվում, քանի որ այստեղ չկա  հանրահավաքային կրթվածություն: Եւ որպեսզի տեղի ունենա հեղափոխություն,  հարկավոր է նախագահական նստավայրի դիմաց հավաքել ոչ թե 50 հազ. մարդ, այլ՝ 700 հազ. և 1 ամիս ժամկետով: Պիտի կարողանալ հավաքել այդ բազմությունը և ի վիճակի լինել մեկ ամիս կերակրելու: Իսկ քանի որ Հայաստանում այդպիսի միջոցներ չկան, հետևաբար հեղափոխություն էլ չի սպասվում: Բացի դրանից, Քոչարյանի ռեժիմը նման չէ ոչ  Շևարդնաձեի և ոչ էլ Կուչմայի ռեժիմին, հետո էլ՝ հայկական ընդդիմությունն էլ այնպիսին չէ, ինչպիսին «Տիմոշենկո-Յուշչենկո» կամ «Բուրջանաձե-Ժվանիա-Սահակաշվիլի» դաշինքը:

Իսկ ահա Աշոտ Մանուչարյանն էլ, ընդհակառակը, վստահ է, որ մոտ ապագայում հեղափոխություն անպայման կլինի Հայաստանում: Շավարշ Քոչարյանն էլ աբսուրդային համարեց այն տեսակետը, որ հեղափոխության համար բարենպաստ հող կա Հայաստանում, բայց, ահա, փող չկա:

Լիլիթ ԱՍՐՅԱՆ
ԶԼՄ-ների կովկասյան ինստիտուտ Հատուկ "Դեմոյի"  համար
 

 ԽՄԲԱԳՐՈՒԹՅԱՆ ԿՈՂՄԻՑ:  Մեր հեղինակի սույն նյութում հիմնական եզրակացությունն այն է, որ Հայաստանում ներկայումս հեղափոխական շարժում հնարավոր չէ: Կարծում ենք, որ նույն իրավիճակն է նաև ԼՂՀ-ում: Եւ լավ է, որ այդպես է, քանի որ, մեր խորին համոզմամբ, հեղափոխությունը զարգացման ոչ միայն միակ, այլև լավագույն տարբերակը չէ, շատ ավելի գերադասելի է էվոլյուցիոն, առանց ցնցումների զարգացումը: Որովհետև հեղափոխությունը հաջող ընթացքի դեպքում եթե պարտադիր բերում է իշխանափոխության, ապա միշտ չէ, որ կարողանում է հընթացս ստեղծել իշխանությունների գործունեության հասարակական վերահսկողության գործուն մեխանիզմներ, և հասարակությունն էլ շատ հաճախ իշխանության հետ կապված նույն խնդիրներն է ունենում նաև իշխանափոխությունից հետո: Նախընտրելի ուղին այն է, երբ հասարակությունը քաղաքական հասունության այնպիսի մակարդակի է հասնում, որ աստիճանաբար, քայլ առ քայլ իր ձեռքն է վերցնում կառավարման լծակների վերահսկողությունը: Նորանկախ Արցախում, հուրախություն բոլորիս, հենց այս ճանապարհն է ընտրվել: ՏԻՄ ընտրություններում ձեռքբերված հաջողությունից հետո հանրությունը պատրաստվում է խորհրդարանական ընտրություններին: Եթե հաջողվի ձևավորել այնպիսի օրենսդիր մարմին, որը գործադիրի կցորդը չլինի, ավելին՝ կարողանա վերահսկել գործադիրի գործունեությունն ու դառնալ ամբողջ հանրության շահերն արտահայտող քաղաքական մարմին (ինչը չի հաջողվել անել ներկայիս խորհրդարանին), ապա կարելի կլինի միանշանակ պնդել, որ հանրությունը մի մեծ քայլ է կատարել ժողովրդավարության արմատավորման ու երկրի զարգացման ճանապարհին: Իհարկե, այստեղ շատ բան կախված է իշխանություններից, քանի որ սովորաբար հենց նրանք են խոչընդոտում այս ամենին և իրենց գործունեությամբ կամա թե  ակամա արհեստականորեն հեղափոխական իրավիճակ ստեղծում: Բայց եթե մարդ, հանրությունը, ժողովուրդը պատրաստ է լինում իր իրավունքները պաշտպանելուն ամենուր և ամեն պահի, ապա իշխանության քայքայիչ գործունեությունը սահմանափակվում է:

ՆՈՐ ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԳԵՐՄԱՆԻԱՅՈՒՄ 

«Հույսի դիմանկար. Հայերը, 40 կենսագրություն աշխարհի տարբեր երկրներից» 

«Հույսի դիմանկար. Հայերը, 40 կենսագրություն աշխարհի տարբեր երկրներից» գրքի հրատարակիչն է Հուբերտա ֆոն Ֆոսը: Առաջաբանը գրել է պրոֆ. Եհուդա Բաուերը (Եադ-Վաշեմ, Երուսաղեմ): Ներածական հոդվածների հեղինակներն են Հուբերտա ֆոն Ֆոսը (Բեռլին), պրոֆ. Վահագն Տատրյանը (Քեմբրիջ, ԱՄՆ), պրոֆ. Թաներ Աքչամը (Մինեսոթայի համալս.), դոկտ. Թեսա Հոֆմանը (Բեռլինի պետ. ազատ համալսարան), Վոլֆգանգ Գուսթը (Համբուրգ):

Էլի Վիզելը (հրապարակախոս, մարդու իրավունքների պաշտպան, ծագումով հրեա, համակենտրոնացման ճամբարից հրաշքով փրկված) 1915/16թթ.-ին թրքական սուլթանությունում կատարված հայերի ցեղասպանությունը համարել է «ողջակիզում՝ ողջակիզումից առաջ»:

2005թ. ապրիլի 24-ին հայոց ցեղասպանության 90-ամյակն է: Հակառակ ճնշիչ և համոզիչ փաստերի՝ Թուրքիան մինչ այսօր ժխտում է ցեղասպանությունը և ուրանում ոճրագործությունը: Սակայն հայերը պայքարում են ցեղասպանության ճանաչման և դատապարտման, ինչպես նաև պատմական իրողության համար: Ովքե՞ր են այս մարդիկ, որ, ցրված աշխարհով մեկ, պայքարում են ազգային դիմանկարը անաղարտ պահելու համար: Այս գրքի հեղինակները՝ արտասահմանում աշխատող լրագրողներ, պատմաբաններ, գրողներ, փնտրել են հետքեր, դեմքեր, ճակատագրեր, Բեյրութից Երուսաղեմ, Տեր-զոր, Կահիրե, Ալեքսանդրիա, Թեհրան, Կ.Պոլիս, Մուսա լեռ մինչև Վենետիկ, Փարիզ, Լոնդոն, Բեռլին, Բրյուսել, Ժնև, Վիեննա, ինչպես նաև Բուենոս-Այրես, Մադրաս, Լոս-Անջելոս, Փասադենա, Նյու-Յորք, Թորոնթո, Մոսկվա, Երևան, Էջմիածին և Արցախ: Զորի Բալայանի, Շառլ Ազնավուրի, Փիթր Պալաքյանի, Ատոմ Եգոյանի և շատ ուրիշների կենսագրությունները հուսադրում են հայերին, սփոփում որպես ազգ ապրել-վերապրել և, գիտակցելով սեփական պատմությունը, հույսով և հավատով դիմագրավել ապագան: Քանի որ գիրքը հրատարակվել է Բեռլինում, հատուկ ուշադրության են արժանացել Բեռլին-հայեր փոխհարաբերությունները, ինչին անդրադարձել է աշխարհահռչակ հայագետ, դոկտ. Թեսա Հոֆմանը: Նրա գրչին են պատկանում ներածականում զետեղված «Կովկասի և  Արարատի միջև գտնվող երկիրը» ծավալուն հոդվածը, որն ընդգրկում է հայոց պատմությունը, ներառյալ արցախյան ազատագրական պատերազմը, ինչպես նաև «Ակն ընդ ական» բաժինը, որտեղ ընդգրկված է Թալեաթ փաշայի սպանությունը Բեռլինի Հարդենբերգ պողոտայում, և վերջապես գրող, հրապարակախոս և ազգային գործիչ Զորի Բալայանի կենսագրականը, որին անձամբ ծանոթացել է իր Արցախ կատարած բազմաթիվ շրջագայությունների ժամանակ:

Գիրքը հրատարակել է «Հանս Շիլեր» հրատարակչությունը: Հրատարակչության ինտերնետային կայքի հասցեն է՝ www.verlag-hans-schiller.de

«Թրքական սուլթանության քրիստոնյա ժողովուրդների հալածանքները, բռնագաղթը և բնաջնջումը 1912-1922թթ.-ին» 

«Թրքական սուլթանության քրիստոնյա ժողովուրդների հալածանքները, բռնագաղթը և բնաջնջումը 1912-1922թթ.-ին» գրքի կազմողն ու հրատարակիչը դոկտ. Թեսա Հոֆմանն է:

Հոդվածների հեղինակներն են Ադամ Բաղդասարյանը (ԱՄՆ), Էմիլ Գորգիսը (Բեռլին), պրոֆ. Մարտին Թամքեն (Գերմանիա), Միխալիս Խարալամբիդիսը (Աթենք), Հարիս Ծիրքինդիսը (Հունաստան), Թեու Հալոն (ԱՄՆ), Թեսա Հոֆմանը (Բեռլին), Տիգրան Սարուխանյանը (Երևան), Ժիրայր Քոչարյանը (Բեռլին) և պրոֆ. Կոնսդանդինոս Ֆոթիադիսը (Թեսալոնիկի):

Գերմանիայի ավետարանական եկեղեցու խորհրդի նախագահ, եպիսկոպոս դոկտ. Վոլֆգանգ Հուբերը գրքի առաջաբանում որպես ուղերձ գրել է. «Օսմանյան սուլթանության վերջնափուլում ձեռնարկվեց հայոց, արամեալեզու քրիստոնյաների, ասորիների և հույների բնաջնջումը, մինչայսօր այս արևելյան քրիստոնյա ժողովուրդների ճակատագրի մասին խոսելիս սովորություն է եղել խոսել ամեն մեկի մասին առանձին, միմյանց հետ չկապված: Թեպետև բոլորի անցյալը միասին վերցված պատկանում է աշխարհի պատմության դժնի էջերին, որոնք դեռ շարունակվում են»: Գրքի հոդվածները ունեն բացառիկ ուժգնություն այդ սարսափելի դեպքերը միմյանց հետ կապակցված պատկերելու: Այս գիրքը, անշուշտ, իր մեծ ներդրումը կունենա, որպեսզի ճիշտ ըմբռնվի խնդրի բուն էությունը:

Գիրքը հրատարակել է LTD հրատարակչական հիմնարկությունը (Մյունթր, Լոնդոն, Բեռլին):

Հրատարակչության ինտերնետային կայքի հասցեն է www.lit-verlag.de/isbn/ 3-8258-7823-6

 «Համաշխարհային գրականության հանրագիտարան»  

«Համաշխարհային գրականության հանրագիտարան» երկհատորյակը պարունակում է 9000 բառահոդվածներ՝ նվիրված տարբեր ժամանակների և ժողովուրդների հեղինակներին և անանուն ստեղծագործություններին (բացառությամբ գերմանացի հեղինակների), բաղկացած է 1999 էջից:

Հանրագիտարանի հրատարակիչն է Գերո ֆոն Վիլփերթը:

«Համաշխարհային գրականության հանրագիտարանը» (ՀԳՀ) ներկայումս վայելում է առանձնահատուկ հռչակ՝ շնորհիվ հարուստ փաստագրության և նյութական բազմազանության: Ներկայիս 4-րդ հրատարակության համար համագործակցել են տարբեր լեզուների և գրականության շուրջ 190 մասնագետներ:

Հայ գրականության բաժնի հեղինակն է դոկտ. Ժիրայր Քոչարյանը, Բեռլինի պետ. ազատ համալսարանի հնդեվրոպական և համեմատական լեզվաբանության հայկական բաժնի ղեկավարը, որին հաջողվել է ՀԳՀ-ի մեջ ներգրավել 32 հայ հեղինակների կենսագրականներ, նրանց ստեղծագործությունները և թարգմանությունները (հեղինակ, թվական, տպագրության վայր, արևմտահայ հեղինակների դեպքում շեշտվել է նրանց՝ ցեղասպանության զոհ լինելու փաստը), ինչպես նաև «Սասնա ծռեր» էպոսը: Բառահոդվածների ստեղծման աշխատանքին օժանդակելու համար հեղինակն իր շնորհակալությունն է հայտնում Հայաստանի հանրագիտարանի աշխատակազմին:

Հատորները հրատարակվել են Շթութգարթ քաղաքի «Ալֆրեդ Քռոներ» հրատարակչությունում:

 Ժիրայր ՔՈՉԱՐՅԱՆ
Բեռլին

 դեմքեր 

ՀԱՅԱՇՈՒՆՉ, ԱՐՑԱԽԱՊԱՇՏ ՄՏԱՎՈՐԱԿԱՆՆԵՐԻ ԱՅՍ ՕՋԱԽԸ 

Գրիչ եմ վերցրել մի բարի ու անկեղծ նպատակով: Կամենում եմ, կարողություններիս շրջանակում, ներկայացնել արցախապաշտ ու հայաշունչ մի օջախ, որը ճանաչում է գտել ոչ միայն Արցախում: Խոսքս Իսահակ Ալավերդյանի և Քնարիկ Սուլեյմանյանի սուրբ օջախի մասին է, օջախ, որից միայն սեր, բարություն, ազնվություն է ճառագում... Այս օջախի նահապետն էր անվանի մտավորական, դրամատուրգ, արձակագիր, անզուգական քաղաքացի Իսահակ ԱԼԱՎԵՐԴՅԱՆԸ:

Արցախի մտավորական սերուցքի փայլուն ներկայացուցիչներից էր: Անկրկնելի անհատականություն էր, մանկավարժ՝ բառիս ամենախոր իմաստով, գրող-թատերագիր և անզուգական մարդ՝ բոլոր առումներով:

Ես բախտ եմ ունեցել Ստեփանակերտի Աշոտ Ղուլյանի (Բեկոր) անվան (այն ժամանակ դպրոցը կրում էր մեծանուն վիպասան Րաֆֆու անունը) թիվ 2 դպրոցում աշխատել ընկ. Ալավերդյանի հետ: Երիտասարդ էի, նոր էի սկսել կրել մանկավարժ դառնալու ծանր, դժվար, բայց և պատվաբեր բեռը: Իսկ ընկ. Ալավերդյանն արդեն փորձառու, լայն ճանաչման արժանացած ուսուցիչ էր, այն էլ՝ մեր արքայական հայոց լեզվի և գրականության: Եթե ճիշտ է, որ ուսուցչի անձնական օրինակն, անշուշտ, կարևորագույն և վճռական դեր է խաղում երեխաների կրթության ու դաստիարակության գործում, ապա Ի. Ալավերդյանի դրական օրինակը ծանրակշիռ էր, անփոխարինելի:

Նրա պահվածքը, խոսք-զրույցը, հարգալից վերաբերմունքը, բարի հումորը և այլ մարդկային արժանիքները դաստիարակչական հզոր զենքեր էին, որոնք, ինչ խոսք, չէին վրիպում ոչ միայն աշակերտների տեսադաշտից:

Իսկ ուսուցչանոցում նրա գտնվելը յուրովի բաց դաս էր: Նրա խելացի կատակները, վարակիչ հոմերական ծիծաղը, իմաստալից խոսքը՝ արտիստական երանգավորումներով, դիմացինին գերագույն հաճույք էին պատճառում, հիացնում: Այո, ուրախ եմ, որ աշխատել եմ նրա կողքին, և նրանից շատ բան եմ սովորել:

Անկեղծորեն պիտի ասեմ, որ երբ Ի. Ալավերդյանին տեղափոխեցին թիվ 3 ռուսական դպրոց, մենք շատ տուժեցինք, իսկ փոխարենը շահեցին 3-րդ դպրոցի աշակերտները: Բայց որ շնորհալի մանկավարժը ռուսերեն կրթություն ստացող հայ երեխաների (իհարկե, ծնողների մեղքով) հոգում կվառի, կսերմանի սեր մայրենի լեզվի նկատմամբ, չէինք կասկածում. իսկ դա այն ժամանակ մեծ առաքելություն էր: Բայց ընկ. Ալավերդյանն իր սերտ կապը չխզեց մեր դպրոցի հետ: Սիրով մասնակցում էր ուսուցիչների համար կազմակերպվող միջոցառումներին, այն էլ ինչպիսի¯ ջերմությամբ ու ակտիվությամբ:

Մեր բազմադարյան գրականության այդ փայլուն գիտակը հիանալի ասմունքում էր, աստվածատուր շնորհքով էր օժտված: Պաշտում էր կյանքից վաղ հեռացած, բայց հավերժի հետ խոսող բանաստեղծներ Դուրյանին ու Մեծարենցին, մեծն Թումանյանին, Վարուժանին, Վահան Տերյանին, Իսահակյանին...

Իսահակ Ալավերդյանը երկար տարիներ համատեղության կարգով աշխատել է Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան պետական դրամատիկ թատրոնում: Անուրանալի է նրա վաստակը թատրոնի ողջ պատմությունը բարձր մակարդակով հասարակությանը ներկայացնելու գործում ևս: Նրա «Ստեփանակերտի Մ. Գորկու անվան հայկական պետական դրամատիկ թատրոն» շատ արժեքավոր գիրքը հարուստ աղբյուր է բոլոր նրանց համար, ովքեր սիրում են թատրոնը, արվեստը: Ալավերդյանը ոչ միայն հիանալի արձակագիր էր, այլև դրամատուրգ, նրա «Սիրո ճանապարհը», «Ախ, սեր» պիեսները հաջողությամբ բեմադրվել են՝ արժանանալով թատերասերների ջերմ ընդունելությանը:

Ինչ խոսք, ցավալի է, որ մեր մեծ արցախցին այսօր մեզ հետ չէ, որպեսզի հոգու շռայլ գոհարները պարգևի շրջապատին, ջերմություն շնորհի բոլոր-բոլորին՝ և° երեխաներին, և° մեծահասակներին: Բայց արդյո՞ք մեզ հետ չէ ընկ. Ալավերդյանը: Ոչ, նա մեզ հետ է, և կլինի սերունդների հոգիներում. չէ՞ որ նրա գիտակցական ողջ կյանքն աշխարհը հմայիչ դարձնելու գեղեցիկ օրինակ է:

Եվ որքան, որքա¯ն երջանիկ ու բախտավոր էր անվանի մտավորականը, որ իր կյանքի ընկեր էր ընտրել վաստակաշատ, բացառիկ հմայքի տեր հայուհի Քնարիկ ՍՈՒԼԵՅՄԱՆՅԱՆԻՆ: Ով ճանաչում է ընկ. Սուլեյմանյանին, հատկապես ով աշխատել է նրա հետ, եղել է նրա աշակերտը, համոզված եմ, ամենաջերմ ու սրտահույզ գնահատականը կտա նրա մարդկային վեհ կերպարին: Իսկ ես դարձյալ ինձ երջանիկ եմ համարում, որ երկար տարիներ նրա կողքին աշխատել եմ նույն թիվ 2 դպրոցում: Նա նույնպես հայոց լեզու և գրականություն էր դասավանդում: Նա սոսկ պարտականություն կատարող չէր: Նա անմնացորդ իր սիրած գործին նվիրվելու պայծառ օրինակ էր:

Շատ անգամ եմ նրա դասերին ներկա եղել, ու թե որքան խորն եմ զգացել, թե ինչպիսին պետք է լինի հատկապես հայոց լեզվի ուսուցչուհին, երևի դժվար է հենց այնպես արտահայտվել: Նրա արևահամ խոսքը լսել էր պետք, լսել էր պետք մանկավարժական տակտով հագեցած նրա խոսքը, որից ամենաչար երեխան անգամ ազդվում էր, կարգի գալիս: Երբեք ձայնը չէր բարձրացնում, չէր վիրավորում անչափահասի անձը, գիտեր ամեն մեկի անհատականությունը: Քնար Սուլեյմանյանն օրինակելի դասղեկ էր, կարողանում էր ստեղծել համերաշխ, կարգապահ ու պարտաճանաչ աշակերտական կոլեկտիվ, որով շատ էր ուրախանում նա:

Վերջերս մեր հանրային հեռուստատեսությամբ հաղորդում եթեր արձակվեց սիրված մանկավարժի ծննդյան օրվա կապակցությամբ: Երևի շատերն են լսել ու հիացել: Կամենում եմ միայն մի դրվագ հիշեցնել: Երբ լրագրողը հարցրեց նրան, թե ինչով է զբաղվում, ինչպես է անցկացնում իր վաստակած հանգիստը, նա խորհեց մի քիչ ու այսպես պատասխանեց. «Շատ ցավալի է, որ այսօր մեր աշակերտները, երիտասարդները գեղարվեստական գրքեր չեն կարդում, չեն սնվում գրքերի կախարդական աշխարհի հրաշալիքներից: Իսկ ես այս առաջացած տարիքում, եթե մի օր անգամ գիրք չկարդամ, իմ օրը կորած, անիմաստ կհամարեմ: Չեմ զլանում ընթերցածս նորից ու նորից ընթերցել և նոր մտքեր, իմաստություններ յուրացնել: Խորհուրդ եմ տալիս բոլորին՝ կարդալ, կարդալ, կարդալ, որպեսզի ձեր կյանքն իզուր չանցնի:

Ցավում եմ նաև, որ մեր մայրաքաղաքում չկա մի ժամանակ այնքան հեղինակություն վայելող գրախանութը, որից շռայլորեն օգտվում էին բոլորն ու ստեղծում, հարստացնում իրենց անձնական գրադարանը»:

Հիշենք, որ Ք. Սուլեյմանյանը զբաղվել է գրական կյանքով. նրա գրչին են պատկանում բազմաթիվ պատմվածքներ, որոնց հերոսները դպրոցականներ են, ուսուցիչներ, մեր շրջապատի մարդիկ:

Իսահակ Ալավերդյանը և Քնար Սուլեյմանյանն այն երջանիկներից են, որ ստեղծել են ազնվագույն, հայեցի օջախ-ընտանիք: Կա՞ մի հայ Արցախում, Հայաստանում, նրա սահմաններից դուրս, որ չիմանա, հիացած չլինի Իսահակ Ալավերդյանի և Քնար Սուլեյմանյանի դստեր՝ մեր չքնաղ լեռնաշխարհի չքնաղ սոխակ Նաիրուհի Ալավերդյանի գերող երգարվեստով: Ոչ միայն Նաիրուհին, այլև նրանց մյուս աղջիկները, գերդաստանի բոլոր անդամները բարձր են պահում այդ օրինակելի, հայաշունչ օջախի փառքն ու պատիվը:

Ես իմ հոգու ու մտքի անկեղծ խոսքն ասացի Ալավերդյանների հայոգի գերդաստանի նահապետների մասին: Գիտեմ, իմ խոսքն ամբողջական չէ և չէր էլ կարող լինել: Իմ բարի ցանկությունն է, որ մեր բոլոր օջախ-ընտանիքները լինեն երջանիկ, ապրեն հայեցի, հայի շունչն ու ոգին թևածի բոլորի հարկի տակ: Չէ՞ որ, ինչպես մեծն Սևակն է պատգամել. «Մենք քիչ ենք, սակայն մեզ  հայ են ասում»:

Բորիս ԲԱՂՐՅԱՆ

ԵՎ ԱՅԴՊԵՍ՝ ԱՄԵՆ ՕՐ ՇԱՐՈՒՆԱԿ 

Տխուր մանկություն է ունեցել Ռաֆիկ Հարությունյանը: Մանուկ հասակից կորցրել է հորը, նրան պահել ու մեծացրել է քեռին, որն ապրում էր Աղդաշ քաղաքում: Երբ արդեն Ռաֆիկը չափահաս էր դառել և պիտի ամուսնանար, ընտանիք կազմեր, մայրը՝ Նուրվարդը, որ մի չափազանց բարի ու նվիրյալ կին էր, հորդորել էր որդուն, որ ամուսնանա Շուրա անունով աղջկա հետ: Նրանց ազգն ու ցեղը միշտ էլ հարգված էր Բադարա գյուղում: Ռաֆիկն անսալով մորը, 1961-ին ամուսնանում է Շուրայի հետ: Մի տարի անց ծնվեց նրանց առաջնեկը՝ Մխիթարը, որին հաջորդում են երկու քույրեր, հետո եղբայրը՝ Կամոն:

Ռաֆիկը որմնադիր էր աշխատում, լավ վաստակում էր, և բավարար ապրում էր երիտասարդ ընտանիքը: Բայց երեխաները պիտի դպրոց գնային, որքա՞ն կարելի էր օտար շրջապատում ապրել (Աղդամում էին ապրում)... Ու Շուրա և Ռաֆիկ Հարությունյաններն ընտանիքով տեղափոխվեցին հարազատ գյուղ՝ Բադարա:

Նրանց առաջնեկը երկու տարի ծառայեց խորհրդային բանակում, այնուհետև աշխատում էր Ստեփանակերտի «Ավտոսերվիս» ձեռնարկությունում: Կարճ ժամանակամիջոցում նա դառավ բոլորի սիրելին, որովհետև ամեն մի գործ կատարում էր նվիրումով, վարպետությամբ: Անուն հանած վարպետ էր, երբ 1985-ին սիրո և հավատարմության դաշինք կնքեց սիրելի Լիլիայի հետ: Նրանց համար բացվեցին կյանքի վարդագույն հեռաստաններ... Բայց հանկարծ Արցախ աշխարհի երկնակամարը լցվեց մութ ու մահաբեր ամպերով:

Շատերի նման Արցախյան գոյամարտին մասնակցում էին նաև Մխիթար և Կամո եղբայրները (ծառայում էին Ասկերանի տանկային գնդում), և ամենաակտիվ մասնակցությունն են ունեցել Արցախի տարածքների ազատագրման մարտական գործողություններին: Պատահել էին դեպքեր, երբ հակամարտ կողմից, մարտի ամենաթեժ պահերին հեռակապով միացել էին Մխիթար Հարությունյանին՝ խնդրելով, որ չգրոհի իրենց վրա, նահանջում են, երկու տանկ թողնելով նրան: Մխիթարը թշնամու շատ տանկեր է յուրացրել՝ հարստացնելով իրենց գնդի տանկային շարասյունը, որի հրամանատարի տեղակալն էր տեխնիկայի սպասարկման գծով: Այդպես էր վարվել Չլդրանում, Հարությունագոմերում, Քարավաճառում, Աղդամի մատույցներում: ԼՂՀ կառավարությունը բարձր է գնահատել նրա մարտական ծառայությունները՝ պարգևատրելով «Մարտական խաչ» երկրորդ աստիճանի շքանշանով, «Արիության համար» մեդալով, զանազան պատվոգրերով և խրախուսել դրամական պարգևներով:

1994 թ. մայիսի 14-ին զինադադար հաստատվեց: Մարտադաշտերում լռեցին հրանոթները, մարտիկները շտկեցին մեջքները: Խոջալուի տանկային գնդից զինվորներ գործուղվեցին Մեղրու շրջան: Պարբերաբար նրանց համար պարեն էին ուղարկում: Մի անգամ պարեն տանող ավտոմեքենան Մեղրիում շարքից դուրս է գալիս: Տեղում իրողությունը պարզելու համար Մխիթարը գնում է Մեղրի: Վերադարձին վթարի է ենթարկվում իրենց ավտոմեքենան, նրա երեք ընկերները փրկվում են, և մինչև Հադրութից վերամբարձ կռունկ կբերեին՝ վթարված ավտոն բարձրացնելու, նրա ծանրության տակ արյունաքամ, զոհվում է գնդի հրամանատարի տեղակալ մայոր Մխիթար Հարությունյանը:

Դաժան պատերազմում հաղթանակած զինվորը զոհվեց խաղաղ օրերում, որբ թողնելով երեք երեխաներին՝ հավերժական սուգ բերելով հիվանդոտ, դարդից ծերացած ծնողներին:

-1996 թ. հունվարի 9-ի գիշերը սև առավոտ բերեց մեզ համար,- հեկեկոցի մեջ ձայնը խեղդելով, պատմում է Մխիթարի մայրը՝ Շուրան,- կարծես թե աշխարհը միանգամից դատարկվեց ինձ համար:

- Մխիթարս ուրիշ տղա էր, ամբողջովին նվիրված հայրենիքին, ես հպարտանում եմ նրա անվամբ և կատարած գործերով,- նայելով որդու նկարին, ասում է հայրն ու շարունակում,- ամեն ինչ մտածված էր անում... Արծիվը չպիտի ընկներ թռչելու պահին, երբ խաղաղ էր երկինքը, անվտանգ:

...18 տարուց ավելի Ռաֆիկ Հարությունյանն աշխատել է ՆԳ Ասկերանի շրջբաժնի հրշեջ խմբում: Արցախյան գոյամարտի տարիներին մասնակցել է Խանաբադի, Քարագլխի, Խրամորթի և այլ բնակավայրերի պաշտպանման և ազատագրման ռազմագործողություններին, բայց երբ հարկ է եղել թոշակը հավելել, նրան բացատրել են, որ իբր այն ժամանակ հրշեջ խումբը ռազմականացված չի եղել: Մեր օրերում, ցավոք, ամեն ինչ սպասելի է:

Երբ երեկոն հոգնած ճամփորդի նման իջնում է գյուղի վրա, դրսում ամեն ինչ հանդարտվում է, ամուսիններ Ռաֆիկը և Շուրան սեղանին են դնում որդու մեծադիր նկարը, գորովանքով նայում նրան, անձայն բառեր մրմնջում... և Մխիթարը կարծես լսում է ծնողներին, բայց ոչինչ չի պատասխանում: Եվ այդպես ամեն օր...

 Ջամալ  ԹԱԴԵՎՈՍՅԱՆ

մշակույթ 

ՀԱՅԿ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ  

«Մեր ժամանակների Րաֆֆին». այսպես էր վերնագրված հայ տաղանդավոր գրող, պատմավիպասան, ծննդով արցախցի (ծնվել է ԼՂՀ Ասկերանի շրջանի Դահրավ գյուղում) Հայկ Հարությունի Խաչատրյանի մահախոսականը: Հայկն իր հայրենի գյուղի յոթնամյա դպրոցն ավարտելուց հետո ուսումը շարունակել է Շուշիի մանկավարժական ուսումնարանում: Այն գերազանց գնահատականներով ավարտելուց հետո ընդունվել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը:

Հայկ Խաչատրյանը ստեղծագործել սկսել է ուսանողական տարիներից: Համալսարանն ավարտելուց հետո սկսվեց նրա աշխատանքային երթը: Սկզբում որպես մանկավարժ, այնուհետև՝ լրագրող (աշխատել է հայկական հեռագրական գործակալությունում՝ որպես գլխավոր խմբագիր), «Հայրենիքի ձայն» շաբաթաթերթի խմբագրի տեղակալ, իսկ 1971-ից մինչև իր կյանքի վերջն աշխատել է Հայկական Հանրագիտարանի խմբագրությունում, որի գլխավոր խմբագրի տեղակալն էր ավելի քան մեկուկես տասնամյակ:

Հայկ Խաչատրյանի ստեղծագործությունների հիմնական թեման հայոց պատմությունն էր: Նա միշտ ձգտում էր մեր ժամանակների մարդուն կապել հայրերի և նախահայրերի կենսափորձի հետ:

Ընթերցողական շրջանակներում լայնորեն հայտնի են և ձեռքից ձեռք էին անցնում նրա «Տիգրան Մեծ», «Էրեբունի», «Արտավազդ», «Քերթողահայր», «Խաշխաշ», «Երվանդ Սակավակյաց» , «Քշմրոր» վեպերը:

Նրա նախաձեռնությամբ է ստեղծվել երեք անգամ հրատարակված «Գրական տեղեկատուն», «Հազարամյակների սահմանագլխին», «Հայոց հին զվարճախոսներ», «Գրական օրացույց» և այլ ժողովածուներ, որոնք կրթության, արվեստի եւ  մշակույթի աշխատողների սեղանի գրքերն են:

Հայկ Խաչատրյանի պատմավեպերը տպագրվել են հարյուր հազարավոր տպաքանակով, թարգմանվել անգլերեն, իսպաներեն, ռուսերեն և այլ լեզուներով:

Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի դափնեկրի գրչին է պատկանում «Արցախի տեղանունները» գիրքը, որն ընդգրկում է 20 հազար տեղանուն:

Այդ կենդանի հանրագիտարանը (այդպես էին նրան կոչում) կյանքից հեռացավ 75 տարեկան հասակում, 4 տարի առաջ:

Յուրաքանչյուր մեծություն, անհատականություն պետք է իր ուրույն տեղը գրավի պատմության մեջ: Նրանց արածը և թողածը պետք է ուղենիշ հանդիսանա այսօրվա և հետագա սերունդների համար, քանի որ նրանց ստեղծագործությունները բովանդակում են սեր հայրենիքի նկատմամբ, արժեքավոր տեղեկատվություններ են պարունակում և ունեն դաստիարակչական նշանակություն:

Եթե մենք այսօր հիշում ու արժանին ենք մատուցում հին և միջնադարյան մեր պատմիչներին ու գրողներին, ապա դա ամենևին չի նշանակում, թե պետք է մոռանանք, անտեսենք նորերին, որոնց ներկայացուցիչն է Րաֆֆու հետնորդ Հայկ Խաչատրյանը: Եվ իմ հոդվածի երկրորդ բաժինը վերաբերվում է հենց դրան:

Մեր լեռնաշխարհի արժանի զավակ Հայկ Խաչատրյանի հիշատակը հավերժացնող, արժանիքները բնութագրող ոչ մի միջոցառում, ցավոք, չի ձեռնարկվել մեր հանրապետության շահագրգիռ կազմակերպությունների կամ անձանց կողմից:

Դահրավ գյուղում կանգնեցված է Րաֆֆու հուշասյունն ի պատիվ նրա, որ «Խամսայի մելիքությունները» գրելու նախօրյակին, Արցախի գյուղերը շրջագայելիս, եղել է նաև Դահրավում: Գյուղի գերեզմանոցում մեկ տապանաքարի վրա փորագրություն կարդալու նպատակով շրջել են այն, որի տակից դուրս է ցայտել աղբյուր, որը մինչև հիմա կոչվում է «Րաֆֆու աղբյուր»: Այդ հուշասյան վրա գրված է. «Այստեղ եղել և այս ջրից խմել է հայ վիպասան Րաֆֆին»: Խոսք չկա, Րաֆֆին մեր դասականներից է, մեր մեծ գրողներից մեկը: Բայց մենք չպետք է մոռանանք, որ Դահրավը նաև Հայկ Խաչատրյանի ծննդավայրն է:

Դահրավի համայնքի անունից ես նամակներ եմ ներկայացրել ԼՂՀ գրողների միության վարչություն՝ Վարդան Հակոբյանին, կրթության, գիտության, սպորտի նախկին նախարար Արմեն Սարգսյանին, խորհրդակցել նոր նախարար Աշոտ Ղուլյանի, հուշարձանների պահպանության վարչության պետ Սլավա Սարգսյանի և ուրիշների հետ, որպեսզի պետական մակարդակով Րաֆֆու հուշասյան կողքին կամ դպրոցի բակում կանգնեցվի հուշասյուն Հայկ Խաչատրյանի պատվին: Սակայն ոչ մեկի կողմից հուսալի պատասխան չենք ստացել:

Մեկը խորհուրդ է տալիս դիմել վարչապետին, երկրորդը պատճառաբանում է բյուջեից իրենց հատկացված գումարների սղությունը, երրորդն առաջարկում է դիմել Ասկերանի շրջվարչակազմին կամ այդ ամենն անել համայնքի անդամների, Հայկի հարազատների ու որևէ հովանավորի միջոցներով:

Սակայն, հարգելի պարոններ, շրջվարչակազմը չունի այդքան գումարներ, համայնքի անդամները մի կերպ են պահում իրենց գոյությունը, գրողի հարազատները ոչ մի խնայողություն չունեն...

Մնում է, որ պետությունը հոգա իր զավակի մասին՝ մեր նշանավոր հայրենակցի հուշասյունը կանգնեցնելու իր ծննդավայրում, Ստեփանակերտի փողոցներից մեկը կոչելու նրա անունով:

Հուսով եմ, որ այս շատ կարևոր միջոցառման իրականացմանը կօգնի մեր սիրելի, ժողովրդի հարգանքը վայելող «Դեմո»-ն:

 Սերգեյ ՀԱԽՈՒՄՅԱՆ

ԼԱՅՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐՆԵՐ՝ «ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ» ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՀԱՄԱՐ 

«Ուզում էինք ապացուցել, որ Արցախում հետամնաց մարդիկ չեն ապրում և որ ոչ պետական բուհերի առկայությունը մեզ համար վաղուց զարմանալի իրողություն չէ»,- ասում է «Մեսրոպ Մաշտոց» ոչ պետական բուհի ռեկտոր Դոնարա Գաբրիելյանը՝  մարտի 23-ին կայացած մամլո ասուլիսի ընթացքում մեկնաբանելով մարտի 15-ից 17-ը Երևանում կայացած «Կրթությունը Հայաստանում» 4-րդ միջազգային ցուցահանդեսին բուհի մասնակցությունը: Մատնանշելով ցուցահանդեսի հեղինակությունը, ռեկտորը շեշտեց, որ շատ հաճախ հենց այդպիսի ցուցահանդեսների մասնակցությունն են հաշվի առնում՝ մասնավոր բուհին պետական հավատարմագիր տալիս, ինչի նախաշեմին արդեն քանի տարի է գտնվում է համալսարանը: Դ. Գաբրիելյանը գոհունակություն հայտնեց ցուցահանդեսին իրենց մասնակցությունից, ափսոսալով միայն, որ Արցախը ներկայացնում էր միայն «Մեսրոպ Մաշտոցը». չկար նույնիսկ ԱրՊՀ-ն: Սակայն, ըստ նրա, այդ բացը կլրացվի, և եթե այս տարի Մաշտոց համալսարանն առաջին ծիծառնակն էր Արցախից, ապա հաջորդ ցուցահանդեսներին շատ ավելի «ծիծեռնակներ» կլինեն, որոնք էլ «կբացեն արցախյան գարունը»: «Ցուցահանդեսը բացի գործնական շփումներից, նաև մի շարք պայմանավորվածությունների հնարավորություն ընձեռեց»,- նշում է ռեկտորը: Խ. Աբովյանի անվան համալսարան, Հայբուսակ, Տուրիզմի հայ-ռուսական ակադեմիա.  այս բոլորը բավականին նոր հեռանկարներ կբացեն համալսարանի առաջ, մասնավորապես Ստեփանակերտում կբացվի Տուրիզմի ակադեմիայի մասնաճյուղը: Անդրադառնալով համալսարանին, ռեկտորը նշեց, որ դասավանդող 64 դասախոսներից միայն 16-ն են պետհամալսարանից, ինչը թույլ է տալիս հետևություն անել, որ Մաշտոց համալսարանը սկսում է ձեռք բերել իր ուրույն դեմքը: Պատասխանելով մեր այն հարցին, թե ի՞նչ եղավ համալսարանի նոր շենքի կառուցումը, Դ. Գաբրիելյանը պատասխանեց, որ գործընթացն այսօր կանգնեցված է հովանավորների հետ կապված խնդիրների պատճառով, և որ համալսարանն այսօր լուրջ ներդնողների կարիք ունի, որոնց ներդրած գումարներն էլ բուհը ինչ-որ ժամանակ անց կարող է նույնիսկ վերադարձնել: 

Քրիստինե ԽԱՆՈՒՄՅԱՆ

ԳԱՐՈՒՆ ԷՐ, ՁՅՈՒՆ ԷՐ ԱՐԵԼ...
Նվիրված Մեծն Կոմիտասի հիշատակին 

Թվում էր՝ այդ օրը  նույնիսկ բնու-թյունն իր մասնակցությունն էր բերել Մեծն Կոմիտասին նվիրված համերգին՝ գարնանային այդ օրը առատ ձյուն պարգևելով: Եվ իրոք՝ «գարուն ա՝ ձյուն ա արել»: Իսկ Սպայի տան դահլիճում այդ օրը՝ մարտի 24-ին, նվագում էր Արցախի կամերայինը՝ «Մռակած» երգչախմբի հետ համատեղ: Ամբողջությամբ Կոմիտաս՝ նվագախմբի, երգչախմբի և հատկապես նորաստեղծ լարային քառյակի կատարմամբ (քառյակի հետ մեր հարցազրույցը կարդացեք թերթի հաջորդ համարում): Համերգ, որ պարզապես խոնարհումի մի երեկո էր Կոմիտասի հանճարի առաջ, որ գալիս է հերթական անգամ փաստելու, թե Մեծն հայի մահվանից 70 տարի անց էլ, մեզ՝ հայերիս համար, նա շարունակում է մնալ հավերժ կենդանի և հավերժ արդիական:

ԴԱՀՐԱՎ. ՀԱՅՐԵՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿՆԵՐ 

Հայոց աշխարհի, Արցախ նահանգի հնագույն բնակավայրերից մեկն է Դահրավ գյուղը: Վաղնջական ժամանակներից այստեղ ապրել են մեր պապերն ու նախահայրերը:

Գյուղի անունն այնքան հին է, դարերի խորքով անցած, որ այսօր արդեն չի վերծանվում ու չի պահպանել նախնական իմաստը: Ամենայն հավանականությամբ, Դահրավ բառը հին պարսկերեն է և նշանակում է գյուղ (Հրաչյա Աճառյան. «Հայոց լեզվի պատմություն», 1940թ., էջ 233):

Գյուղի հնությունն ապացուցող փաստերն են նրա տարածքում մինչ այսօր գոյություն ունեցող մի քանի գերեզմանատները, չորս մատուռ-եկեղեցիները (մեկը՝ կանգուն, մյուսները՝ կիսաքանդ), խաչքար հուշակոթողները, հանդամասերին տրված հնավանդ տեղանունները, որոնք սերնդեսերունդ փոխանցվել են մինչև մեր օրերը, ինչպես նաև ժողովրդական ավանդույթներն ու զրուցները:

Դահրավ գյուղի մասին գրված արժեքավոր գրավոր աղբյուրը Մակար եպիսկոպոս Բարխուդարյանցի «Արցախ» գիրքն է, որտեղ գրված է. «Դահրավ գիւղ. հիմնված է Մեյտի-շենի արևմտյան կողմում մի բարձր, սեպացեալ քերծի տակ. բնակիչք բնիկ, հողն բեկական, տեղական բերքն նոյն, պատուական օդն, կլիման և ջուրն, երկար կեանք 85-90. եկեղեցին Սուրբ Յովհաննես կառուցեալ երեք կամարների վերայ. երկարութիւն 17 մետր 40, լայնութիւն 8 մետր 60: Դրան ճակատակալ քարի վերայ. «Սրբոյն Յ. Կարապետին եկեղեցույն շինութիւնս այս է 1885 ամի»: Ծուխ 110. ար. 430, իգ. 351: Գիւղիս հիւսիս-արևմտեան կողմում կայ երեք բեմ.

Ա. Հարավային բեմի զույգ խաչերի գլխակալ քարի վերայ. «Ի թվ. ՉԵԻ. Ես Հասան որդի Վասակայ կանգնեցրի զխաչս եղբաւր իմո Ջուրճին ՈՒքանայ ի փրկութիւն հոգւոյ, ով կարդէք, յիշեցեք ի Տեր»:

Բ. Բեմի վերայ, որ քարընկէց հեռու է առաջինից, փորագրուած է. «Թիւ Շի. ես Ոհան կանգնեցրի զխաչս ինձ և ամուսին իմ Թիթեղնիկայ, աղաւթս յիշցեք»:

Գ. Բեմն կիսակործան է, որ նոյնպէս քարընկեց հեռու է երկրորդից:

Բռշնին-նահատակ

Ա. Բեմից փոքր ինչ վերև քերծի տակ մի բռշնի ծառի մօտ կայ մի գերեզման, որի վերայ շինուած է մի փոքրիկ սեղան: Գերեզմանի շուրջն պարսպուած է պատով, որի դրան գլխի քարի վերայ գրուած է. «Սուրբ նահատակին Փռշնին չորս կողմաւն հասար քաշեցինք Անդրի, Ստեփան, Արզման Իսրայէլեանք»:

Վերծանում ենք առաջին և երկրորդ բեմերի հուշակոթողների վրա փորագրված տառերի թվային արժեքները:

Առաջին բեմի զույգ խաչերի գլխակալ քարի վրա փորագրված է «Ի. թվ. ՉԻԵ»: Մեսրոպյան այբուբենով Չ-ն՝ 700 է, Ի-ն՝ 20, Ե-ն՝ 5:

Երեք տառերի թվային գումարն է 725: Ստացված 725 թվին գումարում ենք 551 (հայկական թվագրությունը) և ստանում 1276: Ուրեմն, Վասակի որդի Հասանն իր եղբոր՝ Ջուռճի Ուքանայի հիշատակին զույգ խաչերով հուշակոթողը կառուցել է այդ թվականին: Երկրորդ բեմի խաչքարին փորագրված «Թիւ ՇԻ» տառերի թվային գումարը դառնում է 520: Ստացված 520-ին գումարում ենք 551 և ստանում 1071:

Ուրեմն, Օհանն իր կնոջ՝ Թիթեղնիկայի և իր համար կանգնեցրած խաչքարը կառուցել է 1071 թվականին:

Գյուղի հնությունը հաստատող ամենաարժանահավատ պատմագիտական աղբյուրներից են գյուղի տարածքի տեղանունները, որոնք անփոփոխ, դարերի խորքով անցել, սերնդեսերունդ միմյանց փոխանցվելով, հասել են մեզ:

Այդ անուններից են Նավասարդ, Մկրան, Սուրթաէնհորթ, Փըլեկ, Քըշմըրոր, Ումուռու, Փթրախլու և այլն:

Գյուղի դիմաց, դեպի հարավ-արևմուտք, ծովի մակերևույթից մոտ 1200 մ բարձր մի բլուր կա, որին ժողովուրդը Նավասարդ է ասում: Նավասարդ բառը հին պարսկերեն է և նշանակում է նոր տարի: Նավ՝ նոր, սարդ՝ տարի (Հրաչյա Աճառյան. «Արմատական բառարան»): Հնում դահրավցիները նոր տարին՝ օգոստոսի 11-ը, դիմավորում էին այդտեղ՝ երգուպարով:

Գյուղից դեպի արևմուտք վեր բարձրացող մի հողամաս կա, որին դահրավցիները Սուրթաէնհորթ են անվանում: Հետաքրքիր կառուցվածք ունի այս բառը՝ բաղկացած երեք բաղադրիչներից: Դրանք են՝ Սուրթա, էն, հորթ: Սուրթա նշանակում է առաջին, էն (այն) տեղ ցույց տվող ցուցական դերանուն է, հորթ (հերթ) հնդեվրոպական նախալեզվում նշանակում էր անցք - անցուղի: Սուրթաէնհորթ բառն իր նախնական իմաստով նշանակում էր առաջին անցուղի: Ներկայումս էլ այդ անցուղով բարձրացող ճանապարհով դահրավցիները գնում են Քաշաթաղի տարածքները:

Մինչև 19-րդ դարի վերջը գյուղում մարդիկ ապրում էին կիսագետնափոր՝ ղարադամ կոչվող տներում: Այդ տները 8-10 մետր երկարությամբ և 4 մետր լայնությամբ հողածածկ կտուրով կացարաններ էին: Հողածածկ կտուրի մեջտեղը կար մի անցք, որ հորթ էր կոչվում: Այդ հորթով (անցքով) և լույսն էր ներթափանցում տուն, և տան մեջտեղը՝ օջախում վառվող կրակի ծուխը վեր բարձրանում ու դուրս գալիս: «Հորթ» բառը գրական հայերենի «հերթ» բառի հնչյունափոխված ձևն է:

Գյուղի հնությունը փաստող պատմագիտական աղբյուր է նաև Մկրան տեղանունը: Գյուղի դիմաց, հարավ-արևմուտք երկարաձգվող մի բարձունք կա, որին ժողովուրդը Մկրան է կոչում: Այդտեղի մի փոքրիկ բլրի վրա դեռ մնում են մկրտարանի հիմքի քարերն ու կրաշաղախի մնացորդները: «Մկրան» նշանակում է մկրտելու տեղ: Մովսես Կաղանկատվացին իր «Պատմություն Աղվանից աշխարհի» գրքում պատմում է, որ երբ 5-րդ դարի վերջում՝ 487 թվականին, Վաչագան Բարեպաշտը Արցախ-Ուտիքի թագավոր է դառնում, հրամայում է տարվա օրերի քանակով (365) մկրտարաններ կառուցել և տեղում ապրող մարդկանց քրիստոնեական հավատքով մկրտել: Այս փաստը ցույց է տալիս, որ դահրավցիները հայ առաքելական քրիստոնեական հավատքն ընդունել են սկսած 5-րդ դարի վերջից:

Գյուղի դիմացի խնձորենու այգուն Փլեկ են ասում: Փլեկ բառի իմաստն է փլվածք, որը գործածական է եղել խոսակցական լեզվի մեջ մինչև 13 դարը:

Տեղանունների բառագիտական վերոհիշյալ ստուգաբանությունները համոզում են, որ Դահրավ գյուղը, որպես բնակավայր, հազարամյակների պատմություն ունի:

Չեմ ընդունում բոլոր այն ենթադրյալ կարծիքները, ըստ որոնց Դահրավ գյուղը որպես բնակավայր 250-300 տարվա պատմություն ունի:

1929 թվականին հիմնահատակ քանդեցին Մակար Բարխուդարյանցի «Արցախ» գրքի մեջ նշված Բ բեմի վրա կանգնեցված խաչքարը, որը 1071 թվի կառույց էր:

1950-60-ական թվականներին հիմնահատակ քանդեցին Փռշնի նահատակ գերեզմանի շուրջը պարսպապատված քարե պատնեշները: 1995 թվականին գանձ փնտրելու նպատակով քանդեցին նաև Գ բեմի կիսակործան հնությունը:

Մեր և հարևան գյուղերի հարակից տարածքներում առայսօր կանգուն մնացած մեկ տասնյակից ավել մատուռ եկեղեցիների քարերը կարծես լեզու առած ասում են. «Մեզ էլ են մարդիկ կերտել, ունենք պատմություն, ինչո՞ւ եք մոռացել»:

Ակամայից խորհում եմ... Որքա¯ն գաղտնիքներ կան թաքնված ու չուսումնասիրված այդ տարածքներում: 

Ժորա ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ
Արցախի 20-րդ դարի լավագույն մանկավարժ

ապրիլմեկյան 

ԱԿՆԹԱՐԹՆԵՐ ԱՌՕՐՅԱ ԿՅԱՆՔԻՑ 

Արտագաղթ

- Բռնեցե¯ք, փախավ Սաքոն խելագար:
- Մինչև ուր ուզում է՝ արխային թող փախչի:
Բռնող չկա¯ա¯ա¯, չկա¯ա¯ա¯, չկա¯ա¯ա¯: 

Փիսիկերեն 

- Տիկի՞ն, այդ երշիկը լա՞վն է, համո՞վ է,- հարցրեց Արսենը երշիկ առնող կնոջը:
- Փիսիկիս համար եմ առնում: Փիսիկերեն չգիտեմ, որ հարցնեմ՝ համով է, թե չէ:

 Հոնին թթուն տվավ-տարավ 

Հյուրասեղանին բազմատեսակ ուտելիքների շարքում դրված էր նաև մի մեծ աման հոնի մուրաբա: Հյուրն ամանը քաշեց առաջը և մուրաբան գդալահարեց մինչև վերջ ու քաշվեց մի կողմ:

- Ախպեր ջան, հաց կեր,- ասաց տանտիրուհին:
- Շատ շնորհակալ եմ, կշտացա. հոնի թթուն տվավ-տարավ:

Քեզ խոզավարի պահիր 

- Ինչո՞ւ տերս շորեր հագնի, ես չէ,- նախանձեց խոզը և... հագավ տիրոջ շորերը, գնաց պառկեց ցեխի մեջ, աջ շուռ եկավ, ձախ շուռ եկավ, մեջքի վրա, փորի վրա և ամբողջովին ցեխակոլոլ եղավ:
Տերը տեսավ, խիստ զայրացավ և բրածեծ անելով խոզին, փակեց գոմում.
- Ախր իմ ինչի՞ն էր պետք տիրոջս շորերը հագնելը,- ստացած ցավերից մղկտալով, աղեկտուր լալիս էր խոզը:
Խոզ ես՝ քեզ խոզավարի պահիր:

 Հիսուն տոկոսով 

- Քեզ ասում եմ, որ էն աղջիկը չի համաձայնի գա քեզ, թարգը տուր:
- Ի՞նչ ես ասում, է¯: Գործը արդեն հիսուն տոկոսով գլուխ եկած է...
- Այդ ինչպե՞ս:
- Ես համաձայն եմ:

 «Զոհաբերություն» 

(Նարդու խաղի ժամանակ)
- Քոռանայի՝ այդ զառերը չտեսնեի:

«Մասնագետը» 

Սուրենը տրամվայ քշող էր: Հայտնի դեպքերից հետո, մահից մի կերպ մազապուրծ, հասավ ծննդավայր գյուղը: Նրան առաջարկեցին գնալ բանջարանոցում աշխատելու:

- Բանջարանոցում ես ի՞նչ կարող եմ անել: Ես տրամվայ քշող եմ: Իմ մասնագիտությամբ գործ տվեք անեմ: 

Հենրի ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆ

ԱՊՐԻԼՄԵԿՅԱՆ ԱՍՏՂԱԳՈՒՇԱԿ՝ ԱՄՍՎԱ ՀԱՄԱՐ 

ԽՈՅԵՐԸ տոգորվելու են մարտական տրամադրությամբ և տեղի-անտեղի պոզահարելու են իրենց գործընկերներին:

ՑՈՒԼԵՐԻ ընտանիքում ծնվելու են արական կամ իգական սեռի երեխաներ, որոնք երբեմն նման են լինելու իրենց ծնողներին:

ԵՐԿՎՈՐՅԱԿՆԵՐԻ կանայք կամ տղամարդիկ ապրիլի վերջերին դավաճանելու են իրենց մյուս կեսին, և նրանց ընտանիքներում հաճելի տուրուդմփոցներ են լինելու:

ԽԵՑԳԵՏԻՆՆԵՐԻ համար ապրիլին օրերը շատ հետաքրքիր են սկսվելու. արևը միշտ ծագելու է արևելքից և մայր է մտնելու արևմուտքում:

ԱՌՅՈՒԾՆԵՐԻՆ սպասվում են ֆինանսական և կենցաղային այլ կարգի հաջողություններ, հնարավոր են նաև ԼՂՀ ԱԺ պատգամավոր առաջադրվելու տխուր դեպքեր:

ԿՈՒՅՍԵՐՆ այս տարի ամուսնանալու են: Դրանից խուսափելու համար ցանկալի է, որ նրանք ավելի հաճախակի սերիալներ դիտեն:

ԿՇԵՌՔՆԵՐԻ համար ապրիլը սկսելու է հաճելի անակնկալներով. գնումներ կատարելիս թերակշռության դեպքերն անխուսափելի են:

ԿԱՐԻՃՆԵՐԸ սկսելու են զբաղվել քաղաքականությամբ կամ այլ մարզաձևերով: Նրանց թեյի բաժակներում հնարավոր են կործանարար փոթորիկներ:

ԱՂԵՂՆԱՎՈՐՆԵՐԻՆ այս ամիս սպասվում են նետի արագությամբ գլխապտույտ ճամփորդություններ՝ հարազատ քաղաքում:

ԱՅԾԵՂՋՅՈՒՐՆԵՐ տղամարդիկ պետք է զգուշորեն հետեւեն իրենց կանանց, այլապես ապրիլն ամենահարմար ժամանակն է, որպեսզի նրանց գլխներին սկսեն եղջյուրներ բուսնել:

ՋՐՀՈՍՆԵՐԻ բնակարանում հնարավոր են ջրհեղեղի դեպքեր՝ մինչևիսկ եթե ջրածորակները անվտանգության համար շարունակ փակված լինեն:

ՁԿՆԵՐԻ համար ապրիլը հաճելի սյուրպրիզ է պատրաստել. լողարանում լողանալիս հնարավոր են խեղդվելու հաճելի դեպքեր: 

Աստղերի շարադրանքը գրի առավ

Վ. ՕՎՅԱՆԸ

 Հրատարակվում է "Conciliation Resources" կազմակերպության ֆինանսական և Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի ստեղծագործական աջակցությամբ