|
|
# 1 (20) 15 հունվարի, 2005 թ.
«ԱՐՏԻԿԼ 19» ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲ (ՍՄԱ) ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ՄԱՏՉԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ԹԵՄԱՅՈՎ ՀԱՆՐԱՐՇԱՎ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբն այսօրվանից սկսում է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում տեղեկատվության մատչելիության վիճակի ուսումնասիրություն, որի շրջանակներում անցկացնում է մարդկանց՝ տեղեկություններ ստանալու իրավունքի ոտնահարման միամսյա դիտարկում (մոնիտորինգ): Այն քաղաքացիներին, ում տեղեկություններ ստանալու իրավունքը խախտվել է, խնդրում ենք դիմել Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ՝ 4-26-93, 4-38-10 հեռախոսահամարներով: Միամսյա դիտարկման արդյունքները հրապարակվելու են «Դեմո» թերթում: ՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲԻ ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ
Մարդու իրավունքներն ու ազատությունները չեն կարող իրագործվել, եթե սահմանափակվում է ինֆորմացիա փնտրելու, ստանալու եւ տարածելու ազատությունը: Կառավարությանը հսկելու եւ երկրի կառավարմանն ակտիվորեն մասնակցելու համար քաղաքացիները անհրաժեշտ ինֆորմացիայի կարիք ունեն: Այն ապահովելու նախապայմանը ինֆորմացիայի համընդհանուր մատչելիությունն է: Յուրաքանչյուր հասարակություն պետք է պայքարի դրա համար: Մարդիկ տեղյակ լինելու իրավունք ունեն, նրանք պետք է ստանան հասարակական հետաքրքրություն ներկայացնող կամ իրենց անձնական շահերը շոշափող տեղեկություններ, իրավունք ունեն իմանալ, թե ինչպիսի որոշումներ են իշխանությունները ընդունել կամ նախատեսում՝ ընդունել: Բավարար տեղեկատվության միջոցով միայն քաղաքացիները կարող են վերահսկել պետական ու տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պաշտոնյաների, հասարակական կազմակերպությունների գործունեությունը: Մարդու՝ ինֆորմացիա ստանալու իրավունքը պաշտպանություն է գտել միջազգային հռչակագրերում, երաշխիքներ են ամրագրվել երկրների հիմնական օրենքներում՝ սահմանադրություններում կամ սահմանվել առանձին օրենքներով: Այս իրավունքի իրավական պաշտպանությունը քաղաքացիներին ոչ միայն հնարավորություն է տալիս ազատորեն փնտրել եւ ստանալ ինֆորմացիա, այլեւ լիարժեք իրականացնել իրենց քաղաքական մյուս իրավունքներն ու ազատությունները:
Տեղեկատվության ազատության մասին օրենքը կարգավորում է տեղեկատվության ազատության հետ կապված հարաբերությունները, սահմանում է տեղեկատվության ապահովման բնագավառում տեղեկատվություն տնօրինողների իրավասությունը, ինչպես նաեւ տեղեկություններ ստանալու կարգը, ձեւերը եւ պայմանները: Սույն օրենքի գործողությունը տարածվում է պետական եւ տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պետական հիմնարկների, բյուջեներից ֆինանսավորվող կազմակերպությունների, ինչպես նաեւ հանրային նշանակության կազմակերպությունների եւ դրանց պաշտոնատար անձանց վրա («Տեղեկատվության ազատության մասին» ԼՂՀ օրենք, Հոդված 1): Տեղեկատվության ազատության շատ օրենքներ սահմանում են, որ այն դեպքերում, երբ տեղեկատվության միայն մի մասը կարող է տրամադրվել, պետական մարմինները պարտավոր են տալ փաստաթղթի պատճենը, որից հանված է հրապարակման ոչ ենթակա տեղեկատվությունը, եւ ոչ թե ընդհանրապես մերժեն դիմումը: Տեղեկատվության տրամադրման դիմաց կարող են գանձվել վճարներ, բայց դրանք պետք է մատչելի լինեն: Գրավոր հարցմամբ պահանջվող տեղեկության տրամադրումը մերժելու դեպքում տեղեկատվություն տնօրինողն այդ մասին 5-օրյա ժամկետում գրավոր հայտնում է դիմողին՝ նշելով մերժման հիմքը (օրենքի համապատասխան նորմը), ինչպես նաեւ դրա բողոքարկման կարգը: Տեղեկության տրամադրման մերժումը կարող է բողոքարկվել լիազորված պետական կառավարման մարմին կամ դատարան (Հոդված 11):
«ԱՐՏԻԿԼ 19» ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹՅՈՒՆՍՏԵՓԱՆԱԿԵՐՏԻ ՄԱՄՈՒԼԻ ԱԿՈՒՄԲ (ՍՄԱ) Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագրի 19-րդ հոդված(Ընդունվել և հռչակվել է ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 1948 թ. դեկտեմբերի 10-ի 217 A (III) բանաձևով)
ՔԱՂՎԱԾՔՆԵՐ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈԻԹՅԱՆ ԱԶԱՏՈՒԹՅԱՆ ՄԱՍԻՆ ԼՂՀ ՕՐԵՆՔԻՑ Յուրաքանչյուր անձ իրավունք ունի ծանոթանալու իր փնտրած տեղեկությանը եւ (կամ) դա ստանալու նպատակով օրենքով սահմանված կարգով հարցմամբ դիմելու տեղեկատվություն տնօրինողին եւ ստանալու այդ տեղեկությունը (Հոդված 6): Գրավոր հարցման մեջ նշվում է դիմողի անունը, ազգանունը, քաղաքացիությունը, բնակության, աշխատանքի կամ ուսումնական հաստատության գտնվելու վայրը: Գրավոր հարցումը պետք է ստորագրված լինի (իրավաբանական անձի դեպքում՝ դրա անվանումը, գտնվելու վայրը) - (Հոդված 9, կետ 1): Դիմողը պարտավոր չէ հիմնավորել հարցումը (Հոդված 9, կետ 4): Գրավոր հարցման պատասխանը տրվում է հետեւյալ ժամկետներում. 1) եթե գրավոր հարցման մեջ նշված տեղեկությունը հրապարակված չէ, ապա դրա պատճենը դիմողին է տրվում հարցումն ստանալուց հետո՝ 5-օրյա ժամկետում. 2) եթե գրավոր հարցման մեջ նշված տեղեկությունը հրապարակված է, ապա տվյալ հրապարակման միջոցի, վայրի եւ ժամկետի մասին տեղեկությունը դիմողին է տրվում հարցումն ստանալուց հետո՝ 5-օրյա ժամկետում. 3) եթե գրավոր հարցման մեջ նշված տեղեկությունը տրամադրելու համար անհրաժեշտ է կատարել լրացուցիչ աշխատանք, ապա այդ տեղեկությունը դիմողին է տրվում դիմումն ստանալուց հետո՝ 30-օրյա ժամկետում, որի մասին հարցումն ստանալուց հետո՝ 5-օրյա ժամկետում, գրավոր տեղեկացվում է դիմողին՝ նշելով հետաձգման պատճառները եւ տեղեկությունը տրամադրելու վերջնական ժամկետը (Հոդված 9, կետ 7): Եթե տեղեկատվություն տնօրինողը չունի փնտրվող տեղեկությունը, կամ դրա տրամադրումն իր լիազորությունների շրջանակից դուրս է, ապա նա տվյալ գրավոր հարցումն ստանալուց հետո՝ 5-օրյա ժամկետում, պարտավոր է այդ մասին գրավոր տեղեկացնել դիմողին, իսկ հնարավորության դեպքում նրան տրամադրել նաեւ այդ տեղեկատվությունը տնօրինողի (այդ թվում՝ արխիվի) գտնվելու վայրը, որն ունի փնտրվող տեղեկությունը (Հոդված 9, կետ 10):
ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԽԱԽՏՄԱՆ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ Քաղաքացիներն անտեղյակ են երկրում կատարվող իրադարձություններին՝ մի քանի պարզ պատճառով: Նախ՝ շատերը պարզապես չգիտեն, որ օրենսդրորեն իրավունք ունեն ցանկացած պաշտոնյայից ցանկացած տեղեկություն պահանջել (բացի, իհարկե, պետական, բանկային կամ անձնական գաղտնիք պարունակող նյութերից): Երկրորդ՝ օգտվելով քաղաքացիների ոչ իրազեկ լինելուց, պետական պաշտոնյաները չեն տրամադրում կամ մասամբ են տրամադրում պահանջվող տեղեկությունները: Երրորդ՝ չինովնիկներն իրենք չեն իմանում կամ չեն ցանկանում քաղաքացուն տեղյակ պահել որոշ երեւույթների մասին: Չորրորդ՝ վստահությունը դատական մարմինների հանդեպ այնքան ցածր է, որ քաղաքացիները գործնականորեն չեն դիմում դատարան՝ տեղեկատվություն ստանալու իրենց իրավունքը պաշտպանելու համար: Եվ վերջապես, ցանկացած որոշման կատարում պետք է վերահսկվի հասարակական ինստիտուտների՝ ոչ կառավարական կազմակերպությունների եւ ԶԼՄ¬ների կողմից: Հասարակությունն իրավունք ունի իմանալ՝ ինչ է անում իր կառավարությունը, ինչպես են գործում պաշտոնյաները, եւ ինչպես են ծախսվում հարկերից ստացված գումարները: ԴԻՄՈՒՄԻՆ ՆԵՐԿԱՅԱՑՎՈՂ ՊԱՀԱՆՋՆԵՐԸ Քաղաքացու գրավոր դիմումը, բողոքը, առաջարկությունը պետք է անպայման ստորագրված լինի: Դրանում պետք է նշվի դիմողի անունը, հայրանունը, ազգանունը, բնակության, աշխատանքի կամ ուսումնական հաստատության հասցեն: Պետք է նկատի ունենալ, որ առանց այս տեղեկությունների քաղաքացու դիմումը կհամարվի անստորագիր, հետեւաբար եւ չի քննարկվի եւ կոչնչացվի: Դիմումը չի քննարկվում նաեւ այն դեպքում, երբ պարզվում է, որ դիմողի ինքնությանը վերաբերող տեղեկությունները կեղծ են: Նամակները անպատասխան թողնելու պատճառներից մեկն այն է, որ որոշ դեպքերում քաղաքացիները հստակ չեն ձեւակերպում իրենց ասելիքն ու պահանջը, ինչը պաշտոնյային հնարավորություն է տալիս անորոշ պատասխան տալ քաղաքացուն: Ցանկալի է, որ քաղաքացին հուզական ձեւակերպումների փոխարեն պարզ եւ հասկանալի ներկայացնի, թե կոնկերտ ո°ր հարցի պատասխանը կամ լուծումն է ակնկալում տվյալ մարմնից, պաշտոնատար անձից: «Ազատության գինը հավերժական զգոնությունն է»,- գրել է Միացյալ Նահանգների երրորդ նահագահ Թոմաս Ջեֆերսոնը:
«Արտիկլ-19» միջազգային կազմակերպության «Խոսքի ազատության միջոցով ժողովրդավարության արմատավորումը Հարավային Կովկասում» ծրագրի շրջանակներում Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը մի շարք հասարակական կազմակերպությունների հետ համատեղ հանդես է գալիս հասարակական նախաձեռնությամբ, որի նպատակն է պարզել, թե նորանկախ ԼՂՀ-ում որքանով է մատչելի տեղեկատվությունը: Մատչելիության աստիճանը գործնականում ստուգելու նպատակով որոշվել է դիմել կոնկրետ պետական պաշտոնյաների և հետևել պատասխանի ստացման ամբողջ գործընթացին:
ԼՂՀ
ԱԺ նախագահ Օ. ԵՍԱՅԱՆԻՆ
Առաջնորդվելով «Տեղեկատվության ազատության մասին» ԼՂՀ օրենքով, որով սահմանվում է տեղեկությունն օրենսդրությամբ սահմանված կարգով փնտրելու եւ դա տեղեկատվություն տնօրինողից ստանալու իրավունքի իրականացումը, Ձեզ ենք դիմում՝ մեզ մտահոգող մի խնդրի կապակցությամբ: Խոսքը հանրապետությունում իրավական գրանցում ունեցող հասարակական կազմակերպություններին պետբյուջեից հատկացվող դրամական օգնության մասին է: Խնդրում ենք Ձեզ՝ պատասխանել հետեւյալ հարցերին. 1. Պետական կամ հասարակական ո՞ր լիազորված մարմինն է որոշում ընդհանրապես հասարակական կազմակերպություններին դրամական օգնություն ցույց տալու կարգը: 2. Ի՞նչ չափանիշներ են գործում՝ այս կամ այն հասարակական կազմակերպության դերը կարեւորելու հարցում: 3. Ի՞նչ չափանիշներ են գործում՝ այդ կազմակերպություններին հատկացվելիք գումարների չափը որոշելիս: 4. Խնդրում ենք մեզ տրամադրել տեղեկատվություն այն մասին, թե 2005 թվականին պետբյուջեից ո՞ր հասարակական կազմակերպություններն են ստանալու գումարներ եւ ի՞նչ չափի գումարներ են դրանք լինելու: Խնդրում ենք դիմումին պատասխանել օրենքով սահմանված կարգով եւ ժամկետներում: Մերժելու դեպքում խնդրում ենք գրավոր տեղյակ պահել մերժման պատճառի մասին եւ տրամադրել այն պետական մարմնի կամ պաշտոնատար անձի հասցեն, որին կարող ենք ուղղել դիմումը:
Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ ԼՂՀ վարչապետ Ա. Դանիելյանին ԴԻՄՈՒՄ Մեծարգո պրն վարչապետ Նկատի ունենալով այն հանգամանքը, որ հանրությունը քիչ է իրազեկված պետական բյուջեից ամեն տարի կառավարության պահուստային ֆոնդին հատկացված գումարի օգտագործման մասին, խնդրում ենք տեղեկացնել, թե 2004 թվականին որքան գումար է հատկացվել կառավարության պահուստային ֆոնդին և ինչպես է այն ծախսվել (դրանք կոնկրետ ում են տրամադրվել և ինչ նպատակների համար են օգտագործվել): Խնդրում ենք հարցումին պատասխանել օրենքով սահմանված կարգով և ժամկետում: Մերժելու դեպքում խնդրում ենք գրավոր տեղյալ պահել մերժման պատճառի մասին:
Հարգանքներով՝ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբ Որպես ազատ հասարակության քաղաքացիներ, մենք պարտավոր ենք հարցեր տալ կառավարությանը: *** Յուրաքանչյուր ոք կարող է փաստաթղթեր պահանջել՝ առանց բացատրելու իր նպատակը:
ՏՈՂԵՐ ՄԵՐ ՓՈՍՏԻՑ Ոչ ոք չի պատասխանում մեր նամակներին: Ստիպված դիմում ենք Ձեզ: Այս մասին գիտեն բոլորը, բացի ԼՂՀ նախագահից... (Դ. Հարությունյան, գ. Թբղլու): Քաղաքացիական նախաձեռնությունների կենտրոնի գրավոր դիմումին նախագահի աշխատակազմը գրավոր պատասխան չտվեց, թեև «Տեղեկատվության ազատության մասին» ԼՂՀ օրենքի համաձայն, գրավոր դիմումին պետք է տալ գրավոր պատասխան, այն էլ՝ օրենքով սահմանված ժամկետում («Դեմո», թիվ 17): Մեծարգո Նախագահ: Առաջին անգամը չէ, որ դիմում եմ Ձեզ... Հույսուհավատով ակնկալում եմ, որ միմիայն Ձեր միջամտությամբ գոնե այս անգամ վերջ կտրվի իրավապահ մարմինների շարունակական ոտնձգություններին... (Ն. Եղյան, Ստեփանակերտ):
անցուդարձ ՀՅԴ ԱՐՑԱԽԻ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԿՈՄԻՏԵԻ ՀԱՅՏԱՐԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ Սիրելի հայրենակիցներ Վերջին շրջանում ԼՂՀ նախագահի կողմից իրականացված կադրային փոփոխությունների շարքում առկա է նաեւ քաղաքական որոշում: Կատարվածը դիտելով որպես մտահոգիչ նախադեպ՝ հանրապետության ներքաղաքական զարգացումների համար, ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեն անհրաժեշտ է համարում բացորոշ կերպով հանրությանը ներկայացնել կատարվածը եւ իր դիրքորոշումը: Սույն թվականի դեկտեմբերի 16-ին, ԼՂՀ նախագահ Ա.Ղուկասյանը պետական, տնտեսական եւ քաղաքական ակտիվի առջեւ ելույթ ունենալով, դժգոհել է գործադիր միջին օղակի, ինչպես նաեւ կառավարության աշխատանքից, մատնանշելով պետական մարմիններում առկա կաշառակերության երեւույթները եւ կարեւորել է կառուցվածքային ու կադրային փոփոխությունները: Առնվազն անհասկանալի տրամաբանությամբ, Ա.Ղուկասյանը հաջորդող օրերին իր մոտ է հրավիրել ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարար՝ ՀՅԴ անդամ Արմեն Սարգսյանին եւ գոհունակություն հայտնելով արդյունավետ գործունեության համար, միաժամանակ, տեղեկացրել է զբաղեցրած պաշտոնից ազատելու որոշման մասին, առաջարկելով աշխատանքի անցնել որպես ԼՂՀ նախագահի խորհրդական: ԼՂՀ նախագահի այս քայլը բացատրվում է 2005¬ին սպասվող խորհրդարանական ընտրություններով՝ աննպատակահարմար նկատելով ինքնուրույն հանդես եկող կուսակցության անդամի ներկայությունը կառավարության կազմում: Նախագահը փորձում է ստեղծել այն տպավորությունը, թե նախարարի ազատումը հետեւանք էր իր նախորդ օրերի ելույթի: Իրականում Ա.Ղուկասյանին հանգիստ չի տվել տեղական ինքնակառավարման մարմինների անցած ընտրություններում Դաշնակցության եւ ժողովրդավարական այլ ուժերի ձեռք բերած համեմատական հաջողությունը: Նա լուրջ մտահոգություն է ապրում առաջիկա խորհրդարանական ընտրությունների նախօրյակին: Արմեն Սարգսյանի խորհրդական աշխատելու առաջարկը մերժվել է ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեի կողմից: Հայրենակիցներ, վերջին տարիներին ԼՂՀ նախագահի եւ ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեի միջեւ հաստատվել էր համագործակցություն: Դաշնակցությունը միշտ չէ, որ համաձայն է եղել Ա. Ղուկասյանի վարած ներքին քաղաքականությանը, սակայն գործակցության ձեռք է մեկնել՝ ելնելով նախ եւ առաջ Արցախի ժողովրդի, նորանկախ Արցախի շահերից: ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեն համոզված էր, որ կարող է օգտակար լինել հանրապետության իշխանությանը, երբեմն էլ իր խորհուրդներով զերծ պահել նախագահին՝ ոչ երկար մտածված քայլերից: Ցավով պետք է արձանագրել, որ կարեւոր այս հանգրվանում ԼՂՀ ղեկը ստանձնած անձը չկարողացավ ըմբռնել իր առաքելության իմաստը եւ լինել համապատասխան բարձրության վրա: Նա չկարողացավ դառնալ միասնականության, համերաշխության խորհրդանիշ: Իր այդ քայլով նախագահը Արցախի առաջատար քաղաքական ուժին՝ Դաշնակցությանը, փաստորեն, մղում է ընդդիմության: Չի գիտակցվում նաեւ Արցախի ազատ, օրինական եւ ժողովրդավար ընտրությունների ներքին եւ միջազգային արժեքը: Մեկ անգամ եւս հավաստելով Դաշնակցության դիրքորոշումը ԼՂՀ ինքնորոշման միջազգային ճանաչման, Արցախի կայունության, պետականության ամրապնդման եւ տնտեսական բարգավաճման հարցերում, ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական Կոմիտեն որոշել է. Ի պատասխան ՀՅԴ-ի դեմ ԼՂՀ նախագահի իրականացրած քաղաքական քայլի, հետ կանչել գործադիր իշխանության մեջ ՀՅԴ ներկայացուցիչներին: Այս պահին նպատակահարմար չնկատելով հարաբերությունների խզումը՝ պահպանել ԼՂՀ նախագահին կից Անվտանգության խորհրդում ունեցած ՀՅԴ ներկայացուցչին: Կենտրոնական Կոմիտեի այս քայլը ինքնանպատակ չէ եւ Անվտանգության խորհրդում մեր ներկայությունը հասկանալի պատճառներով համարում ենք օրինաչափ: Հարաբերությունների հետագա հավելյալ անցանկալի զարգացման դեպքում պատասխանատվությունն ընկնում է ԼՂՀ նախագահ Ա.Ղուկասյանի վրա:
ՀՅԴ
Արցախի
Կենտրոնական Կոմիտե
ՊԱՇՏՈՆԱԿԱՆ ԼՂՀ նախագահ Արկադի Ղուկասյանը ստորագրել է «Դատական ակտերի հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության մասին», «Ջրօգտագործողների ընկերությունների եւ ջրօգտագործողների ընկերությունների միությունների մասին», ինչպես նաեւ «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության օրենքների, այլ նորմատիվ իրավական ակտերի հրապարակման եւ ուժի մեջ մտնելու կարգի մասին» ԼՂՀ օրենքում փոփոխություններ եւ լրացումներ կատարելու մասին» օրենքները: ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀԻՆ ԱՌԸՆԹԵՐ ՏԵՂԵԿԱՏՎՈՒԹՅԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐ ՎԱՐՉՈՒԹՅՈՒՆ
ԲԱՑ ՆԱՄԱԿ ԼՂՀ ՆԱԽԱԳԱՀ Ա. ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԻՆ Պարոն նախագահ Մենք՝ Արցախյան պատերազմի վետերաններս, լսելով ԼՂՀ պաշտպանության փոխնախարար, գեներալ-մայոր Վիտալի Բալասանյանի պաշտոնազրկման լուրը, մեր անհանգստությունն ու վրդովմունքն ենք հայտնում: Ծանոթ լինելով ԼՂՀ ՊԲ բարձր հրամանատարական կազմին, մասնավորապես գեներալներին, առանց որեւէ չափազանցության կարող ենք ասել, որ ամենամարտական տրամադրված գեներալը հենց Վ. Բալասանյանն է: Մի քանի ամիս առաջ, երբ ՊԲ շտաբի պետ Մ. Հակոբյանը հրապարակայնորեն արտահայտվեց բանակի կողմից ազատագրված տարածքները հանձնելու մասին, մենք Ձեզանից ակնկալեցինք համարժեք պատասխան, սակայն, ցավոք սրտի, Դուք լռություն պահպանեցիք: Հույս ունենք գոնե այս անգամ բացատրություն լսել Ձեզանից, քանի որ խոսքը գնում է մեր Գոյամարտի հայտնի դեմքերից մեկի՝ Վ. Բալասանյանի պաշտոնանկության մասին: Մեզ անհանգստացնում է մի այլ հանգամանք եւս. մեր զինծառայող ընկերների ու հարազատների հետ ամենօրյա շփումներից տպավորություն ունենք, որ օր-օրի կորչում է երբեմնի հաղթական բանակի մարտունակությունը, ինչի նկատմամբ չենք կարող անտարբեր մնալ: Իսկ հարգարժան պաշտպանության նախարար Սեյրան Օհանյանը բանակի մարտունակության բարձրացման ուղղությամբ քայլեր ձեռնարկելու փոխարեն նախընտրում է երկրի ռազմական ներուժի մասին բարձր ամբիոններից ճառեր արտասանելու ոճը: Մի խումբ վետերաններ Ստեփանակերտի մամուլի ակումբը խորապես ցավակցում է լրագրող Վահրամ Աղաջանյանին՝ սիրելի հոր՝ Գևորգի մահվան կապակցությամբ:
Խորհրդարանական հանձնաժողովի նախագահի կարծիքով՝ մեր երկրին անհրաժեշտ է դատաիրավական բարեփոխումների եւս մեկ փուլ Ազգային Ժողովի վերջին նիստերից մեկում առաջին ընթերցմամբ ընդունվեց «Մարդու իրավունքների պաշտպանի մասին» օրենքի նախագիծը: Այսուհետ մեր երկրում եւս կգործի օմբուդսմենի ինստիտուտը, իսկ դա նշանակում է, որ յուրաքանչյուր քաղաքացի իր իրավունքների եւ ազատությունների պաշտպանության համար, օրենքով սահմանված հիմքերով եւ կարգով, կարող է ստանալ մարդու իրավունքների պաշտպանի աջակցությունը: Խորհրդարանը նախագիծն ընդունել է՝ առաջնորդվելով միջազգային չափանիշներով: Օրենքի նախագծի հեղինակ՝ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների, միջխորհրդարանական կապերի եւ լրատվության հանձնաժողովի նախագահ Վահրամ Աթանեսյանը նշեց, որ նպատակահարմար են գտել այն ընդունել առաջին ընթերցմամբ, քանի որ պատգամավորները հիմնականում իրենց ուշադրությունը կենտրոնացրել էին Ընտրական օրենսգրքի վրա: Նախագծի հեղինակը տարօրինակ է համարում այն երեւույթը, որ թե° պատգամավորները եւ թե° խմբակցությունները, մեղմ ասած, անտարբեր վերաբերվեցին նման կարեւորություն ունեցող օրինագծին: Առ այսօր ոչ մի առաջարկություն չի ներկայացվել ո°չ գլխադասային հանձնաժողովին, ո°չ էլ նախագծի հեղինակին: Ամենայն հավանականությամբ, հաջորդ՝ տասերորդ նստաշրջանի առաջին լիագումար նիստերից մեկում այն կընդունվի երկրորդ ընթերցմամբ եւ լրիվությամբ: Գնահատելով օրենքի նշանակությունը երկրի ներքին եւ արտաքին կյանքում, հանձնաժողովի նախագահն ընդգծեց, որ մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի առկայությունը կամ բացակայությունը բնութագրում է տվյալ պետության ժողովրդավարական կամ ոչ ժողովրդավարական լինելը: Օմբուդսմենի ինստիտուտի հիմնադրումը, նրա խոսքերով, մի փոքր կթեթեւացնի նաեւ իշխանությունների բեռը, որովհետեւ եթե չկա մարդու իրավունքների պաշտպան, ապա քաղաքացիները դիմում են պետական իշխանության մարմիններին, իսկ դրանք սովորաբար չեն կարողանում լիարժեքորեն բավարարել մարդկանց հետաքրքրությունները, ինչպես նաեւ լիարժեքորեն չեն պաշտպանում նրանց իրավունքները: Օրենքի նախագծով՝ մարդու իրավունքների պաշտպանի աշխատավարձը պետք է հավասարեցվի գերագույն դատարանի նախագահի աշխատավարձին, նկատի ունենալով, որ ՀՀ-ում այն հավասարեցված է Սահմանադրական դատարանի նախագահի աշխատավարձին: Օմբուդսմենին եւ նրա աշխատակազմին հատկացվելիք գումարների առնչությամբ հանձնաժողովի նախագահը նշեց, որ եղել են դժգոհություններ, որոնց հեղինակները վկայակոչել են երկրի սոցիալական ոչ այնքան բարվոք վիճակը: Սակայն, Վ. Աթանեսյանի համոզմամբ, այդ գումարը կփոխհատուցվի: Նախեւառաջ նրանով, որ մեր քաղաքացիները հնարավորություն կունենան արտահայտելու իրենց մտահոգությունները, երկրորդ՝ նրանք կունենան իրենց իրավունքները պաշտպանող՝ պետությունից անկախ մարմին: Բացի այդ ամենից՝ մարդու իրավունքների պաշտպանը հնարավորություն կունենա կատարելու իրավիճակի վերաբերյալ անկախ վերլուծություններ եւ օրենքով սահմանված կարգով իր տարեկան հաշվետվությունը կներկայացնի ԱԺ-ին, հանրապետության նախագահին, զանգվածային լրատվության միջոցներին: Արդյունքում՝ երկրում տիրող պատկերն ակնառու կլինի իշխանությունների, հասարակության եւ քաղաքական ուժերի համար, իսկ դրանով մեր երկրի հեղինակությունը միայն կբարձրանա: Հանձնաժողովի նախագահի գնահատականն արձանագրելով՝ փորձեցինք վկայակոչել մեր երկրի այսօրվա իրողությունները, եւ զրույցը շարունակել այս հարթությունում: Փաստ է, որ մեզ մոտ դատական իշխանությունը կախված է գործադիրից, իսկ նման պայմաններում կարելի է ակնկալել նույնքան անկախ մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտ: Մինչդեռ քաղաքակիրթ աշխարհում, որի օրենքները ցանկանում ենք կիրառել մեզ մոտ, գոյություն ունի անկախ դատարան, դրա կողքին նաեւ՝ օմբուդսմենի ինստիտուտ: Վ. Աթանեսյանը չհամաձայնեց այն մտքին, որ մենք չունենք գործադիր իշխանությունից անկախ դատարան: «Այլ բան է, որ մենք չունենք լիովին անկախ դատարան,- ասաց նա:- Անկեղծորեն ասեմ՝ ես ինքս հիացած չեմ մեր դատարանների գործունեությամբ, բայց, այնուամենայնիվ, դրանք գործադիր իշխանության կցորդ չեն»: Նա գտնում է, որ վերջին տարիներին հանրապետությունում իրականացված դատական բարեփոխումները թերի են, ուրեմն՝ անհրաժեշտ է դատաիրավական բարեփոխումների եւս մեկ փուլ: Թե ինչպես դրան կվերաբերվեն ներկա եւ ապագա խորհրդարանը, երկրի քաղաքական ուժերը, հավանաբար, ցույց կտա ժամանակը: Ի տարբերություն հայաստանյան փորձի՝ այստեղ մարդու իրավունքների պաշտպանը, համաձայն օրենքի նախագծի, կնշանակվի ԱԺ-ի կողմից: Մեր զրուցակիցը համոզմունք հայտնեց, որ օրենքն այդ տեսքով էլ ընդունվելու եւ ուժի մեջ է մտնելու: Միջազգային պրակտիկան ենթադրում է խորհրդարանի կողմից լիազորված մարդու իրավունքների պաշտպան, իսկ խորհրդարանը, լինելով բազմակուսակցական մարմին, չի կարող իրեն թույլ տալ որեւէ վերապահում կամ կողմնակալություն: Վ. Աթանեսյանը մատնանշեց ՀՀ-ում առաջացած բացասական այն մեծ հակազդեցությունը, որը կապված էր օմբուդսմենի նշանակման հետ: Հանրությանն ոչ այնքան ընդունելի էր նախագահի կողմից նշանակումը, ինչից հետեւություններ արվեցին մեզ մոտ: Հանձնաժողովի նախագահը որոշակի մտավախություն հայտնեց կադրային խնդրի առնչությամբ: «Անկախությունից ի վեր,- շեշտեց նա,- մինչ այսօր հանրապետությունում չունենք, գոնե իմ տպավորությամբ, այնպիսի վառ անհատականություն, որը եղել է իրավապաշտպան»: Հասարակական այս ինստիտուտը, նրա կարծիքով, մեզանում կայացած չէ: Բայց, միեւնույն ժամանակ, նախագծի հեղինակն անընդունելի է համարում ԱԺ-ում շրջանառվող այն տեսակետը, ըստ որի՝ մեզանում ընդհանրապես կադրեր չկան, «անհրաժեշտ է հիմնադրել ինստիտուտը, առկա կադրային ռեսուրսի շրջանակներում գտնել այդ պահանջները եւ հասարակական հետաքրքրությունները որոշակիորեն բավարարող, հասարակության մեջ հեղինակություն վայելող անձնավորություն, հնարավորություն տալ, որպեսզի այդ անձնավորությունը ե°ւ քաղաքացիների իրավունքները պաշտպանի, ե°ւ ինքնակատարելագործման միջոցով հասնի ինստիտուտի կայացմանը»: Ի պատասխան մեր այն հարցի, թե ինչպես է վերաբերվում արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովը ԼՂՀ-ում մարդու իրավունքների պաշտպանի ինստիտուտի ձեւավորման առնչությամբ Ադրբեջանի կողմից բարձրացրած աղմուկին, Վ. Աթանեսյանն ասաց՝ մարդու իրավունքների պաշտպանության խնդիրը տարածքների, քաղաքական համակարգերի, քաղաքական ռեժիմների հետ ոչ մի կապ չունի: Մարդու իրավունքները պետք է պաշտպանված լինեն աշխարհի ցանկացած կետում: Եթե մեր երկիրը միջազգայնորեն ճանաչված երկիր չէ, ապա դա չի նշանակում, թե մեր քաղաքացիները չպիտի պաշտպանված լինեն: Նրա խոսքերով՝ այլ խնդիր է, որ Ադրբեջանի իշխանություններին թվում է, թե մեր հանրապետությունում ժողովրդավարացման, քաղաքացիական հասարակության կառուցման առումով ցանկացած քայլ ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչումը մոտեցնում է: Եվ զարմանալի է, որ մեր երկրում օմբուդսմենի ինստիտուտի հիմնադրման առնչությամբ հատուկ հայտարարությամբ հանդես է եկել Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարությունը: Նրանք ավելի շատ պետք է մտահոգված լինեն իրենց երկրի ժողովրդավարացման խնդրով:
ընդվզում ՀԱՆՑԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՉ ՄԻ ԴԵՊՔՈՒՄ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԷ ԱՐԴԱՐԱՑՆԵԼ «Դեմո»-ի նախորդ համարներից մեկում «Բացահայտում» խորագրի տակ պարզ ներկայացրել էի կառավարության կողմից կատարված մի գործարք, որտեղ կոռուպցիայի ակնհայտ դեպք է արձանագրվել, և քանի որ մասնակիցները մեկից ավելին են, ուստի, հաշվի առնելով պաշտոնների բարձրաստիճան լինելու հանգամանքը, նաև մաֆիոզի անվանեցի: Ի՞նչ է կատարվել դրանից հետո: Փաստորեն տողերիս հեղինակը ստորագրել է վերոհիշյալ նյութը և վերջում նշել, որ պատրաստ է փաստեր ներկայացնել նաև այլ բնագավառներում իշխանության բարձրագույն մարմինների կողմից կատարված հանցագործությունների մասին, խախտումները ներկայացնելով հանրության ուշադրությանը: Հատուկ ընդգծում եմ՝ «ուշադրությանը», քանի որ, որպես մի քաղաքացի, ոչ թե շատ գիտեմ կամ միայն ես գիտեմ այդ ամենի մասին, այլ ողջ ժողովուրդը գիտի, պարզապես կոչ էի արել ուշադրություն դարձնել այդ ամենին, որպեսզի վերջապես գնահատական տրվի մեր երկրի իշխանություններին: Ամենատարրական իսկ տրամաբանությունը հուշում է. եթե հոդվածագիրը զրպարտում է (ինչպես նախկին գյուղնախարարն է իր պատասխան հոդվածում որպես զրպարտություն որակել գրածս), ապա դա լուրջ պատասխանատվության հարց է: Զրպարտել գյուղնախարարին՝ երկրի գյուղատնտեսական քաղաքականությունն իրականացնողին, կասկածի տակ առնել վարչապետին ու նույնիսկ երկրի նախագահին, իհարկե՝ լուրջ պատասխանատվության հարց է: Ուստի հարց է ծագում՝ որտե՞ղ է օրենքը, որտե՞ղ է դատախազությունը: Նախկին գյուղնախարարն իր խելացի, փորձառու մասնագետների օգնությամբ արդարանալու պատրվակով փորձում է համոզել ընթերցողներին, որ հոդվածագիրը մասնագետ չէ: Զարմանալի տրամաբանություն է՝ ուրեմն եթե քաղաքացիներս, ժողովուրդը նրա մասնագետների փորձն ու գիտելիքները չունենք, ապա իրավունք չունենք նույնիսկ քննարկել առկա հանցագործությունները: Արդյո՞ք այդպես է մտածում հանրապետության դատախազությունն ու օրենքի երաշխավոր հանդիսացող նախագահը: Թողնում եմ ընթերցողի եզրակացությանը: Սակայն տրամաբանությունը շարունակում է հուշել, որ կոռումպացված քաղաքաշինության նախարարությունը, իմ հոդվածը կարդալով, հավանաբար հասկացել է, որ հետագա բացահայտումների մեջ ինքն էլ կարող է հայտնվել, ուստի շտապել է տեղեկացնել, որ իմ կողմից վաղուց կառուցված շինօբյեկտներից երկուսն իբր փլվել են: Կամ միգուցե նախկինում շինարարության և այլ գործերի պատրվակով ինձ բազմիցս հետապնդող և միշտ վերջում սխալ դուրս եկող, պատվիրատու և այդ հարցերով կապալառու դատախազությու՞նն է ներկայացրել այդ տվյալները: Ինձ համար դա չէ կարևորը: Կարևորն այն է, որ բարձրագույն իշխանության և կառավարության առավել կոռումպացված օղակները ստվերային ձևով կարծես թե միավորվում են: Թող պարադոքս չթվա, բայց այս երևույթն ինքնին հետաքրքիր և օգտակար է. չէ՞ որ միասին էլ հանրության առաջ բացահայտվում են: Ուզում եմ ուշադրություն դարձնել նաև հետևյալ հանգամանքի վրա: Հնարավոր է՝ ես մասնագետ չեմ, հնարավոր է՝ վատ շինարար եմ, հնարավոր է՝ որպես մարդ էլի թերություններ ունեմ: Բայց դա արդարացնո՞ւմ է նշածս անձանց կողմից կատարված հանցագործությունները: Տրամաբանությունը հուշում է, որ եթե զրպարտություն լիներ գրածս, ապա պարոն նախագահը չէր զլանա կրկին նպաստել գործի հարուցման իմ նկատմամբ: Նշանակում է, պարոնայք, ընդունել եք բոլորդ միասին, որ ձեզ միասին վերցրած ոչ թե զրպարտում, այլ մեղադրում եմ: Կարծում եմ, քաղաքակիրթ երկրներում նման փաստեր հրապարակելու պարագայում եթե դատախազությունը չի արձագանքում, ապա ԱԺ-ն պետք է որ արձագանքի: Պարզ ու շիտակ ասեմ հոդվածիս պատասխանողին՝ իսկապես որ զրպարտելը խիզախություն չէ, ավելին՝ տմարդություն է, իսկ ահա ձեզ բոլորիդ միասին փաստացի մեղադրելը խիզախություն է: Իսկ գիտե՞ք, թե որն է իմ խիզախության աղբյուրը: Թերթեք կենսագրությունս և կիմանաք: Հարցրեք ԼՂՀ ՊԲ և ՀՀ ՊՆ գեներալներից, անձամբ նախարարից, իմ մարտական ընկերներից (բայց ոչ ԼՂՀ նախագահից ու վարչապետից) և կիմանաք: Դրա ապացույցը նաև իմ պետական պարգևներն ու շքանշաններն են: Նաև գիտցեք բոլորդ միասին՝ մեր իսկ ու մեր կորցրած ընկերների արյունով ենք ստեղծել պետականությունն ու անկախությունը, և իրավունք չունենք այն հարմարեցնելու ձեզ իսկ ու ձեզ հարող շրջանակներին: Դուք բոլորդ այդպիսին եք, որովհետև չեք եղել մեր շարքերում, չեք տեսել մահվան դեմքը, իսկ աթոռներն էլ գրավել եք ոչ թե շարունակելու մեր գործը, այլ իշխելու մեզ վրա: Բայց այս մասին դեռ շատ առիթներ կունենանք խոսելու, իսկ հիմա շարունակենք խոսել իմ թվարկած ու չթվարկած մյուս հանցագործությունների համար պատասխանատվության մասին: 2004թ. դեկտեմբերի 16-ի իր ելույթում ևս անմեղ ձևանալով՝ պրն նախագահը շոու է սարքում դահլիճում, հրավիրելով ԼՂՀ պետական բոլոր այրերին ու վրդովվում՝ էս ի՞նչ օրի եք հասցրել խեղճ ժողովրդին, էս ի՞նչ օյիններ են խաղում, չեք թողնում ժողովուրդը շունչ քաշի: Իբր ոչ մի ղեկավար և նախարար չի կատարում իր պարտականությունները, դրա համար էլ խեղճ ժողովուրդը ստիպված է լինում դիմել անձամբ իրեն՝ նախագահին, իսկ ինքն էլ ստիպված զբաղվում է ժողովրդին հուզող բոլոր հարցերով: Այո, իրավացի է նախագահը, այդ ամենը կա, բայց ո՞վ է մեղավորը: Այո, ամենածայրամասային գյուղերից էլ իրենց հուզող ամենափոքր իսկ հարցերով դիմում են նախագահին: Իսկ ինչու՞ անմիջապես իրեն, այլ ոչ թե գյուղապետերին, բաժիններին, վարչակազմի ղեկավարին կամ նախարարներին: Որովհետև բոլոր արցախցիները գիտեն մի մարդու պես, որ այս «կոմպետենտ» պաշտոնյաներին օրենքով նախատեսված լիազորությունների հենց այդ մասերը նրանցից վերցված է նույն նախագահի կողմից: Գիտենք բոլորս, որ նախագահը միայն իրեն է վերապահել հարցեր լուծելու իրավունքը, դրա համար էլ դիմում են իրեն: Իհարկե, իրավացի է պրն նախագահը, երբ քննադատում է, բայց համարձակորեն քննադատում է, որովհետև քաջ գիտի, որ ոչ մի նախարար, վարչակազմի ղեկավար կամ գյուղապետ այդ դահլիճում չէր հարցնի. «Ախր, թողնու՞մ եք, որ աշխատենք մեր լիազորությունների, իրավունքների ու պարտականությունների շրջանակներում, թողնո՞ւմ եք զարգանա համայնքի ղեկավարի ինստիտուտը»: Ափսոս, որ նախաամանորյա այդ շոուին ականատես եղած արցախցի հեռուստադիտողները հնարավորություն չունեցան դիմելու նախագահին, թե չէ, համոզված եմ, անպայման կհարցնեին՝ «Էդ բոլորը ճիշտ եք ասում, բայց 7 տարի ղեկավարելուց հետո՞ եք այդ ամենը տեսնում: Էդ նախարարները, որ վատ են աշխատում, բա ինչու՞ վարչապետին չեք հանում աշխատանքից: Կամ էլ՝ եթե նախարարները վատ են աշխատում, ապա ինչու՞ հրաժեշտին շնորհակալություն եք հայտնում լավ աշխատանքի համար ու մեկ ուրիշ, հաճախ ավելի բարձր տեղ նշանակում: Ի՞նչ է, կարո՞ղ է «կարմուշկայի» կարգն է: Ի՞նչ իմաստ ունի նման էժանագին հեղինակություն ձեռք բերել»: Ցավով եմ նշում «էժանագինը» ու հարկադրված, քանի որ նույն գործելակերպը շարունակվում է: Դատեցեք ինքներդ. ԱԺ պատգամավոր, ՀՅԴ խմբակցության անդամ Ալբերտ Համբարձումյանը խորհրդարանական ամբիոնից դատապարտում է ավտոկայանը քաղաքից դուրս բերելու մասին կառավարության որոշումը: Պատգամավորի հայտարարությունից երևում էր, որ ոտնձգություն է կատարվել ժողովրդի հանդեպ: Հին ավտոկայանը շատ էր հարմար բնակչության համար: Երևի կառավարության աչքին շատ է երևացել այդ հարմարությունը, ուստի որոշել է տանել մեկ այլ տեղ, որպեսզի ժողովուրդն իրեն շատ չերևակայի: Բայց պատգամավորի հայտարարությունից 20 րոպե անց, նախագահը՝ տեսնելով, որ հարցը հասարակական հնչեղություն է ստանում, անմիջապես հեռուստատեսության միջոցով «կապի մեջ է մտնում» սեփական ժողովրդի հետ ու արդարանում, իբր ինքը տեղյակ չէր, հենց նոր է իմացել, իմանալուց էլ անմիջապես «հետ է բերում» ավտոկայանը: Իհարկե, հընթացս արգելելով հեռուստատեսությամբ այդ օրերին լուսաբանել պատգամավորի հայտարարությունը: Դարձյալ բազմաթիվ հարցեր մնացին օդում: Ինչպե՞ս կարող էր նա տեղյակ չլինել ավտոկայանը վաճառելուն, երբ ինքն է անձամբ պայմանավորվել սփյուռքահայ ներդրողի հետ: Այդ դեպքում՝ ո՞վ է վաճառել: Թե՞ զոռով են գնել: Այս պարագայում մեղավորներ չգտնվեցին՝ կառավարությունը կրկին չոր դուրս եկավ ջրից: Ինչպես միշտ: Սա ընդամենը մի դեպք է, բայց կարելի է տասնյակ օրինակներ բերել ու ապացուցել, որ նախագահի ելույթը մարդկանց աչքերին թոզ փչելու փորձ էր, և՝ ընդամենը: Եւ սա, հուսով եմ, շատերն են հասկանում: Իսկ նախագահն էլ իր հերթին պիտի հասկանա, որ մինչև չհրաժարվի իր շրջապատի մի շարք կոռումպացված տարրերից (բոլորը գիտեն, թե ում մասին է խոսքը), ոչ ոք նրան չի հավատալու: Այսպես թե այնպես, նախագահի ելույթի գնահատականը թողնենք հանրության ու դահլիճում ներկա գտնվածների դատին: Ի դեպ, դահլիճի մասին: Նախագահի մերձավորագույն շրջապատը ելույթը բնորոշեց որպես երկրի հետագա զարգացման ծրագիր: Խելացի էր դահլիճը, որ չողջունեց նման «ծրագիրը»: Վահան ԲԱԴԱՍՅԱՆ
ՊԱՐԶԱՊԵՍ ԱՆՀԱՎԱՏԱԼԻ Է ՈՒ ԱՄՈԹԱԼԻ Ամանորի նախօրյակին հեռուստաէկրանին տեսա հարգարժան վիրաբույժ Փարավոն Ադամյանին ու լսեցի եթերում հնչած նրա արդարացի խոսքը: Ինձ համար պարզապես անհավատալի և նվաստացուցիչ է այն, ինչ հնչեց իմ երկրում հայտնի վիրաբույժի շուրթերից. «Բժիշկների աշխատավարձը 26-ի հազարից կդառնա 36, բարձրացրել են ... Մենք ամեն ջանք գործադրում ենք, որպեսզի բուժենք մեր հիվանդներին, նրանց վերադարձնենք առողջ կյանք, մեր պետությունն էլ պետք է հասկանա, որ բժիշկն էլ պիտի հնարավորություն ունենա արժանավայել ապրելու, նորմալ սնվելու, ինչպես առևտրականը և մյուսները»: Ահա թե ինչ: Յոթ տարի «գիտության» գրանիտը կրծած մարդը, վաղուց արդեն հմուտ վիրաբույժ, ամեն օր վիրահատական դանակը ձեռքին՝ չափազանց պատասխանատու և բարդ իր աշխատանքի դիմաց ստանա 26 կամ 36 հազար դրամ, իսկ պետական ապարատի մանր ու մեծ, պարապ-սարապ չինովնիկները՝ 70, 90, 180 հազար դրամ, տեխաշխատողներն էլ՝ 25 հազար, որը հավասար է վիրաբույժի աշխատավարձին: Այս ամենի անունը անբարոյականություն է, սիրելի հայրենակիցներ: Ի՞նչ սոցիալական արդարության մասին կարող է խոսք լինել, երբ ուղեղում ոչ մի կերպ չտեղավորվող, աղաղակող ու անհեթեթ անարդարություն է թույլ տրվում պետության կողմից, ի՞նչ տրամաբանությամբ ու իրավունքով է ետին պլան մղվում ժողովրդի բժիշկը, որը հասարակության ամենակարևոր անդամն է և որին ձեռքերի վրա պետք է պահել: Աննախադեպ բարձրացվել է իրավապահ մարմիններում աշխատողների աշխատավարձի չափը՝ այն պատճառաբանությամբ, թե կաշառակերությունը կանխելու հարմար միջոց է դա: Իսկ չէ՞ որ կաշառակերությունը միայն այդ բնագավառի մենաշնորհ չէ: Մի՞թե կաշառք չեն վերցնում բժիշկը, դասախոսը և մյուսները: Դա, պարզապես, անհեթեթություն է: Եվ ո՞վ ունի մեղադրելու իրավունք ընդամենը 26 կամ թեկուզ 36 000 դրամ աշխատավարձ ստացող բժիշկին, երբ նա հիվանդից՝ իր կատարած ոչ դյուրին աշխատանքի համար վարձ է պահանջում, մանավանդ որ նրա հիվանդը կարող է լինել խոշոր սեփականատեր... Հասարակական կյանքում տեղ գտած ցանկացած արատ իր միջավայրի ծնունդն է: Անօրինությունը կանխելու համար նախ օրինական միջավայր պետք է ստեղծել: Աղաղակող անօրինություն է ժողովրդին 26 կամ 36 հազար դրամ աշխատավարձ սահմանելը, իսկ պետական չինովնիկին կամ՝ գռփելու գործում վաղուց արհեստավարժ իրավապահ մարմիններին՝ 180, 200, 300 հազար: Մեղմ ասած, սա հանցագործություն է, նման փաստերի առկայության դեպքում պարզապես անհեթեթ է խոսել օրինականության ու արդարության մասին: Սոցիալական նման անթույլատրելի բևեռացում չպետք է թույլ տար մեր նորանկախ պետությունը: Մասնագիտական որակավորում ունեցող մեր բժիշկների ու մանկավարժների աշխատավարձն առնվազն 300 դոլարից ցածր չպիտի լինի, իսկ կենսաթոշակների նվազագույն չափը գոնե 30-40 հազարի պիտի հասցնել, որպեսզի արդարության ու օրինապահության մասին ասվող խոսքերը չհնչեն որպես դատարկ կրակոցներ... Սիլվա ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
տնտեսական ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ 2004 ԹՎԱԿԱՆԻՆ. ՆԱԽՆԱԿԱՆ ԳՆԱՀԱՏԱԿԱՆ 2004թ. թվականին, ինչպես եւ նախորդ երկու տարիներին, Հայաստանի տնտեսությունը աճի լավ տեմպ ցուցաբերեց: Տասնմեկ ամսվա արդյունքներով, համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ) աճը կազմել է 10 տոկոս, ու դժվար թե դեկտեմբերը զգալիորեն փոխի այդ բարձր ցուցանիշը1: Այնպես որ, շատ հավանական է, որ երրորդ տարին անընդմեջ, Հայաստանի տնտեսական աճն արտահայտվի երկնիշ թվերով (2002թ. եղել է 13.4%, 2003թ.՝ 13.6%): Ընդհանուր կարծիք կա, որ սա առաջին հերթին արդյունքն է այն տնտեսական բարեփոխումների, որ այս երկրում սկսվել են ավելի քան տասը տարի առաջ, ու ի վերջո, ձեւավորել նախկին Խորհրդային Միության տարածքի առավել լավ բարեփոխված տնտեսություններից մեկը: Նշելով այս դրական հանգամանքը, փորձենք առանձնացնել 2004թ. դիտված առանձնահատկությունները, ու կանխատեսել, թե դրանք ինչ կարող են բերել գալիք տարիներին: Երկրի կառուցում Կառավարությունը ունի երկու լծակ, որոնցով կարող է խթանել տնտեսական աճը, հնարավորություն տալ գործարարներին արդյունավետ աշխատել: Դրանցից մեկը բարենպաստ հարկային եւ մաքսային ռեժիմի ստեղծումն է: Ինչպես կասվի ստորեւ, այդ ռեժիմը, հեղինակավոր արտասահմանյան փորձագետների կարծիքով, նույնիսկ «չափազանց բարենպաստ է»: Երկրորդ լծակը այն է, ինչ մասնագիտական լեզվով կոչվում է «ենթակառուցվածքների բարելավում», իսկ ավելի մատչելի անվանումը հետեւյալն է՝ «երկրի կառուցում»: Իրոք, գործարարը չի ցանկանա գալ այն երկիրը, որտեղ դժվարամատչելի են էլեկտրականությունն ու ջուրը, չկան լավ ճանապարհներ ու հեռախոսային կապ: Այս ուղղությամբ Հայաստանի կառավարությունները մեծ աշխատանք են տարել սկսած 1995 թվականից, երբ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության գոտում հաստատվեց կայուն հրադադար: Այդ աշխատանքների արդյունքում նախկին խորհրդային հանրապետության՝ հնացած ու պատերազմից լրացուցիչ տուժած ենթակառուցվածքները զգալիորեն բարելավվեցին (գոնե՝ համեմատած մեր հարեւան երկրների հետ): Հատկապես մեծ հաջողություն բերեցին 2002-2003 թվականները, երբ ամերիկահայ մեծահարուստ Քըրք Քրքորյանի «Լինսի» հիմնադրամի տրամադրած միջոցներով վերանորոգվեց մի քանի հարյուր կիլոմետր ավտոճանապարհ, ու նաեւ՝ Երեւանի կենտրոնը: 2004 թվականին «Լինսի» հիմնադրամից նոր միջոցներ չտրամադրվեցին (թեեւ, կառավարությունը դրա հույսն ուներ), սակայն «երկրի կառուցումը» շարունակվում էր: Այս տարի գործարկվեցին մի քանի տեղական նշանակության ճանապարհներ, կառուցվեցին բազմաթիվ նոր տներ Սպիտակի երկրաշարժի գոտում, շարունակվում էին ջրամբարների եւ ոռոգման ցանցերի վաղուց սկսված վերականգնումը, Երեւանի մի զգալի մասում ապահովվեց կայուն ջրամատակարարում, ինչը չի եղել նույնիսկ խորհրդային տարիներին: Առավել կարեւոր է այն, որ տարվա վերջում սկսեց կառուցվել մի շատ կարեւոր հաղորդակցության ուղի՝ Իրան-Հայաստան գազատարը: Այս գազատարը պետք է ավարտվի 2007թ. հունվարին, նրա շնորհիվ կլուծվեն մի քանի սկզբունքային խնդրիներ. ա) Հայաստանը կունենա երկրորդ գազամուղ, եւ Ռուսաստանն այլեւս չի լինի նրա համար բնական գազի միակ աղբյուրը, բ) Այդ գազի շնորհիվ Հայաստանը կավելացնի էլեկտրական էներգիայի արտադրությունը եւ կսկսի ավելի շատ էներգիա արտահանել իր հարեւան երկրները, առաջին հերթին՝ Իրան: Արդեն այս տարի ավարտվեց Իրան-Հայաստան նոր բարձրավոլտ հաղորդագծի կառուցումը, եւս մի գիծ կկառուցվի մոտակա տարիներին: Ներդրումներ 2004 թվականը դարձավ Հայաստանում օտարերկրյա ներդրումների հերթական աճի տարի: Եթե նախորդ տարի այդ գումարը կազմում էր 230 մլն ԱՄՆ դոլար, ապա այս տարի այդ թիվը գերազանցել է 250 մլն դոլարը: Այս գումարը, ինչ խոսք, համեստ է, եթե համեմատվի այնպիսի հարեւանների հետ, ինչպիսին է, օրինակ, նավթով հարուստ Ադրբեջանը: Սակայն Հայաստանն ունի մի կարեւոր առավելություն՝ ներդրումները կատարվում են տնտեսության տարբեր ոլորտներում հավասարաչափ: Այդ թվում՝ հեռախոսակապի, հանքարդյունաբերության, ֆինանսական (բանկային), տեղեկատվական տեխնոլոգիաներ եւ այլն: Ներդրումային ծրագրերի շարքում, անշուշտ, առանձնանում է Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատի մասնավորեցման գործարքը, որը կնքվեց այս տարի դեկտեմբերի 14-ին: Այս գործարքի կարեւորությունը միայն այն չէր, որ սա Հայաստանում երկրորդ խոշորագույն նմանօրինակ գործարքն էր 1997 թվականից ի վեր, երբ «ԱրմենՏել» հեռախոսային ընկերությունը վաճառվեց հունական OTE-ին: Զանգեզուրի գործարքը, որի հիմանական գնորդը գերմանական Chronimet ընկերությունն է, մի քանի ուշագրավ առանձնահատկություններ ունի. ա) սա հայ-գերմանական ամենախոշոր գործարքն է, բ) գործարքը ֆինանսավորվել է գերմանական խոշոր բանկերի սինդիկատի կողմից, սինդիկատը գլխավորում է Deusche Bank-ը. գ) 132 մլն դոլար արժեքով առուվաճառքի գործարքից հետո գերմանական կողմը մտադիր է Հայաստանում ներդնել եւս ոչ պակաս քան 150 մլն դոլար, ստեղծելով նոր գործարաններ ու նորացնելով եղած հները: Արդյունքում Հայաստանը կսկսի արտադրել եւ արտահանել ոչ թե մոլիբդենի խտանյութ (կոնցենտրատ), ինչպես այժմ, այլ մաքուր մոլիբդեն: Դա նշանակում է, որ արդյունաբերությունը երկրում նոր զարկ կստանա: Արժե հիշատակել Chronimet ընկերության նախագահ Գյունտեր Պիրավսկու (Guenther Pirawski) հայտարարությունը Երեւանում, ստորագրման արարողության ժամանակ. «Մեր ընկերությունը Հայաստանում աշխատում է արդեն յոթ տարի եւ շատ գոհ է այստեղի ներդրումային միջավայրից: Ես միշտ իմ գործընկերներին Գերմանիայում կոչ եմ անում համագործակցել Հայաստանի հետ»: Արդյունաբերությունը դանդաղել է Անցած տարվա տնտեսական արդյունքների շարքում եթե կա բացասական կամ առնվազն անհանգստացնող գործոն, ապա դա, առաջին հերթին, արդյունաբերության շատ փոքր աճն է: 11 ամսվա տվյալներով արդյունաբերության աճը կազմել է միայն 1.4 տոկոս, ուղիղ տասն անգամ պակաս, քան նախորդ տարում: Սա ունի մի քանի պատճառներ: Նախ՝ վերջին տարիներին Հայաստանի արդյունաբերական արտադրանքի արժեքի մեջ զգալի մաս էին կազմում ադամանդները: Սակայն, սկսած անցյալ տարվա վերջից, Ռուսաստանը, որը անմշակ ալմաստների խոշորագույն մատակարարն էր, կտրուկ փոխեց դրանց արտահանման կարգը՝ ի վնաս Հայաստանի, ինչի հետեւանքով ադամանդների արտադրությունը խիստ նվազեց: Երկրրորդ՝ նվազեց նաեւ քիմիայի ու մետաղագործության արտադրանքը, քանի որ տարվա մեծ մասը չէին աշխատում ալյումին արտադրող «Արմենալ» գործարանը (նրա սեփականատեր ռուսական ընկերությունը այնտեղ տեղադրում է նոր սարքավորում) եւ «Նաիրիտ» քիմիական խոշոր գործարանը, որը ոչ մի կերպ չի կարողանում գտնել համապատասխան ներդրող: Այս վերջին երկուսը, ամենայն հավանականությամբ կվերսկսեն արտադրությունը գալիք տարի: Ի լրումն, եկող տարի հավանաբար կվերագործարկվի նաեւ Հայաստանի երկրորդ խոշորագույն քիմիական ձեռնարկությունը՝ Վանաձորի (նախկին Կիրովական) քիմիական համալիրը, որով հետաքրքրվել է սլովակյան «Դիվիդենտ գրուպ» խումբը: Փոխարենը շարունակում է կայուն տեմպերով աճել սննդի արդյունաբերությունը, որը վաղուց արդեն դարձել է երկրի տնտեսության առաջատար ճյուղը, կարողացել է գրավել ներքին շուկայի մեծ մասը ու աստիճանաբար ավելացնում է արտահանումը, այդ թվում այնպիսի «դժվար» շուկաներ, ինչպիսիք են Եվրամիությունը եւ Ռուսաստանը: Զբոսաշրջությունը և դոլարի անկումը Եթե հարցնեն Հայաստանի բնակիչներին՝ ո՞րն է տարվա առավել հիշվող տնտեսական իրադարձությունը, ապա նրանց մեծ մասը, առանց տատանվելու, կպատասխանի՝ դոլարի անկումը: Իրոք, այս տարի երկրում դիտվեց մի երեւույթ, որը նախկինում երբեք չէր դիտվել ու չէր էլ ակնկալվում՝ հայկական դրամի փոխարժեքը սկսեց բարձրանալ այլ երկրների արժույթների նկատմամբ: Սկսած 1994 թվականից, երբ Հայաստանի արժույթը՝ դրամը, սկսեց լիարժեք գործել (այն գործածության դրվեց 1993թ. նոյեմբերին), մեկ ամերիկյան դոլարի փոխարժեքը 400 դրամից բարձրացել էր մինչեւ 593 դրամ՝ 2003թ. մարտին: Դրանից հետո դոլարը սկսեց դանդաղորեն նահանջել, 2004թ. հունվարին հասնելով 563 դրամի: Սակայն երբ 2004 թվականին անկումն արագացավ (նոյեմբերին՝ 490 դրամ), երկրում մեծ անհանգստություն առաջացավ, հատկապես նրանց շրջանում, ովքեր նպաստներ էին ստանում արտերկրի իրենց հարազատներից: Ոչ պակաս տագնապի մեջ էին նաեւ այն գործարարները, ովքեր իրենց արտադրանքն արտահանում են: Բայց ՀՀ Կենտրոնական բանկը հրաժարվեց որեւէ կերպ միջամտել արժութային շուկային, պնդելով, որ տեղի ունեցածը երկրի տնտեսության բնականոն զարգացման արդյունքն է: Ելույթ ունենալով Ազգային ժողովի հատուկ նիստում, ԿԲ նախագահ Տիգրան Սարգսյանը հայտարարեց, որ դոլարի անկումը հետեւանքն է այն բանի, որ վերջին երկու տարում զգալիորեն ավելացել է դոլարի, եվրոյի ու ռուսական ռուբլու ներհոսքը Հայաստան: Դրա պատճառներն են. - ապրանքների արտահանման աճը (տարեկան ոչ պակաս, քան 15 տոկոս, իսկ 2003թ.՝ 34 տոկոս), - արտերկրից Հայաստանում բնակվող ազգականներին արվող փոխանցումների ավելացումը, - օտարերկրյա ներդրումների աճը. - տուրիստների հարաճուն ներհոսքը՝ վերջին տարիներին աճում էր տարեկան մոտ 20 տոկոսով: Կառավարությունը նույնպես պաշտպանեց Կենտրոնական բանկի տեսակետը, ըստ որի դրամի ամրացումը բնական երեւույթ է, եւ նրա արհեստական նվազեցումը կհարվածեր երկրի տնտեսությանը: Այս առիթով հիշատակենք վերջին տարիներին զբոսաշրջության իրոք որ տպավորիչ աճը: Հայաստան այցելող զբոսաշրջիկների մեծամասնությունը սփյուռքահայեր են: Նրանց գրավում են ոչ միայն իրենց պատմական հայրենիքը տեսնելու հնարավորությունը, այլեւ բազմաթիվ «համահայկական» միջոցառումները, որոնք կազմակերպվում են կառավարության մասնակցությամբ կամ հովանավորությամբ: Դրանց թվում են՝ «Համահայկական խաղերը», «Ոսկե ծիրան» համահայկական կինոփառատոնը, «Մեկ ազգ, մեկ մշակույթ» մշակութային փառատոնը եւ շատ ուրիշներ: Երկրում օր-օրի ավելացող մեծածավալ շինարարությունը (առաջին հերթին՝ Երեւանում), ոչ միայն նպաստում է զբոսաշրջիկների ներհոսքին, այլեւ պատճառ է դարձել, որ արտերկրի շատ հայեր սկսեն անշարժ գույք ձեռք բերել Հայաստանում: Տնտեսական աճը և աղքատությունը Վերը ասվածը իրական հիմք է ստեղծել, որ 2005 թվականին Հայաստանը դառնա ԱՊՀ երկրներից առաջինը, որը կգերազանցի ՀՆԱ-ի 1989 թվականի մակարդակը (դա վերջին տարին էր, երբ ԽՍՀՄ-ում տնտեսական աճ գրանցվեց): Սակայն այս տպավորիչ թվերը տպավորիչ են միայն առաջին հայացքից, այն ընթերցողների համար, որոնք չգիտեն, որ Հայաստանում բնակչության մոտ կեսը աղքատության եզրին է: Փորձագետներն արդարացիորեն նշում են, որ տնտեսության շարունակվող աճը (իսկ Հայաստանի տնտեսության աճը խորը անկումից հետո վերսկսվել է արդեն 1995 թվականին), դեռ անբավարար է արտացոլվում նրա բնակիչների կենսամակարդակի վրա: Անցած 2004 թվականը այս հարցում եւս բերեց հուսադրող նորություն: Հրապարակվեցին նախորդ՝ 2003 թվականին անցկացված բնակչության կենսամակարդակի հետազոտության արդյունքները2: Պարզվեց, որ 2003 թ. աղքատները կազմել են ողջ բնակչության 42.9 տոկոսը, մինչդեռ նախորդ՝ 2002թ. այդ թիվը 49.7 էր: Ավելի տպավորիչ է «ծայրահեղ աղքատ» որակվող մարդկանց ցուցանիշը (դրանք այն մարդիկ են, ում եկամուտները բավական չեն նվազագույն սնունդ ապահովելու համար): Եթե 2002 թվականին Հայաստանում ծայրահեղ աղքատ էր բնակչության 13.1 տոկոսը, ապա 2003-ին՝ 7.4-ը: Նման կտրուկ անկման հնարավորությունը կասկածի տակ դրեցին նույնիսկ կառավարության որոշ անդամներ, սակայն Համաշխարհային բանկը, որի հովանու տակ անցկացվել էին հետազոտությունները, հաստատեց դրանց հավաստիութունը: Հավաստելով այս դրական երեւույթը, մասնագետները նշում են նաեւ, որ Հայաստանը դեռ շատ ջանքեր պետք է գործադրի իր բնակիչների կենսամակարդակը բարելավելու համար: Մասնավորապես հիշատակվում է, որ կենսամակարդակի աճը բնորոշ է հիմնականում Երեւանին, եւ մասամբ՝ գյուղական վայրերին, մինչդեռ փոքր քաղաքներում աղքատության մակարդակը մնում է դեռ բարձր: Աղքատության նվազմանը նպաստել է ոչ միայն գործարար ակտիվության ակնհայտ աճը, այլ նաեւ պետության կողմից տրվող նպաստների ու պետական աշխատավարձերի ավելացումը: Իսկ այստեղ ի հայտ է գալիս Հայաստանի համար բնորոշ մեկ այլ հին «հիվանդություն»՝ հարկերի հավաքման անբավարար մակարդակը: Տարվա վերջում հրապարակված մի վերլուծության մեջ Արժույթի միջազգային հիմնադրամը (International Monetary Fund) ներկայացրեց այսպիսի մի գնահատական. Հայաստանի խոշորագույն հարկատուները տարեկան պետական բյուջե են մուծում մոտ 70 մլն ԱՄՆ-ի դոլարին համարժեք դրամ, մինչդեռ պետք է մուծեն մոտ երեք անգամ ավելի: Հենց սա է, ինչ կարելի է անվանել «չափազանց բարենպաստ» հարկային ռեժիմ - գործարարները չեն վճարում առաց այն էլ ոչ բարձր հարկերը: Կառավարությունը վաղուց արդեն իր կարեւորագույն նպատակների թվում նշում է հարկերի հավաքման մակարդակի բարձրացումը, այլ կերպ ասած, «ստվերային տնտեսության» դեմ պայքարը: Վերջին տարիներին այս ոլորտում եւս դիտվում է առաջընթաց՝ հարկերի հավաքման մակարդակը միշտ աճում է ավելի արագ, քան բուն տնտեսության աճն է, ինչը մասնավորապես թույլ տվեց 2003-2005թթ. ավելի քան երկու անգամ ավելացնել ուսուցիչների ու զինվորականների աշխատավարձերը: Նման աճ նախատեսված է նաեւ 2005թ. – ՀՆԱ-ի 7 տոկոս աճի պարագայում հարկերի հավաքումը պետք է ավելանա 14 տոկոսով: Տարեվերջին գործարարների հետ հանդիպման ժամանակ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանը հայտարարեց. «Այս հարցում ոչ մեկի նկատմամբ զիջում չի լինելու»: Եթե այդպես լինի, ապա կարելի է ակնկալել հարկերի հավաքման էլ ավելի բարձր աճ, ինչը կառավարությանը լրացուցիչ հնարավորություններ կընձեռի: Մնանք հուսով: Հ.Գ.- 1. Տարվա ամփոփ արդյունքները սպասվում են ոչ վաղ, քան 2005թ. հունվարի 20-ին: 2. Այդ հետազոտությունը անցկացվում է Ազգային վիճակագրական ծառայության կողմից ողջ տարվա ընթացքում, դրանից հետո անցնում է ավելի քան վեց ամիս, մինչեւ տվյալները մշակվում են ու հրապարակվում: Այդ է պատճառը, որ 2003թ. արդյունքները հրապարակվեցին միայն 2004թ. վերջում: Հարություն ԽԱՉԱՏՐՅԱՆ
լարվածություն ԻՇԽԱՆԱՓՈԽՈՒԹՅԱՆ ՄՈՌԱՑՎԱԾ ԷԹԻԿԱ Իշխանափոխություն ասելով՝ քաղաքագիտության մեջ հասկանում ենք իշխանության փոխանցումը նոր վարչակարգին, որ տեղի է ունենում ընտրությունների միջոցով, որոնք արտահայտում են ժողովրդի կամքը: Հետխորհրդային պետություններում կարծես երբևէ չեն էլ լսել իշխանափոխության քաղաքակիրթ ձևերի մասին: Միջինասիական երկրները անկախության ձեռքբերումից հետո անմիջապես դարձան ի շրջանն յուր` վերստին ապացուցելով, որ ամեն ազգ իր ճանապարհը պետք է անցնի անպայման, և որ հակառակ բոլշևիկյան հավաստիացումների և ամերիկյան հորդորների, ասիական արևելքը մնացել է ասիական արևելք. դրանք անմիջապես դեն նետեցին եվրոպական քաղաքակրթության շղարշը, դառնալով իրենց հին, փորձված արևելյան բռնապետական ձևերին` նրանց պարագայում խոսել կարելի է ոչ թե իշխանափոխության, այլ միմիայն իշխանաժառանգության մասին` իշխանափոխություն այնտեղ տեղի չի ունենում ընդհանրապես: Միջինասիական երկրների այդ կեցվածքը կարելի է բացատրել ավանդական և քաղաքակրթական հիմքերով. մինչև հիմա դեռ կիսաքոչվոր այդ ազգերին ավելի շատ հոգեհարազատ են բեկ, աղա տիտղոսներն ու դրանց բովանդակությունն ու կրողները, քան որևէ ընտրովի պաշտոն: Սակայն իշխանափոխության էթիկան չի գործում /բացառությամբ, գուցե, Մերձբալթյան երկրների/ նաև նախկին ԽՍՀՄ եվրոպական հատվածի պետություններում, որոնց ժողովուրդները քրիստոնյա քաղաքակրթության կրողներ են: Այդ երկրներից ոչ մեկում նախագահը, ունենալով իշխանության հզոր լծակներ, չի ցանկանում քաղաքակիրթ մեթոդներով փոխանցել իշխանությունը հաղթած ընդդիմադիր ուժերին: Պատճառը պարզ է ու հասկանալի. իշխանությունն իրականացվում է, սովորաբար, խոշոր չարաշահումներով, ազգային ունեցվածքի թալանով, դեսպոտիզմով, նոր իշխանությունները կարող են հետաքրքրվել հների գործունեության մանրամասնություններով և, Աստված մի արասցե, նույնիսկ ենթարկել նրանց պատասխանատվության: Տառապանքները փորձ ունեն. մի քանի տարի առաջ Սեուլում դատապարտյալների աթոռին էին նստած Հարավային Կորեայի երկու նախկին նախագահ միանգամից: Նման իրավիճակից խուսափելու համար հետխորհրդային պետությունների գործող իշխանությունները “թագաժառանգ” են պատրաստում` ընտրում են իրենց հետնորդին, հանձնում նրան իշխանական լծակները, պատրաստում իշխանության լիակատար ստանձնմանը, փոխարենը իրենց անձանց, “ընտանիքի” և գործի անձեռնմխելիության երաշխիքներ պահանջելով և ստանալով: Ինչպես միշտ, ամեն ինչ սկսվեց Ռուսաստանից. հիշենք Պուտինի հայտնվելը իշխանական օղակներում: Այս դեպքում ընտրությունները վերածվում են պարզունակ նշանակման: Ներկայիս իշխանական ճգնաժամը Ուկրաինայում բացատրվում է նաև նրանով, որ այնտեղ այդ տարբերակը չգործեց: Արդեն դժվար էլ է պարզել, թե թեկնածուներից որն էր հաղթել իրականում. որպես էթնիկական, կրոնական, մշակութային հակասությունների կուտակման հետևանք առաջացավ քաղաքական ճգնաժամ: Ուկրաինան պատմականորեն բաժանված է երկու տարբեր հատվածի. երկրի արևելքում և հարավում բնակվում են հիմնականում ռուսները, իսկ արևմուտքում` ուկրաինացիները և լեհերը, այստեղից` էթնիկական հակամարտությունը: Արևմուտքում բնակվող ազգերը ճնշող մեծամասնությամբ կաթոլիկ և ունիթորականներ են, արևելքում և հարավում` ուղղափառներ: Կրոնական և էթնիկական տարբերությունների շերտավորումը բերեց մշակութային հակամարտության, մի իրավիճակ, որ առկա է Ուկրաինայի այսօրվա կյանքում: Հատկանշական է, օրինակ, որ Վ. Յանուկովիչը, որը ներկայացնում է արևելյան և հարավային ռուսաբնակ նահանգները և այնտեղից է ձայներ ստանում, իր քարոզարշավը անցկացնում և խոսում է ռուսերեն, իսկ նրա հակառակորդ /բոլոր առումներով/ Վ. Յուշչենկոն` ուկրաիներեն: Վերջին հաշվով, լինի Ուկրաինայի նախագահը արևմուտքի թե արևելքի ներկայացուցիչ, Ուկրաինայի արտաքին քաղաքականության մեջ արմատական փոփոխություններ չեն լինի, քանի դեռ մնում է Ուկրաինայի տնտեսական կախվածությունը Ռուսաստանից: Վերը թվարկված գործոնների ազդեցության հետևանքով իշխանափոխության իշխանական տարբերակը չաշխատեց, իսկ Ուկրաինայի ներքին քաղաքական հարցը վերածվեց համաշխարհային գզվռտոցի: Ուկրաինան ներքաշվեց մեծ երկրների աշխարհաքաղաքական խաղերի մեջ և Արևմտյան Եվրոպան /նույն ինքը` ՆԱՏՕ-ն/ որոշեց, որ կարող է ևս մի /թերևս` ամենայուղոտ/ պատառ պոկել Ռուսաստանից, մեկ անգամ ևս նվաստացնելով և տեղը` Եվրոպայի հետնամուտքը դնելով նրան: Ուկրաինայում ռուսամետ քաղաքական գործչի հաղթանակը Ռուսաստանի համար ավելի շատ հեղինակության, պատվի հարց է, փորձը ցույց է տալիս, որ այդ երկիրը դեռ կա որպես գերտերություն և ունակ է իր սահմաններից դուրս հարցեր լուծելու իր օգտին: Ուկրաինայի դեպքերին համընկան նաև Աբխազիայի նախագահական ընտրությունները: Այստեղ նույնպես կա իշխանափոխության, ավելի ճիշտ` իշխանության ժառանգման խնդիր: Աբխազիան նույնպես ունի թե ազգային, թե կրոնական և թե մշակութային անհամաձայնություններ երկրի ներսում: Աբխազները իրենց երկրում փոքրամասնություն են մնում, բայց իշխող փոքրամասնություն: Այստեղ պայքարը ծավալվեց աբխազ երկու թեկնածուի միջև, որոնցից մեկն, ի դեպ, քրիստոնյա է, մյուսը` մահմեդական: Իշխանափոխության մեթոդի ընտրությունը, ինչպես արդեն նշել էինք, մեծ չափով կապված է նաև աբխազների ազգային սովորույթների և հոգեբանության հետ. գաղտնիք չէ, որ աբխազները, չնայած պետականության ձեռքբերմանը, դեռևս ապրում են կլանային` տոհմային համակարգով և իշխանափոխությունն այստեղ առաջին հերթին և ընդհանուր առմամբ կլանների`տոհմերի պայքար է: Ի տարբերություն Ուկրաինայի, աբխազներն ունեն չլուծված արտաքին խնդիրներ, դրանց ավելանում են բողոքի սպասող ներքին խնդիրները: Այս ամենը նախագահական երկու թեկնածուն էլ շատ լավ են գիտակցում: Մենք, իհարկե, կարող ենք միայն գուշակել, թե ինչ են պայմանավորվել թեկնածուները միմյանց կամ միջնորդների հետ, իսկ այժմ ականատես ենք նրան, որ երեկվա թշնամիները ընտրություններին են մասնակցում ձեռք-ձեռքի: Հուսանք, որ այդ միության հիմքում ազգային և պետական շահերն են: Այսպիսով, ընդհանուր առմամբ կարելի է առանձնացնել իշխանափոխության երկու տարբերակ: Առաջինը ընդունված էթիկական կանոններով ընտրությունների անցկացումն է երկու կամ ավել անկախ թեկնածուների միջև, որտեղ հաղթում է ուժեղագույնը: Այս դեպքում նույնպես թեկնածուներից մեկը գործող իշխանության ներկայացուցիչ է, ունի իշխանական լծակներ կամ էլ պատրաստված է նրա կողմից, և ընտրություններում հաղթած թեկնածուն գալիս է (վերադառնում է) իշխանության առանց ավելորդ դժվարությունների: Իշխանափոխության նման տարբերակը, որոշ վերապահումներով, գործում է եվրոպական գրեթե բոլոր երկրներում: Գործող իշխանությունները պատրաստում են իրենց հետնորդին, տալով նրան իշխանական բոլոր լծակները` փորձ անելով իշխանափոխությունը վերածել իշխանափոխանցման: Երբ առաջարկվող թեկնածուն չի վայելում բնակչության համակրանքը, իշխանությունները անցնում են ոչ էթիկական մեթոդների: Մյուս տարբերակով իշխանությունները, չգտնելով իրենց ներսում քիչ թե շատ պատշաճ թեկնածու, կառչում են աթոռից` չզիջելով այն և ոչ մեկին, և արդյունքում մնում են հին ջարդված տաշտակին, ինչը տեղի ունեցավ մեր հարևանների մոտ: Մեր երկրում առկա անհամաձայնությունները, քաղաքական խնդիրների լուծման ոչ քաղաքական մեթոդների առկայությունը ներսի ուժերին տեղիք է տալիս մտածելու, որ իշխանափոխությունը մեզանում կարող է տեղի ունենալ նաև ոչ էթիկական մեթոդներով: Ներկայումս մեր երկրի որոշ ընդդիմադիր ուժեր, ոգևորվելով օտարների օրինակով, նույնպես ուզում են փորձել օժանդակություն ստանալ դրսից` իշխանության հասնելու համար: Թեև դժվար թե արտասահմանյան որևէ լուրջ ուժ կամ կազմակերպություն համաձայնվի միջոցներ ներդնել ոչ էթիկական մեթոդներով իշխանափոխության կազմակերպմանը, մանավանդ այն դեպքում, երբ բացակայում են վերը նշված գործոնները և ժողովրդի շատ թե քիչ նկատելի զանգվածի իշխանափոխության վճռականությունը:
Հաբեթ
ՄԱԴՈՅԱՆ
ԶԻՆՎՈՐՆԵՐԻ ԴԻԱԿՆԵՐԸ՝ ՋՐԱՄԲԱՐՈՒՄ Դեկտեմբերի 13-ին «անհայտ անձինք» Սյունիքի մարզի առաջին ատյանի դատարանում ընթացող դատաքննության ժամանակ հարձակվել են ամբաստանյալների ծնողների եւ պաշտպանների վրա: Ստեփանակերտում տեղի ունեցող այդ դատաքննության առիթով երեկ «Արմենիա» հյուրանոցում լրագրողների հետ հանդիպման էին եկել փաստաբաններ Զառա Փոստանջյանը, Աշոտ Աթոյանը եւ Ստեփան Ոսկանյանը: 2004-ի հունվարի 9-ին եւ 10-ին ջրամբարներից մեկում հայտնաբերվել են ԼՂՀ Մատաղիսի զորամասի զինծառայողներ Հովսեփ Մկրտումյանի, ապա Ռոման Եղիազարյանի դիակները: Ըստ նախաքննության մարմնի, զինծառայողները դեկտեմբերի 23-ին ինքնակամ են փախել զորամասից: Նախաքննության փուլում ձերբակալվում են բազմաթիվ զինծառայողներ, իսկ 4 ամիս անց մեղադրանք է հարուցվում Ռազմիկ Սարգսյանի, Արայիկ Զարյանի եւ Մուսա Սերոբյանի նկատմամբ: Ռ. Սարգսյանը հանդես գալով իբրեւ վկա, ինքնախոստովանական ցուցմունքներ է տալիս, որից հետագայում փորձում է հրաժարվել: Նրանց նկատմամբ հարուցված քրեական գործը ուղարկվում է Ստեփանակերտ: Դատաքննության մեջ ներգրավվել են երեք մեղադրող՝ զինդատախազներ Անահիտ Եղիազարյան, Արմեն Հարությունյան եւ Աշոտ Ապրեսյան: Փաստաբանները երեկ դժգոհեցին, որ ոչ մի օրենք չի գործում եւ որ իրենց ծեծել են դատաքննության ժամանակ, իսկ իրենց հետ Ստեփանակերտ մեկնած «Բանակ-հասարակություն» հ/կ համակարգող խորհրդի նախագահ Վաչագան Հարությունյանը դատաքննության ժամանակ զանազան խարդավանքներով ձերբակալվել է: Ըստ ասուլիսի կազմակերպիչների, Վաչագանին ձերբակալելը ուներ մի խնդիր, այն է՝ զանգվածային վախի մթնոլորտ ստեղծել այս դատաքննության մասնակիցների նկատմամբ: Երեկ փաստաբանների հետ հանդիպման էր եկել նաեւ սպանված Հովսեփ Մկրտումյանի հայրը, որը հայտնեց, թե ինքը ոչ մի հնարավորություն չունի: Հայրը մինչեւ օրս չունի այն հարցի պատասխանը, թե ինչպե՞ս իր երեխան հայտնվեց զորամասից դուրս: «Առավոտի» տեղեկություններով, ջրամբար գցված երկու զինվորի համար ոչ մի պաշտոնյա չի պատժվել: Ավելին, հրամանատարներից մեկը՝ Իվան Գրիգորյանը, այս ընթացքում «զղջացել» է, որի հետեւանքով նրա նկատմամբ քրեական գործ չի հարուցվել եւ մնացել է նույն զորամասում որպես ֆիզղեկ: Հրամանատար Միշա Արզումանյանը ուղարկվել է ուսանելու ՊՆ ակադեմիա: Թիկունքի գծով տեղակալ Ռուբեն Բաղյանի գտնվելու վայրը դեռեւս անհայտ է: Իրավապաշտպան Արթուր Սաքունցը հրապարակեց ԼՂՀ եւ ՀՀ պաշտպանության նախարարների գրությունները՝ ուղղված հանրապետության զինվորական դատախազ Գագիկ Ջհանգիրյանին: Գրություններից տեղեկացանք, որ «արտակարգ պատահարի կապակցությամբ» Ի. Գրիգորյանն ու Ռ. Բաղյանը նշանակվել են ցածր պաշտոնների: Ա. Սաքունցը հայտարարեց. «Արդեն ցնդելու վիճակ է, երբ ՀՀ քաղաքացիների դատավարությունները իրականացնում են Հայաստանից դուրս: Օրը ցերեկով մարդկանց դատում են օրենքի տառը խախտելով»: Պաշտպանները հայտարարեցին, որ իրենք այլեւս չեն մեկնի Ստեփանակերտ, քանի որ իրենց տարբեր միջոցներով ահաբեկում են: Հ. Գ. «Առավոտը» դիմեց այս գործով մեղադրող, զինվորական դատախազ Անահիտ Եղիազարյանին, թե արդյոք չի՞ վտանգված փաստաբանների անվտանգությունը դատաքննության ժամանակ: «Որեւէ ծեծ, բռնություն չի եղել, առավել եւս՝ մեր ներկայությամբ: Ապակողմնորոշիչ տեղեկատվությունը, որ տալիս են փաստաբանները, սուտ է: Ինչ վերաբերում է, թե դատարանը ընդդատյա չէ քննել սույն գործը, նկատենք, որ քրգործը հարուցվել է դեպքի վայրով»,- ասաց նա:
«Առավոտ», 11 հունվարի
արվեստ ՍԱՐԳԻՍ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆ «Սերունդների հետ». նոր, բարետես կազմով, երկու մասից բաղկացած գիրք էր դա, որ զատվում էր գրադարանի համեմատաբար վերջերս ստացված գրականության բազմազան, տարբեր չափի ու ծավալի գրքերի մեջ: Ի՞նչ ձգողական ուժ կար այդ երկհատոր ստեղծագործության մեջ: Չգիտեմ: Հատորի անվանաթղթի մյուս էջին հեղինակի դիմանկարն էր: Լրջամիտ, սակայն հեշտ նկատվող բարության ու ազնվության լույս էր բուրում քառասունը հազիվ թեւակոխած այդ դիմանկարից: Խիտ, հետ սանրված մազերի սաթե գույնը ավելի էին խտացնում սեւ, ոչ ծանր հոնքերն ու, առանձնապես, աչքերը: Դյուրությամբ պարզեցի ինքս ինձ համար, որ դիմանկարում պատկերված մարդը իսկի էլ լուրջ ու խիստ հայացք չունի եւ, որ նման խստությունը նրան հաղորդում է դեպի վեր սանրած մազերի սեւագույնը եւ դրան նկատելի օժանդակում են ոչ միայն սեւ հոնքերն ու աչքերը, այլեւ՝ սեւագույն կոստյումը: Ոնց որ ցանկացել է նկարում լուրջ երեւալ, մտածեցի ու նման մտքի հավաստիության մեջ համոզվելու համար ձախ ձեռքիս ափով ծածկեցի նկարի մազերը... և դիմանկարի մարդը բարեհոգի ժպտաց: Իսկի էլ խստորոշ ու սառը չէին նրա դիմագծերը: Ընդհակառակը, լայն ճակատն ու ոչ սեւեռուն աչքին անտես հայացքի խորությունը վկայում էին այդ մարդու խորագիտության, մեծ գիտելիքների առկայության մասին, նաեւ այն տվայտանքների, տառապանքների, որոնք երբեւէ առատությամբ բաժին են հասել այդ անձնավորությանը: Սակայն այս ամենն ինձ անհայտ էին ու անհասանելի՝ իմ դեռեւս ոչ փորձաշատ խելքին: Ես դեռևս չգիտեի, որ Սարգիս Աբրահամյանը Ղարաբաղ աշխարհի այն եզակի անձնավորություններից է, որոնց անունը շրջագծված է խորը հարգանքի ու ակնածանքի, ժողովրդական սիրո լուսապսակ դափնիով: Կյանքում ու առտնի կենցաղում, աշխատանքային ու նկատելի ուշ սկսված գրող-արձակագրի բուռն գործունեությամբ նա շրջապատի համար մնաց մի եզակի կենդանի օրինակ: Ընդսմին, մոլի հայրենասեր էր, իր ազգի պատմությամբ ու հոգեւոր արժեքներով անմեկին հպարտացող մտավորական: Եվ ոչ միայն հպարտացող, այլեւ գիտակ՝ այդ պատմության ու մշակույթի շրջափուլային ժամանակաշրջաններին, սերունդներին ժառանգություն թողնված արժեքներին: Պատմում էին, եւ ես դեռ պատանի տարիներիս էի լսել, որ գյուղի աշխատավորության հետ տեղի ունեցած հանդիպումներից մեկի ժամանակ խնդրել էին դահլիճից, որպեսզի ինքն էլ իր խոսքն ասի այն տարիներին (50-ական թվականների սկզբին) գյուղում խմորվող տնտեսական կյանքի ճգնաժամային որոշ կնճռոտ խնդիրների շուրջ: Համաձայնել է, ելույթ ունեցել: Գրավել է ներկաներին իր թովիչ խոսքով, ու երբ նախագահողը հաջորդ ելույթ ունեցողին խոսք տալուց առաջ նայել է ժամացույցին, ապշելու նման մի անհանգիստ շարժում է կատարել տեղում: Պարզվել է, որ Սարգիս Աբրահամյանի ելույթը տեւել է երկուսից ավելի ժամ, ու սակայն այդ բանը ոչ ոք չէր նկատել: Հռետորի խոսքը գերել է ներկաներին իր կարեւորությամբ ու հստակությամբ, տրամաբանությամբ, հավաստիությամբ: Սարգիս Աբրահամյանն ի վերուստ օժտված էր հռետորի, գերող զրուցակցի գայթակղիչ ունակությամբ: Խոսքը հանդարտիկ էր ու մտերմիկ, կուռ կառույցով, բայց շատ շիտակ ու երկաթե տրամաբանությամբ, առանց ավելորդ շեղումների ու պսպղուն, շինծու եզրահանգումների: Չգիտեի նաեւ, որ իր քառասունհինգը նոր բոլորած այդ մարդը հասցրել էր լինել մանկավարժ ու ժողովրդական կրթության շրջանային բաժնի վարիչ, կոմերիտմիության մարզային կոմիտեի քարտուղար ու ժողովրդական կրթության մարզային բաժնի վարիչ, ԼՂԻՄ Ստեփանակերտի մանկավարժական ինստիտուտի մարքսիզմ-լենինիզմի ամբիոնի վարիչ, մարզային խորհրդի կուլտուրայի բաժնի վարիչ ու մարզային գործադիր կոմիտեի փոխնախագահ, կուսակցության ԼՂԻՄ մարզային կոմիտեի քարտուղար եւ այլն, եւ այլն: Նրա խորագիտության ու հանրագիտարանային գիտելիքների, մարդկանց շրջապատում իր անձի հանդեպ հարգանք ու ակնածանք, վստահություն ձեռք բերելու ապշեցուցիչ շնորհի վերաբերյալ բազմաթիվ լեգենդներ էին պտտվում Ղարաբաղում: Ասում են, որ նա երբեք ձայնը չէր բարձրացնում եւ նույնիսկ իր հատուկենտ հակառակորդներին նվաճում էր իր բարությամբ ու երկաթե տրամաբանությամբ, դիմացինի մեջ ամենից առաջ մարդուն տեսնելու եւ գնահատելու շնորհքով, վարվելաձեւով, անձնական հմայքով: Ամբողջ կյանքում սիրահարված մնաց երեխաներին, մատաղ սերնդին: Ժամանակակիցներից շատերը կվկայեն, որ ցանկացած հարցով որեւէ գյուղ գնալու դեպքում անգամ նա ամենից առաջ դպրոցն էր մտնում, հետաքրքրվում կրթօջախի առօրյա կյանքով, պատրաստակամություն հայտնում օգնելու ցանկացած հարցով: Եվ հետեւողական էր իր խոստումներում: Ուշադիր թերթելով «Սերունդների հետ» երկհատոր վեպը, ապշում ես հեղինակի դիտողականությունից, սովորականի մեջ անսովորն ու ուսանելին տեսնելու նրա նախանձելի ձիրքից: Այդպես կարող է գրել միայն նա, ով անմնացորդ նվիրումով մերվել է դպրոցին ու մատաղ սերնդի դաստիարակության եւ կրթության դժվարին գործին, ով անմեկին սիրով իրեն նվիրաբերել է ժողովրդի ազգապահպանման հայրենասիրական գործին: Իր հերթական լույս ընծայված նոր գրքերի քննարկումներին, որոնցից մի երկուսին ինձ բախտ է վիճակվել հետագայում ներկա լինելու, դահլիճում կարելի էր տեսնել ամենաբազմազան արհեստների ու մասնագիտությունների ընթերցողներ, գիր ու գրականությանը սիրահարված մարդկանց, աշակերտության ու մտավորականության: Նրանց բոլորին դահլիճ էր բերում նաեւ մեկ այլ զորեղ ցանկություն. ունկնդիր լինելու բնաբուխ ու թովիչ այն զրույցին, որ ամեն անգամ գրքի քննարկման վերջում ձեռնարկում էր սիրված ու համընդհանուր ակնածանքի արժանացած գրողը: Նրա ելույթների կախարդական ազդեցությունից անկարելի էր ձերբազատվել, դույզն իսկ շեղվել այն մայրուղուց, որով իր հորդաբուխ մտքերն էին հոսում, ճառագում լուսավոր ու շատ հեռուն տեսնող գաղափարներից: «Ժողովրդի հանդեպ գրողի ունեցած պարտքը նման է աղաջրով լի բաժակի. ինչքան խմում ես, այնքան ավելի շատ ես պապակվում ծարավից, այնքան ավելի ես ուզում հագուրդ տալ քո անհագուրդ ծարավին,- ընթերցողների հետ վերջին հանդիպման ժամանակ ասաց գրողը:- Ես պարտք եմ իմ ժողովրդին, իմ կուսական Ղարաբաղ աշխարհին: Ինչքա¯ ն բան ունեմ դեռ տալու ազգիս: Արդյո՞ք կհասցնեմ նրան նվիրել խոստացածս. Այս անիրավ հիվանդությունը ոնց որ պինդ է բռնել օձիքս եւ ես, մեղավորս, վախենամ, թե դրժեմ խոստումս.»: Դահլիճը սսկվել էր: Անափ մի ցավ էր թեւածում ներկաների հոգում: Հիսունչորսը նոր բոլորած գրողն արդեն ոչ իր կամքով կյանքին հրաժեշտ տալու մասին է խոսում: Այդ բարեվայելուչ մարդը կարոտ էր ժողովրդի սփոփիչ ու լիահույս գորովին: Դա է նրան միշտ մղել ստեղծագործական խիզախումների, երբ տարիների անդուլ աշխատանքից հետո ընթերցողի սեղանին էր դնում մեկը մյուսից ուշագրավ ու սրտաբուխ զրույցի ձգտող գրքեր. պատմվածքներ, վիպակներ, վեպեր, որոնք իրենց մեջ պարփակում են հեղինակի ընդգրկուն ու մասշտաբային մտածողության ներունակ, լավ որսորդի անվրեպ կրակոցի նման դիպուկ եւ տրամաբանված գաղափարներ, խոհեր արցախական աշխարհի ու նրա հողասեր ու հողոաբույր մարդկանց հետագա ճակատագրի վերաբերյալ: Այդ ազնվածին բնավորության մեջ բորբ էր սակայն իր տառապած ազգի հանդեպ ունեցած խանդաղատագին սերը, նրա ապագայով շահագրգիռ մտավորական զավակի վճռակամ ու անմեռ կորովը, իր ազգից սնվող ու հարատեւող զորությունը: * * * Մի քանի անգամ Մոսկվա ու Երեւան գնալը ոչնչով չխաթարեց անբուժելի հիվանդության առաջխաղացմանը: Վիրահատությունն էլ սոսկ հոգեկան ու ֆիզիկական ավելորդ տառապանքներ բերեց: Ինքը, սակայն, կորովի էր: Ծխում էր մոլագարի պես, աշխատում ու ստեղծագործում: Շտապում էր. Հասցրեց վերահրատարակության համար խմբագրել «Սերունդների հետ» երկհատոր վեպը: Մեկ այլ նոր վեպ սկսեց: Շարադրեց բավականին: Երբ մահը մոտ էր, հրավիրեց բոլորին. Սակայն հրաժեշտի խոսքեր երբեք չասվեցին: Իր կյանքով իմաստնացած փորձն էր պատգամում կրտսերներին, ավագներին դեռ երկար ապրելու մտքին հորդորում: Ճգնում էր երիտասարդ, ավելին՝ անցավ երեւալ: Ուզում էր շարունակվել գալիք սերունդների մեջ. Երեւանում էի գտնվում 1969-ի հունիսի կեսին, երբ «Գրական թերթի» հերթական համարում տպագրված տեսա մահախոսականը: Նույնիսկ մեռնելիս անձնազոհ գտնվեց: Մարմին ծվատող տառապանքները երկարաձգել է մեկ ամբողջ օրով եւս, չմթագնելու համար նախորդ օրվա իմաստը, որ կրտսեր դստեր համար ծննդյան օր էր կարեւորվում. «Սքանչելի է հավերժ ապրել սերունդների հետ», - մահվան տարելիցին այսպես կգրի արցախցի նկարիչ Լավրենտ Ղալայանը գրողի շրջանակված դիմանկարի տակ: Հարկա°վ: Արդեն տասնյակ տարիներ են անցել հայրենասեր մարդու ու արձակագրի երկրային վախճանից: Բայց նա շարունակում է ապրել իր իսկ գրքերով ու հայրենասիրական նկրտումներով օծտված գործունեությամբ դաստիարակվող սերունդների հետ: Այսպես հավերժություն են ապրում. Սերգեյ ՄԱՐԿՈՍՅԱՆ
ԱԲՈՎՅԱՆԻ ԴԻՄԱՆԿԱՐԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ Վերջերս մեր ուսանողներից մեկը հարցրեց. «Ինչո՞ւ Աբովյանի փոխարեն դասագրքում զետեղվել է նրա քրոջ լուսանկարը»: Հաշվի առնելով, որ նման թյուր կարծիքներ կան ոչ միայն ուսանողների ու աշակերտների մոտ, հարմար գտա պատասխանել հրապարակավ: Ճիշտ է, որ առեղծվածների մշուշով էր պատած Աբովյանի դիմանկարը: Մինչև հիմա էլ կասկածներ են ծնվում ամենքին փոքրուց ծանոթ այդ պատկերի նկատմամբ, անգամ ասում, թե դա կնոջ, ավելի ճիշտ՝ քրոջ նկարն է, որը հետագայում հարմարեցրել ու վերագրել են Աբովյանին: Սակայն վերջնականապես պարզված է, որ բնորդն իրական Խաչատուր Աբովյանն է, որին նկարել է Դորպատում գործող գերմանացի արվեստագետ Լյուդվիգ ֆոն Մայդելը 1831 կամ 1832 թվականներին: Աբովյանի անհայտ բացակայությունից հետո՝ 1848թ. օգոստոսի 25-ին Երևանի գավառային խնամակալությունը հանձնարարում է նրա ունեցվածքի խնամակալներին՝ կնոջը Էմիլյային և ուսուցիչ Ստ. Վեքիլովին, Աբովյանի հարազատների և Երևանի հասարակության ներկայացուցիչների մասնակցությամբ ի հայտ բերել և ցուցակագրել Աբովյանից մնացած շարժական ու անշարժ գույքը և առկա ու ստացվելիք գումարները: Այդ ցուցակում չորս այլ իրերի ու ձեռագրերի հետ հիշատակվում է նաև դիմանկարը: Հիշյալ դիմանկարը նրա այրու՝ տիկին Էմիլյայի մոտ մնաց 1849թ. հուլիսի 4-ից մինչև 1866 թվականը (գուցե և՝ մինչև մահը, 1870թ., մարտ), իսկ հետո յուրացվեց մի անհայտ անձնավորության կողմից: Վավերագրերով հաստատված է, որ Աբովյանի որդին՝ Վարդանը (1840-1896), որն 1861թ. հունվարից ուսանում էր Դորպատի համալսարանի տնտեսագիտական բաժնում, իսկ 1863թ. հունվարից դասավանդում էստոնական Ֆելլին (Վիլյանդի) քաղաքի մասնավոր գիմնազիաներից մեկում, երբ վերադարձավ Անդրկովկաս, մորն այլևս կենդանի չգտավ: Հայրական ժառանգությունը, այդ թվում՝ Աբովյանի ձեռագրերը, բնականաբար, մնացել էին քրոջ՝ Ադելաիդա-Զարմանդուխտի (1843-1909) մոտ, որի տանը վերջին տարիներին ապրում էր տիկին Էմիլյան: Ադելաիդան 1859-ին ամուսնացել էր Երևանում պաշտոնավարող Բոժևսկու հետ (հարկային տեսուչ էր), ունեցել երեխաներ: 1870թ. Վարդանը քրոջ հարկի տակ հոր ձեռագրերը գտնում է անմխիթար վիճակում, մեծ մասը՝ ցրված ու կորած, իսկ դիմանկարը՝ անհետացած: Նա անհապաղ տեր է կանգնում ծնողներից մնացած աղքատիկ ժառանգությանը, կարգի բերում հոր ձեռագրերը և ամեն ջանք գործ դնում, որ ցրվածները, որքան հնարավոր է, հավաքվեն: Հետևողական որոնումների շնորհիվ, ի վերջո, Վարդանին հաջողվում է գտնել նաև Աբովյանի նկարի հետքերը: Ահա թե այդ առթիվ տարիներ հետո ինչ է գրում երախտաշատ գործիչներից մեկը՝ երբեմնի դորպատական, բժիշկ Լևոն Տիգրանյանը (1843-1906). «Երևանում 1881թ. մտա Խ. Աբովյանի որդի Վարդանի մոտ, որ իմ հին ընկերն էր: Նրա մոտ տեսա հոր յուղաներկ պատկերը: Ես շատ ուրախացա, որ գտա մեր հռչակավոր Աբովյանի պատկերը: Վարդանին հարցրի այդ լուսանկարի մասին: Նա ասաց, որ նկարը 15 տարի շարունակ կորած էր համարվում և գտնվում էր մի պարոնի մոտ, որ սեփականացրել էր: Չգիտեմ՝ Վարդանն ի՞նչ միջոցներով կրկին ձեռք բերեց»: Աբովյանի թոռնուհին՝ Վիկտորյա Աբովյանը, հավաստում էր, որ լուսանկարը Վարդանը ձեռք է բերել անմխիթար վիճակում՝ եզրերը մաշված ու պատառոտված: Հոր դիմանկարը վերականգնելու համար Վարդանը խնդրում է նկարիչ Գ. Բաշինջաղյանի՞, թե՞ ինչ-որ մեկ այլ արվեստագետի աջակցությունը, տիկին Վիկտորյան լավ չէր հիշում: Վերջինս նկարի պատառոտված եզրերը կարում, ուղղում է, անջատ մասերն իրար մոտ բերում, բաց մնացած տեղերը լրացնում սև գույնի ներկով և ապա՝ ամբողջը փակցնում ամուր ստվարաթղթի վրա: Որ պատկերված անձնավորությունն իսկապես Խաչատուր Աբովյանն է, հաստատվում է որդու վկայություններով նույնպես, իսկ որդին՝ Վարդանը, հորը շատ լավ պիտի հիշեր ու ճանաչեր (երբ Աբովյանն անհայտ կորավ, Վարդանն ութ տարեկան էր): Ահա մեկ ուրիշ վկայություն ևս: 1896թ. հունվարի 4-ին բանակցություններ վարելով Մ. Բաղդասարյանի հետ՝ հոր երկերի մոսկովյան հրատարակության առթիվ և տպագրվելիք ժողովածուի սկզբում հեղինակի նկարը զետեղելու շուրջ, Վարդանը գրում էր. «Այդ պատկերը մի լուսանկար է նրա իսկական յուղաներկ դիմանկարից՝ ստեղծված դեռ երիտասարդ հասակումը, և հենց այդ է պատճառը, որ նկարի մեջ այդպես ջահել է երևում»: Այս փաստերը հաստատում են, որ Աբովյանի պատկերը իսկական է, և որդու ասելով՝ հայրն այն ժամանակ եղել է երիտասարդ, 20-21 տարեկան:
Սիրուն ԲԱՂԴԱՍԱՐՅԱՆ
ՑԱՎ Ցավից լայնացան տղայի բիբերը: Փորձեց փակել աչքերը, սակայն չկարողացավ: Մինչդեռ այնպես կուզեր, որ ինքն իրեն փակվեին աչքերը, որպեսզի չտեսներ ոչինչ՝ վիրահատության այդ սառը գործիքները, չտեսներ նաև անտարբեր հայացքով այն սպիտակ խալաթավորներին, որոնք այդ պահին շրջապատել էին իրեն: Տղան ձեռքով շոշափեց ոտքը, փորձեց իր սառած ձեռքերով ամոքել վերքը: Սակայն բժիշկը կոպտորեն հեռացրեց նրա ձեռքը: Վիրահատությունը շարունակվում էր: Տեր Աստված, ինչ սոսկալի է: Բուժքույրը զարմանալի սառնությամբ մերթընդմերթ բժշկին էր փոխանցում վիրահատության գործիքները: Բժիշկը կռացել էր տղայի ոտքի վրա: Հանկարծ հիվանդ զինվորը ցավից ճչաց... - Օգնեցե°ք, ցավում է... Ոչ ոք չարձագանքեց տղային: Մոտ երկու-երեք ժամ տևեց վիրահատությունը: Տղան ապարդյուն ջանքեր էր անում նորից ու նորից փակելու աչքերը, բայց չէր ստացվում: Հոսպիտալի մի հիվանդասենյակ տեղափոխեցին նոր վիրահատած զինվորին: Գունատ էր նրա դեմքը, նաև հոգնած: Հիվանդասենյակում բուժվող անծանոթ տղաները շրջապատեցին նրան, փորձեցին օգնել ով ինչով կարող էր: Տղայի գունատ դեմքին մի խամրած ժպիտ երևաց. ցավը կարծես սկսեց նահանջել... Տեսակցության էի գնացել իմ մի հիվանդ բարեկամի: Վերջինս ծառայում էր ԼՂՀ պաշտպանության բանակում: Մտա հիվանդասենյակ: Առաջինը ոչ թե իմ ուշադրությունը գրավեց բարեկամ զինվորը, այլ՝ նոր վիրահատած տղան: Ակամայից քայլերս ինձ տարան տղայի մոտ: Գրկեցի գլուխը ու ճակատը համբուրեցի: - Ի՞նչ է պատահել, տղաս: - Ծանր վիրահատություն եմ տարել, ցավում է, շատ է ցավում,- ասաց ու փորձեց ձեռքը տանել դեպի ոտքը: - Ոչինչ, կանցնի,- հուսադրեցի նրան,- դե ամեն դեպքում ծանր վիրահատություն ես տարել, տղաս: Իսկ նարկոզից հետո մի որոշ ժամանակ ցավ ես զգում, հետո կամաց-կամաց անցնում է: Հիվանդ զինվորը տխուր ժպտաց: - Ափսո՞ս չէր ձեր խոսքը, մորաքույր, ի՞նչ նարկոզ, չեք պատկերացնում, ես բաց աչքերով երկու-երեք ժամ տեսնում էի, թե ինչ են անում ինձ հետ: Դեռ ավելին՝ աղերսում էի, որ ցավազրկեն ինձ, սակայն չլսելու տվին: Չէի կարողանում հավատալ, որ տղան ծանր վիրահատություն է տարել առանց ցավազրկման: Հրաժեշտի ժամանակ նա ինձնից խնդրեց սպիտակ թուղթ և մատիտ: «Անպայման կբերեմ, տղաս: Ի՞նչ է, բանաստե՞ղծ ես, ուզում ես գրե՞լ,- հարցրի նրան և ավելացրի,-մի քիչ ապաքինվիր, հետո կգրես ամեն ինչի մասին»: Հաջորդ օրը կատարեցի նրա խնդրանքը՝ նրան թուղթ ու մատիտ տարա: Պարզվեց, որ նա նկարիչ է, և թղթին հանձնեց վիրահատության ծանր պահերը: Դա մի զարմանալի նկար էր, որն էլ վերնագրել էր՝ «Ցավ»: Նկարի բովանդակությունը հետևյալն է: Մահճակալին կուչ էր եկել և ցավից գալարվում էր ինչ-որ մեկը, նրան շրջապատել են կարծես հեքիաթից եկած սատանայանման մարդիկ, և քրքջում են նրա վրա: Իսկ ցավից կուչ եկած տղան փորձում էր անզոր ձեռքերով թաքցնել գլուխը, որպեսզի ոչինչ չտեսնի: Ոչինչ չասացի, նկարը տուն տարա: Ամեն օր այցելում էի տղային, գնալով վատանում էր նրա վիճակը: Մի օր էլ ինչ-որ հեռախոսահամարներ տվեց, որպեսզի զանգեմ հարազատներին: Չանցավ երկու օր, այցելության եկան հարազատները: Կարծես արդեն բարեկամացել էինք, և տղայի ծնողներին մեր տուն տարա: Մի տեսակ կարծես վախենում էինք խոսել հիվանդի մասին, առաջինը թեման բացեցին տղայի հարազատները:
-
Ռուբենն իմ զարմիկն է,- այսպես սկսեց քեռին, որին տղայի հոր տեղն էի դրել:
Պարզվեց, որ Ռուբենը ծնողներ ունի, սակայն ինչ-ինչ պատճառներով չէր մնացել
նրանց մոտ: Հայաստանի մի շրջանից տեղափոխվել էր Երևան, քեռու մոտ: Հազիվ թե
կարողանար որևէ որդուն սիրող մայր այդքան ջերմորեն խոսել տղայի մասին,
ինչպես խոսում էր Ռուբենի քեռակինը: - Ռուբենը սովորումէ Երևանի նկարչական ինստիտուտում, որտեղից էլ զորակոչվեց բանակ: Նա շնորհալի նկարիչ է, մի քանի անգամ ցուցահանդեսներ էր կազմակերպել: Մի տարվա ծառայող էր, երբ իր հետ պատահեց այս դեպքը: Դեպք, որի եղելության մասին ոչինչ չասվեց: Այսքանը միայն կարողացա իմանալ զինվորի մասին: Մի քանի օրից հետո նրան տեղափոխեցին Երևան: Վերադարձավ ապաքինված: Շարունակեց ծառայությունը: Արդեն բարեկամներ էինք: Հաճախակի էր զանգում, այցելում ինձ: Մի այցելության ժամանակ սեղանին դրեցի «Ցավ» նկարը: Ուզում էի ավելին իմանալ: Ռուբենը փակեց թեման: - Արի խոսենք ուրիշ նկարների մասին, իսկ այդ նկարը, համոզված եմ, որ հետագայում կդառնա իմ գլուխգործոցը: Ցավը թող մնա անցյալում: Նորից չեմ ուզում ցավ ապրել թե° ֆիզիկապես, թե° բարոյապես... Ռուբենն արդեն կատարել է պարտքը հայրենիքի հանդեպ: Այժմ ուսումը շարունակում է Լենինգրադում: Պատանի նկարիչն այսօր քայլում է հանրահայտ նկարիչ Այվազովսկու քայլած փողոցներով: Ի՞նչ է մտածում այդ պահին. դա թողնենք ապագային: Վերջերս ինձ մի նամակ է ուղարկել, որտեղ կային այսպիսի տողեր. «Սիրելի մորաքույր, սիրում եմ, երբ այսպես եմ դիմում քեզ: Վերջերս մի ցուցահանդեսում ցուցադրում էին իմ վերջին նկարները: Ես այնտեղ տեղ էի տվել նաև «Ցավ» նկարին: Ասեմ, որ մի փոքր ձևափոխել եմ այդ նկարը, սակայն թեմատիկան նույնն է: Չգիտեմ ինչու, այցելուները շատ երկար նայեցին այդ նկարին, ով ինչպես ապրեց իմ ցավը՝ չգիտեմ...»: Իսկ ես գիտեմ, սիրելի Ռուբեն, որ ամեն անգամ, երբ նայում եմ այդ նկարին, ինձ թվում է, թե մահճակալին անզոր պառկած էակը ես եմ և ինձ են ցավ պատճառում, և անհոգ քրքջում ցավիս վրա... Սոնա ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄՅԱՆ
ԸՆԿԵՐՈՋ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ Կյանքից անժամանակ հեռացավ արցախցի ճանաչված բանաստեղծ, լրագրող Գևորգ Միքայելի ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ: Գ.Աղաջանյանը ծնվել է 1931 թվականի օգոստոսի 25-ին՝ Ասկերանի շրջանի Դաշուշեն գյուղում: 1956-ին ավարտել է Ադրբեջանի Վ. Ի. Լենինի անվան ինստիտուտի հայոց լեզվի և գրականության բաժինը, ապա աշխատել է Ստեփանակերտի շրջխորհրդի մշակույթի բաժնում որպես տեսուչ: 1958-62-ին եղել է ԼԿԵՄ ԼՂ մարզկոմի բաժնի վարիչ, 1962-67-ին՝ մարզային ռադիոհաղորդումների խմբագիր և ավագ խմբագիր, 1967-74-ին՝ գրողների միության ԼՂ մարզային բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղար, 1974-76-ին՝ «Սովետական Ղարաբաղ» օրաթերթի սեփական թղթակից, ապա Ադրբեջանի հեռուստատեսության հայերեն հաղորդումների խմբագիր: Կյանքի վերջին տարիներին ապրել և ստեղծագործել է Հայաստանում (ՀՀ գրողների միության անդամ է), ամենահրատապ թեմաներով հանդես գալով հայաստանյան և արցախյան պարբերական մամուլում: Մի շարք գրքերի («Շավիղներ», «Խոսիր, առվակ», «Հոպոպներ», «Պարծենկոտ ճպուռը», «Անհանգիստ է սիրտս», «Օջախ և ծուխ» և այլն) հեղինակ է: Գ. Աղաջանյանը կազմել ու խմբագրել է Հայրենական մեծ պատերազմում զոհված ղարաբաղցի բանաստեղծների ստեղծագործությունների ժողովածուն: Անզուգական հումորի տեր մարդ էր, որ չէր կարող անտարբեր անցնել առկա թերությունների ու բացթողումների կողքով, միշտ էլ իր ուրույն հումորի թրծարանով էր անցկացնում շուրջբոլոր կատարվողը և իր սկզբունքային խոսքն ասում: Հայրենասեր գրողի, ազնիվ ու սկզբունքային քաղաքացու, սրամիտ մարդու պայծառ հիշատակը վառ կմնա բոլոր նրանց սրտերում, ովքեր ճանաչում էին նրան և ովքեր հաղորդակցվել ու հաղորդակցվելու են նրա պոեզիային:
ՄԻ ԽՈՒՄԲ ԸՆԿԵՐՆԵՐ ԵՐԳ ՍԻՐԵՑԵՔ, ՔԱՆԶԻ ԱՌԱՆՑ ԵՐԳԻ ՎԻՇՏՆ ԱՇԽԱՐՀԸ ԿԱՎԵՐԻ Նա, ով գիտե, թե ուր է գնում, կյանքը նրա համար ճանապարհներ է հարթում: Ասում են՝ երգն ու երաժշտությունը սեր են ծնում, և սիրով են ծնվում: Բարեկամս, երբևէ փորձե՞լ ես երաժշտության ներքո սիրահարվել, վերհիշել ապրածդ, խորհել, երազել ու անրջել, ինչու չէ՝ նաև խոսել երաժշտության հետ: Հավանաբար՝ ոչ: Մտքովդ անգամ չի՞ անցել, որ զրուցակիցդ, որն անտեսանելի է քեզ, կարող է խոսել: Եվ ոչ միայն: Նա կարող է քեզ անվերջ պատմել, քեզ հետ մտորել ու անրջել, քեզ հետ տառապել, և դու կհամոզվես, որ կա մի ամբողջ կյանք, որը դեռևս չես հասցրել ապրել, կա ապրած և չապրած ակնթարթ, կա նաև սեր... Իսկ Լուսինե Գասպարյանը կարողանում է խորը ապրել այդ պահերը, և իր ապրածն էլ փորձում է հաղորդել նաև հանդիսատեսին: Լուսինե Գասպարյան... Ծնվել է 1983թ. մարտի 23-ին, Վայքում: Դպրոցն ավարտել է Շուշիում: Դպրոցն ավարտելուց հետո նա իր մեջ զգացել է անսահման սերը երաժշտության հանդեպ, և ընդունվել երաժշտական ուսումնարան: Ուսման հետ համատեղ Լուսինեն աշխատում է նաև «Մենք ենք՝ մեր սարերը» ազգային պետական համույթում, միաժամանակ նա «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակի մեներգչուհին է: Ժառանգական է աղջկա տաղանդը: Տատը մահացել է հարյուր տարեկանում՝ երգը բերնին: Մեր հանդիպման ժամանակ Լուսինեն նշեց, որ փառքը նրա համար ոչինչ է: Եվ որ երգի կարևորությունը կայանում է նրանում, որ կարողանաս հանդիսատեսի հոգում սեր արթնացնել դեպի երաժշտությունը: Իմ հերոսուհին փոքր-ինչ համեստություն համարեց և իր մասին համարյա ոչինչ չպատմեց: Սակայն նա այնպիսի անսովոր անձնավորություն է, որ իր մասին պատմողներ թերևս շատ կլինեն: Դրանցից մեկը նրա ուսուցիչն է՝ մաեստրո Տիգրան Մկրտչյանը... Այո, հենց մեր բոլորի կողմից շատ սիրված երգիչ Տիգրան Մկրտչյանը կպատմի իր աշակերտուհու մասին: - Արվեստ հասկացությունը չի ընդունում միջակություն: Լուսինեն նեղ մասնագիտական լսողության մեջ բացառիկ տեմբր ունի, որը հիշեցնում է մեր սարերի ակունքային աղբյուրի քչքչոցը, որի մեջ ես որպես կարոտ լսել եմ իմ մանկության դաստիարակչական ականջի՝ Լուսիկ Քոշյանի կարկաչահոս ձայնը: Դա մեծ գրավական է, ձայնային այսպիսի տեմբր ունենալ, որն իր մեջ հիշեցնում է ավանդույթի հիշողությունն ու կարոտը: Եվ ես անչափ հպարտ եմ, որ հենց Լուսինեի նման մարդ ու երգչուհի եմ դաստիարակում: Նա իրոք ադամանդ է,- ասաց Տիգրանը: Լուսինեն սիրում է ամեն կարգի երաժշտություն, սակայն ազգայինը նա չի կարող փոխարինել մեկ ուրիշ երգով: Երգը հայրենիք չունի, երգի, երաժշտության դյութիչ մեղեդիները կարող են ջերմացնել ամենաքարացած սրտերն անգամ: Ասեմ, որ իմ հերոսուհին իրոք կարողանում է իր երգով, իր կատարումով զարմացնել հանդիսատեսին, գրավել նրանց սրտերը: Նա բազմիցս մասնակցել է մրցույթների և միշտ էլ զբաղեցրել է առաջնային տեղեր: Վերջերս նա Երևանում մասնակցել է «Երիտասարդական ազգային փառատոնին», պիտի մասնակցի նաև գալա-համերգին, որը տեղի կունենա Երևանի օպերայի շենքում: Այս փառատոնին նա մասնակցեց Վիտալի Ղազարյանի դուետով (վերջինս նույնպես հանդիսանում է «Վերնատուն» փոփ-ֆոլկ քառյակի մեներգիչը): Առողջ է այն մարդը, ով կարողանում է ճիշտ ընկալել երաժշտության բոլոր գաղտնիքները: Հաճախ թվում է, թե կյանքը պարզության մեջ է, սակայն այդ պարզությունը իրականում շատ խորհրդավոր է: Չէ որ շատ հաճախ է մարդ հուսահատության պահեր ապրում, և կյանքը այդ պահին նրա համար վեր է ածվում դժոխքի: Ի՞նչ անել: Ինչպե՞ս վարվել: Ամուր կամքը դեռևս քիչ է: Ինձ թվում է, թե երաժշտությունը միայն մարդուն հնարավորություն կտա հաղթահարելու ամեն մի արգելքը կյանքի: Եվ նրա խոցված հոգին անպայման հանգստություն կգտնի Լուսինեի երգի աշխարհում: Իսկ նրա երգը, տա Աստված, որպեսզի միշտ ապրի և գերի առհավետ... Ուրեմն, բարեկամս, երգ սիրի°ր, քանզի առանց երգի՝ վիշտն աշխարհը կավերի...
Վարսիկ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆ
մարզական «ԱՌԱՋԻՆ ՔԱՅԼՆ ԱՐՎԱԾ Է, ԵՎ ԿԱՐԵՎՈՐԸ ԱՐԺԱՆԻ ՈՒ ՊԱՏՇԱՃ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆՆ Է»,- Գտնում է Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի փոխնախագահ Հայկ Ջավադյանը Արցախյան պատերազմից առաջ ամեն մի ֆուտբոլային հանդիպման օր յուրահատուկ տոն էր ստեփանակերտցիների եւ ընդհանրապես արցախցիների համար: Այդ օրերին մարդկանց շրջանում տիրող աշխուժությունն արտահայտվում էր նրանով, որ մեծ թե փոքր հավաքվում էին հանրապետական մարզադաշտում` դիտելու սիրած թիմի հանդիպումը` երկրպագելով ու քաջալերելով ղարաբաղցի ֆուտբոլիստներին: Ֆուտբոլային այդ օրերին մարզադաշտում կազմակերպվում էին տարբեր միջոցառումներ, այդ թվում՝ նաեւ վիճակախաղեր: Կայացավ ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնությունը Ինչ խոսք, պատերազմից հետո, ինչպես ամեն մի մարզաձեւի, այնպես էլ ֆուտբոլի զարգացման ուղղությամբ ձեռնարկվում էին համապատասխան քայլեր: Այս առումով 2002 թվականն աչքի ընկավ նոր թափով: Թերեւս հարկ է նկատել, որ 2001 թվականի վերջին ամերիկահայ բարերար Հրաչ Կափրիելյանը ստանձնեց Ղարաբաղում ֆուտբոլի զարգացման ծրագրերի հովանավորությունը: Բարերարը ցուցաբերում էր ֆինանսական ու կազմակերպչական աջակցություն: Դրա արդյունքը եղավ այն, որ 2002-ին ստեղծվեց «Հայկ» ֆուտբոլային ակումբը, որը նույնպես ֆինանսավորվում է Հրաչ Կափրիելյանի կողմից: Երկու տարվա կենսագրություն ունեցող ֆուտբոլային ակումբը ներկայումս ունի մեկ տասնյակից ավելի թիմեր, որտեղ ընդգրկված են տարբեր տարիքային խմբերի ֆուտբոլիստներ, որոնց հնարավորություն է ընձեռված զբաղվել աշխարհում ամենատարածված ու ամենասիրելի մարզաձեւով: Մարզաձեւի զարգացմանն ուղղված ծրագրի քայլերից մեկն էլ Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի ստեղծումն էր, որի նախագահ ընտրվեց ինքը` Հրաչ Կափրիելյանը: Նորաստեղծ ֆուտբոլի ֆեդերացիան այս տարի կազմակերպեց ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնությունը, որին մասնակցում էր 9 թիմ` Ստեփանակերտից, հանրապետության բոլոր շրջաններից եւ մեկ թիմ Գորիսից: Մրցախաղերն անց էին կացվում ինչպես մայրաքաղաքի, այնպես էլ շրջանների մարզադաշտերում: Անդրանիկ առաջնության ընթացքում ծավալված անզիջում պայքարում հաղթողի կոչմանն արժանացավ Ստեփանակերտի «Լեռնային Արցախ-2» թիմը (45 միավոր), երկրորդ տեղը գրավեց Մարտունու «Ավո» թիմը (39 միավոր), իսկ երրորդը` Գորիսի «Զանգեզուր» թիմը (37 միավոր): Առաջնության ձեռքբերումների եւ թերացումների մասին զրուցեցինք Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի փոխնախագահ Հայկ Ջավադյանի հետ: Նա ուրախությամբ է նշում այն մասին, որ առաջնության ընթացքում զգացվում էր մասնակիցների մասնագիտական մակարդակի բարձրացումը, եւ ամեն մի հանդիպման ժամանակ նկատելի էր դառնում ֆուտբոլիստների համառությունը, վստահությունը եւ նպատակասլացությունը: Ընդհանուր առմամբ մեծ աշխուժություն էր տիրում ոչ միայն մայրաքաղաքում, այլեւ հանրապետության այն շրջաններում, որտեղ անց էին կացվում մրցախաղերը: Ֆեդերացիայի փոխնախագահի խոսքերով, մրցության ժամանակ ի հայտ եկան իրենց վարպետությամբ աչքի ընկնող ֆուտբոլիստներ, հատկապես շրջաններից: Փաստն, ինչ խոսք, ուրախալի է ու խոստումնալից: Անդրադառնալով առաջնության թերացումներին` Հայկ Ջավադյանը նկատեց, որ մրցախաղերի ընթացքում նկատվում էր մրցավարների պրոֆեսիոնալիզմի որոշակի պակաս: «Քանի որ բոլոր մրցավարներն էլ Արցախից էին, բնական է, նման թերություններ պետք է լինեն, որովհետեւ մեր մրցավարներն ունեն փորձի պակաս: Բայց եւ այնպես, բարձր եմ գնահատում նրանց նվիրական ու ջերմեռանդ աշխատանքը»,- մեր զրույցի ժամանակ ասաց Հ. Ջավադյանը: Նա միաժամանակ տեղեկացրեց, որ մրցավարների մասնագիտական մակարդակի բարձրացման ուղղությամբ ֆեդերացիան կձեռնարկի համապատասխան քայլեր` անցկացնելով տարբեր սեմինարներ, հանդիպումներ եւ այլն: Նա հույս հայտնեց, որ կազմակերպիչների ջանքերի եւ առաջնության շարունակականության շնորհիվ 3-5 տարում Ղարաբաղում կունենանք ֆուտբոլային ուժեղ թիմեր: Արցախում կշարունակվեն ֆուտբոլի զարգացման ծրագրերը՝ անկախ ամեն մի բողոքից Արդեն զարմանալի չէ, որ Արցախում անցկացվող միջազգային տարբեր միջոցառումները լուրջ բողոքի առարկա են դառնում հարեւան ադրբեջանական պետության համար: Եվ մեկ անգամ չեն նրանք իրենց բողոքներն արտահայտել տարբեր լրատվամիջոցներում: Սրա թերեւս ամենացայտուն ապացույցներից մեկն էլ մարտ ամսում Ղարաբաղում շախմատի միջազգային մրցաշարի կազմակերպման շուրջ ադրբեջանցիների քննադատումներն ու բամբասանքներն էին: Զարմանալ կարելի է նրանց` մեր հանդեպ ունեցած «բարեհամբույր» ուշադրությունից ու հատկապես այն փաստից, որ ժողովրդավարության մասին աշխարհով մեկ թմբկահարող հարեւան հանրապետությունը փորձում է քննադատել ոչ միայն միջազգային, այլեւ Լեռնային Ղարաբաղի հանրապետական առաջնությունների անցկացումը: ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնությունը նույնպես բացառություն չեղավ: Ադրբեջանական տարբեր լրատվամիջոցներում այս առնչությամբ բողոք-դիմումով հանդես են եկել Ադրբեջանի երիտասարդության, սպորտի եւ տուրիզմի նախարարն ու մարզասեր հասարակայնության ներկայացուցիչներ, որտեղ մասնավորապես ասվում է, որ Ռուսաստանում հրատարակվող «Ֆուտբոլ» շաբաթաթերթի 2004-ի նոյեմբերի 19-26-ի համարում տպագրվել է ԼՂՀ ֆուտբոլի առաջին բաց առաջնության մրցաշարային աղյուսակը, ինչը մեծ դժգոհությամբ է ընդունվել մեր հարեւանների կողմից: «Նման փաստերը հակասում են միջազգային բոլոր նորմերին: Հասկանալով Ադրբեջանի ֆուտբոլի ֆեդերացիաների ասոցիացիայի հիմնավորված անհանգստությունը, Ադրբեջանի երիտասարդության, սպորտի եւ տուրիզմի նախարարությունը միանշանակ պաշտպանում է ԱՖՖԱ-ին»,-ասվում է վերոնշյալ բողոք-դիմումում: Մեր հարեւանները իրենց բողոքն էին հայտնում նաեւ «Լեռնային Արցախ-1» թիմի Հայաստանի Հանրապետության առաջնությունում հանդես գալու վերաբերյալ եւ հույս հայտնում, որ ինչպես բոլոր մնացած հարցերում, ՈՒԵՖԱ-ն եւ ՖԻՖԱ-ն կկայացնեն արդարացի լուծում եւ այս հարցի վերաբերյալ: Այս առնչությամբ Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիայի փոխնախագահը նկատեց, որ Ղարաբաղում ֆուտբոլի զարգացմանն ուղղված քայլերն ու ծրագրերը շարունակական բնույթ կկրեն` անկախ այն բանից, թե հարեւան ադրբեջանական պետությունը ինչպիսի բողոքներ կներկայացնի: «Մեր փոքրիկ երկրամասում մարդիկ ցանկություն ունեն զբաղվել ֆուտբոլով եւ դա արվում է: Բնականաբար, պետք է անցկացվեն նաեւ տարբեր առաջնություններ` քաղաքային, հանրապետական եւ այլն: Եվ այսօր այդ ուղղությամբ աշխատում են ե°ւ մարզիկները, ե°ւ մրցավարները, ե°ւ բոլոր շահագրգիռ անձինք: Կարծում եմ, մեր առջեւ դրված նպատակի իրագործումը, որը միտված է մարզաձեւի զարգացմանը, մեր մարզիկների ու մարզասեր հասարակության առաջնահերթ խնդիրներից մեկն է, եւ նրանց չի կարող խոչընդոտել եւ չի էլ հետաքրքրում դրսի որեւէ գնահատական, առավել եւս` Ադրբեջանի: Արցախի ֆուտբոլի ֆեդերացիա. ծրագրեր և զարգացման նոր ուղիներ Անդրադառնալով ֆեդերացիայի ծրագրերին Հայկ Ջավադյանը փաստեց, որ արվում է հնարավորը` ոլորտի աշխատողների սոցիալական խնդիրների լուծման ուղղությամբ: Ներկայումս մարզիչները, մրցավարներն ու 16 տարեկանից բարձր ֆուտբոլիստները ստանում են բավականին նորմալ աշխատավարձ (նրանց թիվը հասնում է 90-ի, այնինչ 2002-ին նրանք 20-ն էին): Հարկ է նկատել, որ այսօր հանրապետական մարզադաշտը գտնվում է ոչ բարվոք վիճակում, ինչը կարելի է ասել նաեւ շրջանների մարզադաշտերի մասին: Հ. Ջավադյանի հավաստմամբ, Ստեփանակերտի Ստեփան Շահումյանի անվան մարզադաշտը վարձակալության հիմունքներով տրվել է «Հայկ» ֆուտբոլային ակումբին, որը պարտավորվում է մոտակա մի քանի տարիների ընթացքում վերանորոգել այն: Նախատեսվում է կառուցել եվրոպական չափանիշներին համապատասխան մարզադաշտ: «Անհրաժեշտ է նորմալ պայմաններ ստեղծել նաեւ հանդիսատեսների համար, որպեսզի նրանք հաճույքով ներկայանան սիրած թիմի հանդիպմանը: Կարծում եմ, ԼՂՀ-ում ֆուտբոլի զարգացման կարեւագույն խնդիրներից մեկն էլ հենց համապատասխան մարզադաշտ ունենալն է: Այսպես մենք կվերականգնենք երբեմնի բարի ավանդույթը եւ հուսանք, որ հետագայում հանրապետական առաջնությանը կմասնակցեն ավելի մեծ թվով թիմեր: 2005-ին ֆեդերացիայի հովանու ներքո կանցկացվեն ֆուտբոլի տարբեր միջոցառումներ: Գալիք տարում ԼՂՀ կրթության, մշակույթի եւ սպորտի նախարարության հետ համատեղ մրցումներ կկազմակերպվեն նաեւ դպրոցների միջեւ: Ֆեդերացիան աջակցություն կցուցաբերի նաեւ հանրապետությունից դուրս կազմակերպվող առաջնություններին մեր մարզիկների մասնակցության համար: Մի խոսքով, առաջին քայլն արված է, եւ կարեւորը արժանի ու պատշաճ շարունակությունն է»,- եզրափակեց ֆեդերացիայի փոխնախագահը:
Արմինե ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
խճանկար ՆՈՐ ՏԱՐՎԱ ԿԱՐԳԻՆ ԱՔԼՈՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆ Սահակ պապը, որին բոլորը Սահակ դայի էին ասում, հենց իմացավ, որ գալիք տարին աքլորի տարի է լինելու, որոշեց իր մեկ ամսվա խնայած թոշակի գումարով եվրոպական չափանիշներին համապատասխան, էկոլոգիապես մաքուր մի կարգին աքլոր գնել: Շուկա հասնելուն պես բանակցությունների մեջ մտավ հավավաճառ Աշոտի հետ: Երկար սակարկելուց, «հարկայինով» նրան վախեցնելուց հետո (քանի որ Աշոտը հավեր ու աքլորներ էր վաճառում՝ մորթած-փետրած և կենդանի վիճակում, ընդ որում՝ առանց լիցենզիայի), հաջողացրեց գնել, ինչպես ասացինք, էկոլոգիապես մաքուր, հարմար գնով մի կարգին աքլոր: Սահակ դային հենց տուն մտավ, թոռնիկները ուրախության աղմուկով շրջապատեցին պապին և աքլորին: Շոյել սկսեցին աքլորի զառվառ փետուրներն ու պապի միրուքը: Մեծ թոռը՝ երաժշտականի Մարինեն, որոշեց պապի հերոսական արարքը մոնտաժել Բեթհովենի 3-րդ սիմֆոնիայի "Հերոսական" դրվագին՝ դրան միացնելով աքլորի "ծուղրուղուն" և այն նվիրել Սահակ պապին, նկատի ունենալով նրա հերոսական սխրանքը: Իր պապն ինչո՞վ է պակաս Նապոլեոն Բոնապարտից, որի հերոսությանն էր նվիրել իր հանճարեղ սիմֆոնիան մեծ Բեթհովենը: Մարինեն գտավ, որ թոշակի խնայողությամբ մեր սուղ պայմաններում աքլոր գտնելը, այն էլ եվրոպական չափանիշներին համապատասխան, նույնպես հերոսություն է: Սակայն, ցավոք, ընտանիքի ուրախությունը երկար չտևեց: Աքլորը՝ կանխազգալով գլխին գալիքը, երեկոյան կողմ հաջողացրեց ճեղքել թոռնիկների հսկողության օղակը և փախուստի դիմել: Իրավապահ մարմինների որոնողական աշխատանքները արդյունք չտվին: Ավելին՝ լուրեր տարածեցին, թե նրանց մատը խառն է այդ սև գործի մեջ: Թոռնիկները լաց եղան, տատը 2-օրյա սուգ հայտարարեց ընտանիքում, իսկ պապը մի նոր հերոսական քայլ կատարեց: Հարևանից՝ իրավաբան Ղուկասից «հինգ մանեթ» պարտք վերցրեց ու գնաց շուկա: Այս անգամ Սահակ դային շրջանցեց հավավաճառ Աշոտին, լեզու գտավ մեկ այլ աքլորավաճառի հետ և նախորդի կես գնով մի նոր կարգին աքլոր գնեց, որի քաշը գերազանցում էր միջազգային չափանիշները: Տուն գալուց թոռնիկներն այնպիսի մի հրավառություն սարքեցին, որ հարևան մեծահարուստ իրավաբան Ղուկասը մեծահոգաբար հայտարարեց, թե ինքը պապին տված պարտքը «ներում» է՝ այդ գումարը նվիրելով թոռնիկներին: Զարվարդ անունով տատը առանց հապաղելու օրհնեց մեծահարուստ հարևանին՝ մաղթելով նրան երկար կյանք, աշխատավարձի անշեղ բարձրացում (չհաշված «լեվի» եկամուտները): Եվ այսպես, երաժշտականի թոռ Մարինեն մինչ ավարտին էր հասցնում մոնտաժման աշխատանքները, իսկ աքլորը փետրազերծված ու եփված վիճակում պատվավոր տեղ էր գրավել սեղանի կենտրոնում, հեռուստացույցի էկրանին հայտնվեցին ազգի աշխարհիկ և հոգևոր առաջնորդները՝ նոր տարվա ուղերձով: Դրան հետևեց «Սեղանն է առատ» երգը, որը ոմանց համար համապատասխանում էր եվրոպական չափանիշներին, իսկ շատերի համար դեռ շա¯տ-շատ հեռու էր: Այնուամենայնիվ, մարդիկ այդ օրը կարծես միաձուլվում են: Այսպես թե այնպես՝ նոր տարի է, և ամեն ընտանիք հայացքը հառած լուսավոր, կառուցողական ապագային, կրկին համառորեն սպասում է: Առաջներում, իհարկե, սպասում էին կոմունիստական դրախտին, որը սուտ դուրս եկավ, իսկ հիմա անհայտ է, թե ինչ դրախտի են սպասում: Բայց կարևորը ձգտումն է, հույսը, սպասումը: Իսկ նոր տարին միշտ էլ լիքն է լինում նոր ակնկալիքներով ու երազներով: Տատը կրկին օրհնեց ազգի մեծահարուստ բարերարներին, ովքեր իրենց ունեցածից բաժին են հանում չունեցողներին, չմոռացավ անիծել կողոպտիչներին ու թալանչիներին, նրանց ուղարկելով գրողի ծոցը: Պապը, շարունակելով թեման, մաղթեց, որ Ազգային ժողովն այնպիսի օրենքներ ընդունի, որ հարուստների ու աղքատների միջև գոյացած ահռելի անդունդը գոնե մի քիչ փոքրանա: Ցանկացավ նաև, որ նոր տարում մարդկանց սպառողական զամբյուղը գոնե մի քիչ ծանրանա, իսկ հոգսերը թեթևանան: Պապն անընդունելի համարեց, որ որոշ պետական այրեր աղքատության դեմ պայքարի միակ միջոցը տեսնում են աղքատներին ոչնչացնելու, այլ ոչ թե նրանց օգնելու մեջ: Պապը ցանկացավ նաև, որ իրենց հարևանությամբ ապրող զիբիլ թափող Արմենակը, որին անվանում են «կինո սիրող Արմո», մի կարգին հեռուստացույց ունենա, որպեսզի կարգին կինոներ նայի՝ օրվա ծանր աշխատանքներից հետո: Ի դեպ, բոլորը գիտեն, որ Արմենակը շատ բարոյական մարդ է, սեքս ֆիլմեր չի նայում: 10 տարի է, որ այդ խեղճ մարդը ամեն ամիս ձգտում է աշխատավարձից մի քիչ ետ գցի, որ ապառիկով մի կարգին հեռուստացույց գնի, բայց ամիսը վերջանում է հացի բութկայի պարտքերը մարելով ու նոր պարտքերի ցուցակ սկսելով: Այնուհետև տատը ցանկացավ, որ քաղաքի ծննդատան աշխատողները նոր մարդու աշխարհ գալը դիտեն որպես ազգահաճո գործ, այլ ոչ թե մաղարիչաշանս: Տատը գոհունակություն հայտնեց նաև հանրապետության նախագահին՝ մեր ազգին խորթ երևույթները քննադատելու համար: Պապը ցանկացավ, որ հայոց բանակը այնպիսի հզորության հասնի, որ թշնամին չհամարձակվի ուժի դիմել: Ցանկացավ նաև, որ ազերիները խելքի գան ու ճանաչեն Ղարաբաղի անկախությունը, մի կարգին բացեն սահմանները ու մի կարգին առևտուր սկսվի: Տատի ու պապի նոր տարվա ցանկությունների թիվը գնալով հա¯ շատացան ու շատացան՝ կապված մեր կյանքի ստվերոտ կողմերի շտկումների հետ: Նրանք նշեցին զավեշտական, բայց մեր երկրամասին յուրահատուկ տիպական գծերը, բայց վերջում ձեռք-ձեռքի խփելով ավելացրին՝ «Դե, այնուամենայնիվ, լավն ենք, էլի»: Այդ պահին աշխարհով մեկ հնչեց «Եկենք պարենք հայկականը»: Պապն ու տատը վեր թռան պարելու, նրանց միացան նաև թոռները: Լսեք աստղերի խորհուրդները, բայց ավելի շատ հավատացեք և վստահեք ձեր ուժերին Առնետն այս տարի կհարմարվի կյանքի արագացված տեմպին և կկենտրոնանա ցանկացած իրավիճակներում: Նրա հետաքրքրության սահմանները կընդլայնվեն, կավելանան նոր հետաքրքրություններ: Առաջին պլան կմղվեն նյութական հարցերը, որոնք առնետը ջանասիրությամբ և հաջող կլուծի: Ցուլը հաճույքով կներքաշվի աշխատանքի մեջ, որն այս տարի նրա մոտ կավելանա, և ուշադրություն չի դարձնի շրջապատում կատարվող իրարանցումների վրա: Նրան հնարավորություն կընձեռվի ոչ միայն ուժեղացնել իր դիրքերը, այլև առաջ ընթանալ: Իսկ նրա բնական ազնվությունը այս տարի մեծ գնահատականի կարժանանա: Վագրը կընկղմվի իր իրավունքների և նպատակների համար մղվող պայքարի մեջ: Վագրի էներգիան կարելի է համեմատել ձգված լարի հետ, և պրոբլեմներ են սպասվում բոլոր նրանց, ովքեր կհամարձակվեն կանգնել վագրի ճանապարհին: Բայցևայնպես, հարկ է հիշել, որ կարևոր է ոչ միայն վերցնելը, այլև տալը. այդ դեպքում շատ հարցեր իրենք իրենց կլուծվեն, իսկ այլ խնդիրներ չեն առաջանա: Ճագարը կփորձի դեպքերի զարգացման ամենահարմար տարբերակը գտնել և հավասարակշռություն պահպանել լարված իրավիճակներում: Կատարվող դեպքերն ի մի բերելու գործը ավելի շատ կհաջողվի հենց ճագարին և հնարավոր է, որ նա օգտվի այդ հնարավորությունից ոչ մեկ անգամ: Վիշապն այս տարի փայլելու և իր ստեղծագործական ձիրքը ցուցաբերելու հնարավորություն կգտնի: Նրա իմաստությունն ու համարձակությունը կօգնեն նրան դժվար պահերին իր վրա վերցնել ղեկավարի դերը և բոլոր ոլորտներում հասնել հաջողության: Իրադարձությունները կանխատեսելու նրա ձիրքը վիշապին հեռու կպահի սխալ քայլերից, իսկ ինքնասիրությունը կնպաստի նպատակի իրագործմանը: Օձը երազանքն իրականություն դարձնելու հնարավորություն կստանա, եթե ցուցաբերի համբերություն և սպասի բեկումնային քայլեր անելու ամենահարմար պահին: Նրան օգնության կհասնեն ինտուիցիան և ամեն ինչին հարմարվելու սովորությունը: Կոլեկտիվի համար, որտեղ նա աշխատում է, օձը կարող է դառնալ անգին «գտածո», քանզի ընդհանուր նախագծերն առաջ տանելու միջոցներ կգտնի: Ձին առանց թաքցնելու կհայտարարի իր նպատակների մասին և պատրաստակամությամբ կմասնակցի շահութաբեր գործարքների: Նրա աշխատասիրությունն ու էնտուզիազմը կդառնան շրջապատի մարդկանց հարգանքի պատճառ: Կարևոր է ապահովել ամուր թիկունք և հարաբերություններ կառուցել փոխըմբռնման և փոխվստահության սահմաններում: Այծն այս տարի շատ կնյարդայնանա, բայց գործերը կկարողանա անել, ինչպես միշտ, բոլորից լավ, բայց և դրա հետ չի զլանա գանգատվել իր ուսերին դրված ծանր բեռից և անբավարար եկամուտից: Անձնական կյանքն ու զվարճանքներն, այնուամենայնիվ, թարմություն կբերեն ամբողջ կյանքի ընթացքում և կուրախացնեն անակնկալներով: Կապիկը պիտի ի մի բերի իր ողջ դատողությունն ու խոստովանի իրեն, որ հիմա առաջին ջութակը լինելու ժամանակը չէ. շատ բաների կարելի է հասնել նույնիսկ ստվերում մնալով և անուղղակիորեն դեպքերի ընթացքին ուղղություն տալով: Նրա համար կարևոր է անվտանգ հարաբերություններ հաստատել և հավասարակշիռ որոշումներ ընդունել: Աքլորն այս տարի կլինի բոլորի ուշադրության կենտրոնում, և ի վերջո հնարավորություն կստանա իրագործել իր մտահղացումները: Ե°վ կարիերայում, և° անձնական կյանքում նրան հաջողություն է սպասվում: Բայց և հարկ է հիշել, որ ոչ ոք չի փոխի շատ և ջանադրաբար աշխատելու որոշումը՝ բարեկեցիկ ապագա ապահովելու համար: Շունն այս տարի հաճախ կհայտնվի ընդդիմության շարքերում: Բայց սեփական ուժերի հանդեպ հավատն ու արդարության զգացումը կօգնեն նրան համախոհներ ու ընկերներ գտնել: Գաղտնիքներ պահելու ունակությունն ու մեծահոգությունը կապահովեն ղեկավար շրջանակների հարգանքը: Խոզը գոհ կլինի ապագայի հեռանկարներով, հատկապես երբ աշխատանքը խոստանում է եկամտաբեր լինել: Նա կկարողանա իրեն թույլ տալ անկողմնակալ դիրք ընդունել, հաճելի գնումներ կատարել և տրվել նոր զվարճանքների: Բայց լավ կլինի չթուլանալ, և օգտվել յուրաքանչյուր հարմար առիթից, որպեսզի կրկնապատկեք այն, ինչ արդեն կա, և ընդլայնեք ապագայի հեռանկարները: | ||
Հրատարակվում է "Conciliation Resources" կազմակերպության ֆինանսական և Ստեփանակերտի մամուլի ակումբի ստեղծագործական աջակցությամբ | |||
